2026 KPSS ve AGS Coğrafya Ders Notları: Türkiye’nin Platoları ve Ekonomik Etkileri

Platolar, akarsular tarafından derince yarılmış yüksek düz mekanlardır. Bu alanların hem düz olması akarsu aşındırmasıyla, hem de yüksek olması 4. jeolojik zamanda (Senozoik) gerçekleşen eprojenez (kıta oluşumu / toptan yükselme) hareketleriyle ilgilidir. Platolar, Türkiye’de ekonomik coğrafyanın temelini oluşturan en önemli yer şekillerindendir. Türkiye’deki platolar oluşumlarına göre dört ana gruba ayrılır:

1. Tabaka Düzü (Yatay Duruşlu) Platoları

Kumlu, killi ve kalkerli yatay tabaka tortullarının akarsular tarafından aşındırılmasıyla ortaya çıkan platolardır. Genellikle iç bölgelerde geniş yer kaplarlar.

• Ege Bölgesi:
  • Yazılıkaya Platosu: Ege Bölgesi’nde yer alır. Çanakkale’den Antalya’ya doğru (Toroslara ve Bey/Barla dağlarına) seyahat eden bir gözlemci güzergahı üzerinde bu platodan geçer.
• İç Anadolu Bölgesi: Türkiye’de platoların en geniş alan kapladığı, en fazla bulunduğu bölgedir.
  • Obruk Platosu: Üzerinde lapya, dolin, uvala, obruk ve polye gibi karstik aşındırma/biriktirme şekilleri bulunmasına rağmen tabaka düzü grubunda yer alır.
  • Cihanbeyli Platosu: Konya ve çevresinde yer alır. “Türkiye’nin tahıl ambarı” olarak bilinir; tahıl ve buğday yetiştiriciliğinin en fazla yapıldığı platodur.
  • Haymana Platosu: Ankara’da yer alır. Dünyada nadir yetişen bir hayvan türü olan Tiftik keçisi (Ankara keçisi) yetiştiriciliğinin en fazla yapıldığı yerdir.
  • Bozok Platosu: Yozgat’tadır.
  • Uzunyayla Platosu: Sivas (Divriği) çevresinde yer alır.
• Güneydoğu Anadolu Bölgesi: İç Anadolu gibi platolarla kaplı olduğu için Türkiye’nin en düz (yükseltisi az değil, ancak engebesi az olan) bölgesi unvanını almıştır.
  • Gaziantep Platosu: Sanayileşmenin çok ön planda olduğu, içerisinde 5 adet organize sanayi bölgesi barındıran platodur. Aynı zamanda Hatay ile birlikte Türkiye’nin en önemli gastronomi şehirlerinden biridir.
  • Şanlıurfa Platosu: “Pamuğun başkenti” olarak bilinir. Balıklıgöl, Peygamberler şehri özellikleri ve tarihin sıfır noktası sayılan Göbeklitepe’yi barındırması sebebiyle turizm açısından çok önemli bir merkezdir.
  • Adıyaman Platosu: Tarihi Kommagene Krallığı’na ev sahipliği yapar.
  • Diyarbakır Platosu: Ünlü Diyarbakır surları ve Hevsel Bahçeleri bu plato üzerinde bulunur.

2. Lav (Volkanik) Platoları

Volkanizmanın etkili olduğu alanlarda, lav tabakalarının akarsular tarafından yarılmasıyla oluşan platolardır.

• Doğu Anadolu Bölgesi (Erzurum - Kars - Ardahan Platoları): Yüksekliği fazla ve sıcaklık değerleri çok düşüktür; sert karasal iklim görülür. Türkiye’de kış sıcaklık değerlerinin en düşük olduğu platolardır. Yaz aylarında havanın ısınıp yükselmesiyle konveksiyonel yağışlar (yaz yağışları) görülür, bu nedenle yazlar sıcak ve kurak geçmez. Yaz yağışları sayesinde yeşeren “Alpin çayırları” (büyük otlar) bulunur. Bu büyük otlaklar, yörede büyükbaş hayvancılığın gelişmesini sağlamıştır. Ayrıca Türkiye’nin en verimli toprağı olan kara toprak “Çernezyum”, bu platolarda yer alır. Ancak toprağın çok verimli olmasına rağmen, iklimin aşırı soğuk olması ve vejetasyon süresinin (bitkinin olgunlaşma süresinin) kısa olması nedeniyle tarımsal faaliyetler (tahıl tarımı dışında) yeterince gelişememiştir.
• İç Anadolu Bölgesi (Kapadokya Platosu): Volkanik oluşumlu, muazzam görüntülere sahip çok önemli bir turizm merkezidir.

3. Karstik Platolar

Kalker (kireçtaşı), jips ve kaya tuzu gibi eriyebilen arazilerin bulunduğu bölgelerde oluşur.

• Akdeniz Bölgesi (Teke ve Taşeli Platoları): Antalya ve Mersin hattında, Akdeniz Bölgesi’nde yer alan karstik platolardır. Bu araziler son derece taşlık ve engebelidir; bu nedenle deniz kıyısında olmalarına rağmen nüfus, yerleşme ve tarım faaliyetleri çok azdır. Nüfusun ve tarımın az olmasının sebebi iklim değil, tamamen zorlu arazi şartlarıdır. Tarım yapılamayan bu engebeli arazide rahatça dolaşıp beslenebilen tek hayvan türü kıl keçisi olduğu için, bölgedeki en yaygın ekonomik faaliyet kıl keçisi yetiştiriciliğidir (büyükbaş hayvancılık bu arazide yapılamaz).

4. Aşınım (Yontuk Düzlem) Platoları

Aşınarak yükseltisi azalmış, belirgin düzlükler halini almış platolardır.

• Marmara Bölgesi (Çatalca - Kocaeli Platosu): Ulaşım, ticaret ve sanayinin Türkiye’de en fazla geliştiği, buna bağlı olarak nüfusun en yoğun olduğu platodur. Gelişmişlik düzeyi bakımından Teke ve Taşeli platolarının tam zıttı bir yapıya sahiptir.
• Karadeniz Bölgesi: Ordu çevresinde yer alan Perşembe Platosu bu gruba örnektir.

(Not: Tüm bu platolar özellikleri itibarıyla nüfus, tarım, hayvancılık ve sanayi gibi ekonomik coğrafya konularıyla doğrudan ve ayrılmaz bir bağlantı içindedir. Örneğin Erzurum-Kars platosu hem bir yer şekli, hem volkanizma sahası, hem de iklim ve hayvancılık bağlamında iç içe geçmiş bir bütündür.)