1. I. Göktürk Devleti (552 – 582) Tarihte “Türk” adıyla kurulan ilk Türk devletidir. “Kurt” anlamına gelen ve demircilikle uğraşan Aşina boyu tarafından kurulmuştur.
- Kuruluş Süreci: Aşina boyu başlangıçta Avarların egemenliğinde yaşamaktaydı. Avarlara karşı çıkan Töles isyanını (dağınık Türk boylarının isyanı) Aşina boyunun lideri Bumin Kağan bastırmıştır. Bu başarısından güç alan Bumin Kağan, Avar Hakanı’nın kızını eş olarak istemiştir. Avar Hakanı’nın “Siz bizim demirci kölelerimizsiniz” diyerek bu isteği reddetmesi ve aşağılaması üzerine Bumin Kağan isyan etmiş, başka bir devletten destek alarak Avarları mağlup etmiş ve Ötüken merkezli I. Göktürk Devleti’ni kurmuştur.
- İkili Teşkilat: Devleti kuran Bumin Kağan “İl Kağan” (devlet kuran) unvanını almış ve devletin Doğu kanadını yönetmiştir. Devlet yönetimini kolaylaştırmak için Batı kanadının sorumluluğuna ise “Yabgu” unvanıyla amcası/kardeşi İstemi Yabgu atanmıştır.
- Mukan Kağan Dönemi (En Parlak Dönem): Bumin Kağan’dan sonra başa geçen Mukan Kağan, devlete en parlak dönemini yaşatmış, sınırları Kore’den Karadeniz’e kadar genişleterek Orta Asya’da Türk siyasi birliğini (Mete Han’dan sonra) ikinci kez sağlamıştır. Orhun Abidelerinde Mukan Kağan’ın dört tarafa ordu gönderdiği, başlılara baş eğdirdiği, dizlilere diz çöktürdüğü ve “Demirkapı”ya dayandığı anlatılmaktadır.
- İstemi Yabgu ve İpek Yolu Mücadelesi: Batı kanadı sorumlusu İstemi Yabgu, İpek Yolu’nu kontrol eden Akhunlara (Eftalitler) son vermek için Sasanilerle ittifak yapmıştır. Daha sonra Sasanilerin güçlenmesi üzerine, bu kez Bizans (Doğu Roma) ile anlaşıp Sasanilere saldırmıştır.
- İlk Elçilik Faaliyetleri: Orta Asya’dan Bizans’a ilk elçilik heyeti Göktürkler tarafından gönderilmiştir (Bizans’a giden elçi: Maniech/Manyak, Bizans’tan gelen elçi: Zemerkos). İstemi Yabgu, Bizans elçisine “Atalarımızdan işittik ki, Roma elçileri bize geldiğinde bu, yeryüzünü fethedeceğimize delalet eder” diyerek Türk Cihan Hakimiyeti idealini vurgulamıştır.
- Yıkılış Süreci: Tapo Kağan’ın Budizm’i kabul etmesi, halkıyla arasının açılmasına ve iç karışıklıklara neden olmuştur. Ardından İstemi Yabgu’nun oğlu Tardu, Çin’in de kışkırtmasıyla Doğu’daki İşbara Kağan’ı tanımamış ve devlet 582 yılında Doğu ve Batı Göktürkler olmak üzere ikiye ayrılmıştır. İşbara Kağan, Çin baskısı karşısında siyasi olarak Çin’e bağlanmayı kabul etse de asimile olmamak adına; “Size bağlı kalacağım, haraç vereceğim, at hediye edeceğim fakat dilimizi değiştiremem, halkıma Çinli elbiseleri giydiremem, adet ve kanunlarınızı alamam, çünkü törelerimiz var…” diyerek milli benliği korumanın önemini vurgulamıştır. Zamanla hem Doğu hem de Batı Göktürkler Çin esaretine girmiştir.
- Göktürklerin Türk Tarihindeki Önemi: Türk adıyla kurulan ilk devlettir. Orhun alfabesini oluşturmuşlar, Türk siyasi birliğini ikinci kez sağlamışlar ve Batı Türkistan’ın Türkleşmesinde rol oynamışlardır.
2. 50 Yıllık Çin Esareti ve Kürşat Ayaklanması Göktürklerin yıkılmasının ardından başlayan 50 yıllık Çin esareti döneminde asimilasyona karşı ayaklanmalar yaşanmıştır.
- Kürşat Ayaklanması (639): Prens Çuluk’un oğlu Kürşat, 40 arkadaşıyla birlikte Çin hapishanelerindeki Türk beylerini kurtarmak için bir plan yapmıştır. Çin veliahtını sokakta esir alıp takas etmeyi planlamışlar, ancak o gece çıkan şiddetli fırtına ve nehir taşkını yüzünden plan değişmiş; doğrudan Çin sarayını basmışlardır. Çıkan çatışmada Kürşat ve adamları Çin ordusuyla vuruşarak hayatını kaybetmiştir. Başarısızlıkla sonuçlansa da Türk tarihindeki “İlk Milli İstiklal Ayaklanması” olarak tarihe geçmiş ve bağımsızlık ateşini yakmıştır.
- Kürşat’ın ardından Nişufu adlı bir komutan da isyan etmiş fakat o da başarısız olmuştur.
3. II. Göktürk (Kutluk) Devleti
- Kuruluş: 50 yıllık Çin esaretine son veren devlettir. Dağınık Türk boylarını bir araya getiren Kutluk Kağan tarafından, Vezir Tonyukuk’un büyük stratejik destekleriyle Ötüken’de kurulmuştur. Orhun Abidelerinde kuruluş süreci; “Babam İlteriş 17 eriyle harekete geçti, haberi işiten ormandakiler geldi, 70 oldular, sonra 700 oldular ve devleti törelere göre kurdular” şeklinde anlatılır.
- Önemli Şahsiyetler:
- Kutluk Kağan: Devleti derleyen, toplayan anlamına gelen “İlteriş” unvanını almıştır. Çin üzerine 46 sefer düzenlemiştir.
- Vezir Tonyukuk: Devleti kuran stratejisttir. “Apa Tarkan” ve “Türklerin Bismarck’ı” unvanlarını almıştır. İlk Orhun anıtını kendisi diktirdiği için “İlk Türk tarihçisi ve yazarı” kabul edilir.
- Kapgan Kağan: Büyük bir Türk fatihidir. Çin’i sürekli baskı altında tutmuş, Türk boylarını Ötüken’de toplamayı ve Orta Asya’da siyasi birliği yeniden kurmayı amaçlamıştır. Sert tutumu nedeniyle pusuya düşürülüp öldürülmüştür.
- Bilge Kağan Dönemi ve Kurultay Kararı: Bilge Kağan devleti yeniden toparlamıştır. Çin şehirlerini gördükten sonra Kurultay’a “şehirlerin etrafını surlarla çevirme ve Budizm’i kabul etme” teklifini sunmuştur. Ancak Vezir Tonyukuk; Türklerin nüfusunun Çin’in %1’i kadar olduğunu, sulu ve bozkırlarda yaşamanın Türkleri hep savaş (harp) egzersizi içinde tuttuğunu, surların içine kapanırlarsa hareket özgürlüklerinin biteceğini ve Çin orduları tarafından kolayca yok edileceklerini, ayrıca Budizm’in savaşçılık ruhunu öldüreceğini belirterek buna şiddetle karşı çıkmış ve Kurultay bu teklifi reddetmiştir.
- Orhun Abideleri: II. Göktürk (Kutluk) Devleti döneminde yazılmış ilk yazılı edebiyat örneklerimizdir.
- Yıkılışı: Karluk, Basmil ve Uygur boylarının birleşmesiyle yıkılmıştır.
4. Uygur Devleti Kelim anlamı akraba, müttefik, şahin gibi hücum eden ve Dokuz Oğuzlar’dır. Kurucusu Kutluk Bilge Kül Kağan’dır. Merkezi Ötüken’den Karabalsagun’a (Ordu Balık) taşınmıştır.
- En Parlak Dönem: Moyen Çor (Bayan Çor) dönemidir. 751 Talas Savaşı sonrası tarım havzaları ele geçirilmiştir.
- Maniheizm ve Etkileri: Bögü Kağan’ın (Lo-Yang seferi sonrası) ülkeye getirdiği Mani rahipleri sayesinde Maniheizm resmi din kabul edilmiştir. Bu dinin savaşmayı yasaklaması ve hayvansal gıdaları (et, süt, bal) haram kılması Türk toplumunda büyük değişimlere yol açmıştır.
- Yerleşik Hayat ve Tarım: Et yiyemeyen Uygurlar ot (sebze/meyve) yiyebilmek için tarım yapmak zorunda kalmışlar, sulama kanalları açmışlar ve kalıcı mimari eserler (şehirler, tapınaklar) inşa ederek Türk tarihinde yerleşik yaşama geçen ilk devlet olmuşlardır. Çinli seyyah Wang Y (Wangk YT), Uygur ülkesindeki karpuz, kavun bostanlarından ve halkın refahından övgüyle bahsetmiştir.
- Kültürel Gelişmeler:
- Hükümdarlar “Ay” ve “Kün” unvanlarını almışlardır.
- Maniheizm dualarının yazılı olması nedeniyle; harf hareketli matbaa bulunmuş, kitaplar basılmış, kütüphaneler oluşturulmuş ve Türk tarihinde ilk örgün eğitim (planlı-programlı) faaliyetleri başlamıştır.
- Fresko (yaş sıva üzerine duvar resmi) sanatını geliştirmişler ve “Bedizci” adı verilen ressamlar yetiştirmişlerdir. Silinmeyen duvar resimlerini taşınabilir kağıtlara küçülterek çizmeleriyle Minyatür sanatının ilk örneklerini vermişlerdir.
- Orta oyunu, pandomim, şan ve opera ile Türk tiyatrosunun temelini atmışlardır.
- Çin ile yapılan “Nişadır” (Uygur tuzu) ve ipek ticareti, kıtlık dönemlerinde borç para verme sistemiyle Türk bankacılık sisteminin temellerini atmış; Çav adı verilen kâğıt parayı kullanmışlardır.
- Çiçek aşısı ve Akupunktur tedavisini uygulamışlar; töreleri, velayetname ve vasiyetnameleri yazılı hale getirip Vakıf teşkilatını kurmuşlardır.
- Yıkılışı ve Sonrası: Yaşanan büyük bir kıtlık sonucu Kırgızlar tarafından yıkılmışlardır. Sarı (Kansu) ve Turfan Uygurları olarak ikiye ayrılmışlardır. İlerleyen dönemlerde Moğol Devleti’nin bürokrasisinde (kâtip vb. memuriyetlerde) yoğun olarak görev almışlar ve Moğollar tarafından onlara “Benim Hocam” şeklinde hitap edilmiştir. (Bugün Sincan Uygur Özerk Bölgesi’nde varlıklarını sürdürmektedirler).
5. Diğer Türk Boyları ve Devletleri
- Kırgızlar: Uygurları yıkarak Ötüken’de devlet kurmuşlardır. Cengiz Han’a itaat eden ilk Türk devleti olmuşlardır. Dünyanın en uzun canlı destanı olan Manas Destanı’nı yaratmışlar ve Yenisey Kitabelerini oluşturmuşlardır. Ayrıca cirit, polo gibi oyunlarla dünya tarihinde ilk kez milletlerarası yarışmalar düzenleyen toplum olmuşlardır.
- Karluklar: “Kar yığını” anlamına gelir. II. Göktürk (Kutluk) Devleti’nin yıkılışında rol oynamışlardır. 751 Talas Savaşı’nda Çin’e karşı Abbasileri desteklemişler ve bu vesileyle İslamiyet’i kabul eden ilk Türk boyu olmuşlardır. Karahanlı Devleti’nin kuruluşunda etkilidirler. Ayrıca Cengiz Han’a itaat eden ilk “Müslüman Türk topluluğu/boyu”durlar.
- Türgişler: En bilinen hükümdarı Baga Tarkan, kendi adına para bastıran ilk Türk hükümdarıdır. Sulu Kağan döneminde Hazarlarla birlikte Emevilere karşı savaşmışlar ve Orta Asya’da Emevi (Arap) ilerleyişini durdurmuşlardır. Devlet daha sonra Sarı ve Kara Türgişler olarak ikiye ayrılmıştır.
- Akhunlar (Eftalitler): Ortadoğu ve Afganistan’da hüküm süren ve “Beyaz Hunlar” olarak da bilinen devlettir. Sasanilerdeki ünlü komünist karakterli “Mazdek” isyanını bastırmışlardır. İlerleyen süreçte Göktürk-Sasani işbirliği sonucunda yıkılmışlardır.
- Tavgaçlar: Kuzey Çin’de 200 yıl egemenlik kuran devlettir.
- Başkırtlar: Günümüzde Rusya içerisinde Başkurdistan otonom bölgesinde yaşarlar. 1730’larda Rusya’ya başkaldırmışlardır. (Türk tarihi ve Türk Tarih Kurumu için büyük hizmetleri olan önemli bir şahsiyet de burada doğmuştur).
- Oğuzlar (Uzlar): Kelime anlamı “kabile, kalabalık”tır. Hazar Denizi ile Aral Gölü arasında Oğuz Yabgu Devleti’ni kurmuşlardır. İslamiyet’i kabul ettikten sonra Büyük Selçuklu, Anadolu Selçuklu ve Osmanlı Devleti gibi büyük cihan imparatorluklarını kurmuşlardır (Selçukluların atası Subaşı Dukak Bey, Oğuz Yabgu Devleti’nde ordu komutanıydı).
- Kimekler: Göktürk egemenliği altında yaşamış olan bir diğer Türk boyudur.
Yorum Yaz