İçindekiler
1. Kıyı Ovaları (Deltalar) ve Oluşum Şartları
Bir akarsuyun içeriden taşıdığı materyalleri (alüvyonları) denizin içine biriktirmesiyle oluşan ovalara delta ovası denir. Bir kıyıda deltanın oluşabilmesi için şu şartların sağlanması gerekmektedir:
- Akarsuyun bol miktarda materyal (alüvyon) taşıması.
- Kıyı derinliğinin az (sığ) olması.
- Kıyıda güçlü dalga ve akıntıların bulunmaması.
- Gelgit (med-cezir) etkisinin az olması (Türkiye’nin okyanusa doğrudan kıyısı olmadığı ve iç denizlere sahip olduğu için gelgit genliği düşüktür).
2. Bölgelere Göre Delta Ovaları
- Karadeniz Bölgesi: Canik Dağları’nın kıyının gerisinde kalmasıyla sığlaşan orta kesimlerde deltalar oluşmuştur. İç kesimlerden gelen Yeşilırmak, Çarşamba Ovası‘nı oluştururken; sınırları içerisinde doğup dökülen en uzun akarsuyumuz olan Kızılırmak (kolları: Devrez, Delice, Gökırmak) Bafra Ovası‘nı oluşturur. Dağların kıyının hemen dibinden yükseldiği Doğu ve Batı Karadeniz’de ise derinlik fazla olduğu için delta oluşumu görülmez.
- Marmara Bölgesi: Ege’den kaynağını alan ve İç Anadolu’dan (Eskişehir) geçerek Karadeniz bölgesini aşan Sakarya Nehri, Marmara Denizi’ne döküldüğü yerde Karasu Ovası‘nı oluşturur. Bulgaristan’dan doğup Yunanistan ile doğal sınır oluşturan Meriç Nehri ise Ege Denizi’ne döküldüğü noktada Meriç Deltası‘nı meydana getirir. Meriç Nehri yüzeyden aktığı için taşkın riski yüksektir; oluşan bu sulak/bataklık alanlar, suyu seven bir ürün olan pirinç tarımının Türkiye’de en fazla yapıldığı yerlerdir.
- Ege Bölgesi: Dağların kıyıya dik uzanması, kıyı derinliğinin az olması ve dalga hareketliliğinin düşük olduğu korunaklı koy ve körfezlerin varlığı nedeniyle Türkiye’de en fazla delta ovasının bulunduğu bölgedir.
- Bakırçay -> Dikili Ovası.
- Gediz -> Menemen Ovası.
- Küçük Menderes -> Selçuk Ovası.
- Büyük Menderes -> Balat Ovası.
- Akdeniz Bölgesi: Orta Torosların (Bolkar, Aladağlar, Tahtalı vb.) geride uzanmasıyla oluşan düz arazilerde biriktirme yapılması sonucu oluşmuşlardır. Göksu Nehri, Silifke (Göksu) Ovası‘nı oluştururken; Seyhan ve Ceyhan nehirlerinin ortak biriktirmesi sonucunda Türkiye’nin en büyük delta ovası olan Çukurova meydana gelmiştir.
3. Deltaların Coğrafi, Tarihi ve Ekonomik Sonuçları
- Tarihi Kentlerin Liman Özelliklerini Kaybetmesi: Akarsuların biriktirme (erozyon) faaliyetleri çok güçlüdür ve Anadolu’nun genç, halen aşınmakta olan dinamik bir yapıda olduğunu gösterir. Geçmişte İyonya medeniyetinin çok önemli liman şehirleri olan Efes Antik Kenti (UNESCO Dünya Mirası) ve Milet, Küçük ve Büyük Menderes nehirlerinin taşıdığı alüvyonlarla doldurulmuştur. Bu güçlü biriktirme sonucunda denizle bağlantıları kesilen bu tarihi kentler günümüzde kıyıdan 10-15 km içeride kalarak liman şehri olma özelliklerini yitirmiştir.
- Gediz Nehri’nin Yatağının Değiştirilmesi: Efes ve Milet’in başına gelen toprakla dolma felaketinin İzmir Körfezi’nin de başına gelmemesi ve körfezin kapanmaması için, Osmanlı döneminde Gediz Nehri’nin yatağı suni olarak kuzeye kaydırılarak değiştirilmiştir.
- Tarımsal Önem: Deltalar, akarsuyun taşıdığı en verimli üst toprak olan “alüvyal” topraklardan meydana gelir. İklimin elverişli (sıcak) olması ve sulama problemi yaşanmaması sebebiyle Türkiye’nin tarım, tarıma dayalı sanayi, ticaret ve nüfus yoğunluğu açısından en önemli alanlarıdır. Fiziki haritalarda 0-500 metre yükselti aralığını temsil eden yeşil renkle gösterilirler ve gerçek alan ile izdüşüm alanı arasındaki farkın en az olduğu yerlerdir.
4. Akdeniz’in Kıyı Düzlüğü Ovaları
Antalya ve çevresinde Manavgat, Köprüçay, Aksu gibi önemli akarsular materyal taşımasına rağmen, dağların kıyıdan itibaren çok yüksek ve sarp (falezli) uzanması nedeniyle kıyı derinliği fazladır. Bu nedenle alüvyonlar denizin içine değil, denizin gerisinde karaya birikir. Delta olamayan ancak kıyıda biriken bu ovalara Kıyı Düzlüğü Ovası denir. Antalya, Köyceğiz, Dalaman, Finike, Serik ve Manavgat bu tür ovalara örnektir.
5. İç Ovalar (Tektonik, Karstik ve Volkanik)
Türkiye arazisi genç oluşumlu olduğu için iç kesimlerdeki ovaların çok büyük bir kısmı tektonik fay hatları üzerinde yer alır ve deprem riski taşırlar.
A. Tektonik Ovalar Başlıca fay kuşakları üzerinde dizilmiş, çökme sonucu oluşan ovalardır:
- Kuzey Anadolu Fay Hattı (KAF): Saros Körfezi’nden başlayıp Marmara Denizi içerisinden geçen bu hat üzerinde sırasıyla; Sapanca, Adapazarı, Düzce, Bolu (Kaynaşlı), Çankırı (Kurşunlu, Çerkeş), Kastamonu (Tosya – pirinç tarımı), Amasya (Merzifon, Suluova, Taşova), Samsun (Ladik), Tokat (Erbaa, Niksar), Sivas (Suşehri), Erzincan, Erzurum (Pasinler), Ağrı ve Iğdır ovaları bulunur.
- Doğu Anadolu Fay Hattı (DAF): Hatay’daki Amik Ovası’ndan başlayarak Kahramanmaraş, Osmaniye, Kilis, Gaziantep, Adana, Adıyaman, Malatya, Elazığ, Bingöl (Karlıova, Göynük) ve Muş (Varto Ovası) üzerinden ilerler.
- Batı Anadolu Fay Hattı (BAF) – Graben Ovaları: Ege Bölgesi’ndeki kırık dağlar (Kaz, Madra, Yunt, Boz, Aydın, Menteşe) arasında çöken alanlardır. Manisa (Soma, Kırkağaç, Turgutlu, Akhisar, Salihli, Alaşehir – üzüm tarımı ile öne çıkar), İzmir (Torbalı, Tire, Ödemiş) ile Aydın (Söke, Koçarlı, Nazilli – incir üretimi) ve Denizli (Sarayköy) ovaları bu grupta yer alır.
- Önemli Not: Türkiye’deki her düzlük tektonik değildir. Örneğin Ergene, Konya ve Harran ovaları büyük fay hatlarına uzak oldukları için tektonik kökenli değillerdir.
B. Karstik Ovalar (Polye) Kalkerli (kireçtaşı) arazinin yaygın olduğu Akdeniz Bölgesi’nde, özellikle Antalya, Isparta, Burdur ve Denizli (Batı Toroslar) hattında oluşmuş erime ovalarıdır.
- Başlıcaları; Korkuteli, Kestel, Elmalı, Acıpayam, Tavas, Tefenni ve Gembos ovalarıdır. Ayrıca Muğla, Burdur ve Isparta kent merkezlerinin bulunduğu düzlükler de birer karstik ovadır.
C. Volkanik Ovalar Volkanik faaliyetlerin yaşandığı İç ve Doğu Anadolu bölgelerinde görülürler.
- İç Anadolu: Erciyes Dağı çevresindeki Kayseri ve Develi Ovası.
- Doğu Anadolu: Nemrut, Süphan, Tendürek ve Ağrı dağları çevresindeki alanlardır. Çaldıran ve Muradiye ovaları volkanik özellik gösterir. (Erzurum hem tektonik hem volkanik özellikler taşıyabilmekte; Ardahan ise volkanik ova/plato özellikleri barındırmaktadır).
Yorum Yaz