2026 KPSS ve AGS Coğrafya Ders Notları: Enerji Kaynakları, Ulaşım, Ticaret ve Turizm

İçindekiler

BÖLÜM 1: TÜRKİYE’DE ENERJİ KAYNAKLARI VE MADENLER

1. Enerji Kaynaklarının Sınıflandırılması

Türkiye’nin enerji kaynakları, doğada kendilerini yenileyebilme durumlarına ve çevresel etkilerine göre iki ana gruba ayrılır:

• Yenilenemeyen (Tükenebilir) Enerji Kaynakları: Kullanıldıkça biten, kendini yenileyemeyen kaynaklardır. Petrol, kömür türleri (taş kömürü, linyit, asfaltit) ve doğalgaz gibi fosil yakıtlar bu gruptadır ve küresel ısınmayı tetiklerler. Nükleer enerjinin hammaddeleri olan uranyum ve toryum da yenilenemez; bunlar küresel ısınmayı doğrudan tetiklemeseler de olası bir patlama durumunda çevreye ölümcül zararlar verirler.
• Yenilenebilir (Alternatif) Enerji Kaynakları: Su (hidroelektrik), rüzgar, güneş ve jeotermal (sıcak su/buhar) enerjisidir. Kendilerini sürekli yenileyen, tükenmeyen ve çevreyi kirletmeyen temiz kaynaklardır.

2. Türkiye’de Elektrik Üretiminde Enerji Kaynaklarının Payı

Türkiye’nin elektrik üretiminde faydalandığı kaynakların sıralaması güncel verilere göre şu şekildedir:

1. Kömür: Elektrik üretiminde birinci sıradadır (Linyit, taş kömürü, asfaltit ve ithal kömürün tamamının toplamı bu oranı oluşturur).
2. Hidroelektrik (Su Gücü).
3. Doğalgaz.
4. Rüzgar ve Güneş Enerjisi.
5. Jeotermal Enerji: Elektrik üretiminde en az paya sahip olan ana enerji kaynağıdır. (Ayrıca, biyoyakıt ve biyokütle tesislerinden de elektrik üretilmektedir).

3. Fosil Yakıtlar ve Termik Santraller

Fosil yakıtların yakılarak elektrik enerjisine çevrildiği tesislere “Termik Santral” adı verilir.

A) Kömür Türleri ve Asfaltit

• Taş Kömürü: 1. Jeolojik Zaman’da (Paleozoik) oluşmuştur. Zonguldak, Bartın ve Amasra hattında çıkarılır. Zonguldak’taki Çatalağzı ve Eren termik santralleri, yerli taş kömürü ile elektrik üretir. Adana (Sügözü) ve İzmir (Aliağa) termik santralleri ise dışarıdan ithal edilen taş kömürü ile çalışmaktadır.
• Linyit Kömürü: 3. Jeolojik Zaman’da (Senozoik) oluşmuştur. Toprak altında daha az kaldığı için yakıcılık değeri taş kömürüne göre düşüktür. Türkiye’de 3. zaman arazileri geniş yer kapladığı için en geniş alanda bulunan enerji kaynağıdır.
  • Önemli Termik Santraller: Kahramanmaraş (Afşin-Elbistan), Muğla (Yatağan, Yeniköy), Manisa (Soma), Kütahya (Seyitömer, Tunçbilek, Tavşanlı), Çanakkale (Çan) ve Ankara (Çayırhan).
• Asfaltit: Petrol orijinli katı bir fosil yakıttır. Şırnak ve Mardin hattında çıkarılır.

B) Petrol ve Rafineriler

• Çıkarıldığı Yerler: İhtiyacı karşılamadığı için ithal edilir. Türkiye’de ilk çıkartıldığı yer Batman (Raman) yöresidir. Günümüzde petrol potansiyeli açısından en şanslı yer Şırnak‘tır. Diyarbakır, Mardin, Adıyaman ve Siirt’te de petrol kuyuları vardır.
• Petrol Taşıma Hatları: Azerbaycan petrolü Bakü-Tiflis-Ceyhan (BTC) boru hattıyla; Irak petrolü ise Kerkük-Yumurtalık boru hattıyla (Mersin ve Adana’ya) taşınmaktadır. Ayrıca Kazakistan, İran ve Rusya üzerinden de petrol alınmaktadır.
• Rafineriler (Petrol İşleme Tesisleri):
  • Batman Rafinerisi: Türkiye’den çıkartılan yerli petrolü işleyen tek rafineridir.
  • Kırıkkale (Orta Anadolu), İzmit (İpraş) ve İzmir (Aliağa, Star): İthal edilen petrolü işlemektedirler.
  • Mersin (Ataş): Günümüzde rafineriden ziyade depolama tesisi olarak kullanılmaktadır.

C) Doğalgaz Türkiye’nin ihtiyacını karşılamadığı için yoğun şekilde ithal edilir.

• Çıkarıldığı Yerler: Karadeniz’de Zonguldak/Sakarya kıyısına taşınan Sakarya Gaz Sahası en önemli üretim merkezidir. Karada ise Kırklareli (Hamitabat), Mardin (Çamurlu), Tekirdağ (Hayrabolu) ve Düzce (Akçakoca) üretim sahalarıdır.
• Termik Santraller: Kırklareli (Hamitabat), İstanbul (Ambarlı) ve Bursa (Ovakça).
• Uluslararası Boru Hatları ve Enerji Koridoru:
  • Mavi Akım: Rus doğalgazını Karadeniz üzerinden Anadolu’ya taşır.
  • Türk Akımı: Rus doğalgazını Trakya üzerinden Avrupa’ya taşır.
  • TANAP (Trans Anadolu Projesi): Azerbaycan doğalgazını Türkiye üzerinden taşır.
  • ABD ve Cezayir’den deniz yoluyla sıvılaştırılmış doğalgaz (LNG) ithal edilmektedir.
  • Politik Önemi: Türkiye stratejik bir **”Enerji Koridoru”**dur. Yeniden yapılanma sürecindeki Suriye’ye Türkiye üzerinden doğalgaz akışı sağlanmaya başlanmış olup, bu durum Türkiye’ye ekonomik kazançlar sağlamaktadır.
• Depolama Tesisleri: Kış aylarında kriz yaşamamak için Tuz Gölü’nün altına devasa bir doğalgaz deposu yapılmıştır. Ayrıca İstanbul (Silivri) ve İzmir’de (Ege Gaz) depolar bulunmaktadır.

4. Yenilenebilir (Alternatif) Enerji Kaynakları

• Hidroelektrik Santraller (Su Gücü):
  • Fırat Nehri: Atatürk Barajı (En fazla elektrik üreten barajımız), Keban, Karakaya ve Birecik.
  • Çoruh Nehri: Deriner ve Yusufeli (En yüksek barajlar).
  • Kızılırmak: Hirfanlı, Kesikköprü, Kapulukaya ve Altınkaya.
  • Dicle Nehri: Ilısu (Veysel Eroğlu - Tarihi Hasankeyf’i sular altında bırakmıştır), Devegeçidi ve Kralkızı.
  • Ege ve Akdeniz: Gediz ve Büyük Menderes üzerinde Adıgüzel ve Demirköprü; Manavgat’ta Oymapınar.
• Rüzgar Enerjisi: Türkiye orta kuşakta yer aldığı için batı rüzgarlarının etkisindedir. Santraller batıda yoğunlaşmıştır: Çanakkale, Bandırma, Manisa, Kütahya, Afyon, Kırşehir, Samsun, Osmaniye, Hatay ve Adıyaman.
• Jeotermal Enerji: Yeraltındaki kırıklı arazi yapısı (fay hatları) ve volkanizmayla doğrudan ilişkilidir. Denizli (Sarayköy), Aydın (Germencik), Afyon (Göcek), Manisa (Alaşehir) ve Çanakkale (Tuzla) önemli jeotermal sahalardır.
• Güneş Enerjisi: Güneşlenme potansiyelinin en yüksek olduğu bölge Güneydoğu Anadolu‘dur (özellikle Karacadağ çevresi). Konya, Antalya, İzmir, Ankara, Afyon, Kayseri, Kahramanmaraş, Gaziantep ve Şanlıurfa tesislerin bulunduğu alanlardır. Erzurum, Kars hattında ise yetersizdir.
• Biyoyakıt ve Biyokütle: Yağlı tohumlardan araç yakıtı olan Biyodizel; bitkisel ürünlerden Biyoetanol elde edilir. Atıklar ve büyükşehir çöplerinden (Ankara, İstanbul) enerji elde edilen tesislere Biyogaz / Biyokütle tesisleri denir.

5. Nükleer Enerji

Uranyum Yozgat (Sorgun)‘da; Toryum ise Eskişehir (Sivrihisar)‘da bulunur.

• Şu an aktif santral olmasa da Mersin - Akkuyu‘da inşaat devam etmektedir. Buranın (ve Sinop, İğneada gibi bölgelerin) seçilmesindeki temel sebep; reaktörlerin soğutulması için denize ihtiyaç duyulması ve deprem riskinin az olmasıdır. Canlı hayatı için risk oluşturduğundan, Doğu Karadeniz’deki Çernobil etkisi gibi çevresel sonuçları tartışılmaktadır.

6. Türkiye’de Madenler (Özet)

Maden çeşidinin en fazla olduğu bölge Doğu Anadolu, bölüm Yukarı Fırat, il ise Elazığ‘dır. Rezervi en fazla olan madenler sırasıyla; Linyit, Kaya Tuzu, Perlit (İnci Taşı), Mermer ve Bor mineralidir.

• Demir: Sivas (Divriği).
• Krom: Elazığ (Guleman).
• Bakır: Artvin (Murgul).
• Fosfat: Mardin (Mazıdağı).
• Alüminyum: Konya (Seydişehir).
• Kükürt: Isparta (Keçiborlu).
• Bor: Kütahya (Emet).
• Lüle Taşı ve Toryum: Eskişehir.
• Oltu Taşı: Erzurum.
• Feldispat: Bursa.
• Mermer: Manisa, Afyon.
• Trona: Ankara.
• Perlit (İnci Taşı): Kars.

---

BÖLÜM 2: TÜRKİYE’DE ULAŞIM

Türkiye’de ulaşımı engelleyen en temel faktörler yer şekillerinin engebeli olması ve dağların doğu-batı yönlü uzanmasıdır. Dağların uzanışı Karadeniz ve Akdeniz’de limanların hinterlandını daraltmış, yolların genellikle doğu-batı yönlü gelişmesine neden olmuştur. Sermaye (ekonomi) ulaşım yatırımlarını belirleyen en önemli unsurdur. Taşıma maliyetlerine göre en ucuzdan en pahalıya sıralama: 1. Deniz Yolu, 2. Demir Yolu, 3. Kara Yolu, 4. Hava Yolu‘dur.

1. Deniz Yolu Taşımacılığı (Limanlar)

Dünya ticaretinde en ucuz ve en çok kullanılan yöntemdir (konteyner taşımacılığı).

• Karadeniz: Hopa, Rize ve Trabzon limanları, Ovit ve Yeni Zigana tünellerinin açılmasıyla İran ile yapılan transit ticarette büyük önem kazanmıştır. Samsun, Canik Dağları’nın geride kalması sebebiyle Karadeniz’in hinterlandı en geniş limanıdır. Sinop; doğal bir liman ve tombolo olmasına rağmen, dağlar yüzünden hinterlandı dar kalmış ve gelişememiştir. Zonguldak ve Bartın limanları taş kömürü ve demir-çelik taşımacılığında önemlidir.
• Marmara ve Ege: İstanbul (Ambarlı), Kocaeli, Gemlik ve Tekirdağ limanları sanayi ve ticarette çok gelişmiştir. Bandırma Limanı’ndan bor madeni ihraç edilir. İzmir (Aliağa) petrokimya; Kuşadası, Bodrum, Marmaris, Fethiye ise turizm (yat/kruvaziyer) limanlarıdır.
• Akdeniz: Antalya Limanı (ferrokrom taşımacılığı). Mersin Limanı, Ortadoğu (Irak, Suriye, İran) transit ticaretinde çok kilit bir noktadır. Adana Botaş (Kerkük-Yumurtalık petrolü) ve Hatay İskenderun (ulaşıma dayalı kurulan demir-çelik sanayisi) önemli limanlardır. Taşucu Limanı’ndan Kuzey Kıbrıs’a seferler düzenlenir.
• Kruvaziyer Turizmi (Yüzen Otel): Gemi turizminde Türkiye’ye en çok uğranılan limanlar; 1. Kuşadası, 2. İstanbul (Galataport), 3. Bodrum’dur.
• Konteyner ve Ro-Ro Taşımacılığı: En büyük konteyner limanları İzmir, Kocaeli, İstanbul (Ambarlı/Tuzla) ve Mersin’dir. Ro-Ro (gemilerle kamyon/TIR taşımacılığı) en çok İstanbul (Tuzla, Pendik, Ambarlı) ile İtalya/Avrupa arasında yapılır. Karasu, Zonguldak, Samsun, Trabzon, Mersin ve İskenderun da Ro-Ro limanlarıdır.

2. Demir Yolu Taşımacılığı

Genellikle ağır madenler ve askeri araç gereçlerin taşınmasında kullanılır. Her ile ulaşmaz.

• Demir Yolu Ulaşan Önemli Limanlar: Samsun ve Zonguldak (Karadeniz’de sadece bu ikisi). Mersin ve İskenderun. İzmir, İstanbul, İzmit, Bandırma.
• Demir Yolu Ulaşmayan İller: Doğu Karadeniz illeri (Trabzon, Rize vb.), Sinop, Kastamonu, Gümüşhane, Bayburt, Antalya, Muğla, Çanakkale, Hakkari, Şırnak.
• Yüksek Hızlı Tren (YHT): Ankara merkezlidir. Ankara’dan Konya, Karaman, Kırıkkale, Yozgat, Sivas, Eskişehir, Bilecik, Sakarya, İzmit ve İstanbul’a YHT hattı vardır. İzmir, Antalya ve Kayseri’ye henüz YHT ulaşmamaktadır.
• Turistik Ekspresler:
  • Doğu Ekspresi: Ankara, Kırıkkale, Kayseri, Sivas, Erzincan, Erzurum, Kars hattında çalışır.
  • Mezopotamya Ekspresi: Yeni açılmıştır. Ankara, Kırıkkale, Kayseri, Sivas, Malatya, Elazığ, Diyarbakır hattında çalışır (Mardin’e gitmez).
• Sınır Ötesi Demir Yolları ve Zengezur Koridoru: Yunanistan, Bulgaristan, Gürcistan, İran ve Suriye ile demir yolu bağlantımız vardır. Ermenistan sınırı kapalıdır. Irak ile doğrudan bağlantı yoktur (Suriye üzerinden gidilir). Zengezur Koridoru; Nahçıvan (Dilucu) üzerinden Azerbaycan’a açılacak olan, Demir İpek Yolu’nu kısaltarak Asya’yı Marmaray üzerinden Avrupa’ya bağlayacak stratejik ve güncel bir demir yolu projesidir.

3. Kara Yolu, Otoyollar ve Geçitler

Türkiye’de yol yapım maliyeti doğu-batı yönünde düşük, kuzey-güney yönünde (dağları aşmak gerektiği için) yüksektir.

• Otoyol Bağlantısı Olmayan Yerler: Eskişehir-Yozgat-Sivas hattında (YHT olmasına rağmen) otoyol yoktur. Antalya, Samsun, Erzurum ve Şanlıurfa’nın doğusuna (Mardin vb.) otoyol ulaşmaz.
• Önemli Dağ Geçitleri ve Tüneller:
  • Akdeniz Geçitleri: Çubuk Boğazı (Antalya-Isparta/Burdur), Sertavul (Mersin/Mut-Karaman), Gülek Boğazı (Tarsus-Pozantı/Adana), Belen (İskenderun-Hatay).
  • Karadeniz ve Kuzey Hatları: Orhangazi (Yalova), Bolu Tüneli (Ankara-İstanbul), Ecevit (İnebolu-Kastamonu), 15 Temmuz İstiklal/Ilgaz (Kastamonu-Çankırı), Nefise Akçelik (Fatsa-Ordu), Kop (Bayburt-Erzurum), Ovit (Rize-İspir/Erzurum), Cankurtaran (Hopa-Borçka). Yeni Zigana Tüneli (Trabzon-Gümüşhane) Türkiye’nin en uzun karayolu tünelidir.
  • Doğu ve Ege Hatları: Sakaltutan (Refahiye-Erzincan, kışın çok zorlu bir geçittir). Karabet (Van-Bahçesaray, Türkiye’nin ilk prefabrik kar tünelidir). Sabuncubeli (İzmir-Manisa).

4. Sınır Kapıları

• Bulgaristan: Kapıkule (Türkiye’nin en işlek kapısıdır), Dereköy, Aziziye.
• Yunanistan: Uzunköprü (Demir yolu), İpsala.
• Gürcistan: Sarp, Cambaz (Demir İpek Yolu’nun giriş noktası), Türkgözü.
• Ermenistan: Akyaka, Alican (Sınırlar kapalıdır).
• Nahçıvan: Dilucu (Umut Köprüsü - En kısa sınırımızdır).
• İran: Gürbulak, Kapıköy (Demir yolu), Esendere.
• Irak: Üzümlü, Derecik.
• Suriye: Nusaybin (Demir yolu), Cilvegözü, Çobanbey, Karkamış, Zeytindalı, Yayladağı.

---

BÖLÜM 3: TÜRKİYE’DE TİCARET

• İç Ticaret: İklim ve tarım ürünleri çeşitliliği ile nüfus/sanayi dağılımındaki farklılıklar nedeniyle Türkiye’de iç ticaret çok canlıdır.
• Dış Ticaret (İthalat ve İhracat): Türkiye’nin ithalatı (dışarıdan alım), ihracatından (dışarıya satım) fazladır. Bu durum “dış ticaret açığı” oluşturur. İhracatın ithalatı karşılama oranı artarsa açık azalır. Açığı kapatmanın en etkili yolu, ham madde satmak yerine teknolojik ürünler ve sanayi malları (İHA, SİHA, elektrikli araçlar vb.) üreterek pazar payını artırmaktır.
  • İthalatta İlk 5 Ülke (2024): 1. Çin, 2. Rusya, 3. Almanya, 4. İtalya, 5. ABD. (Enerji kaynakları, makine, demir-çelik ve tropikal ürünler alınır).
  • İhracatta İlk 5 Ülke (2024): 1. Almanya, 2. ABD, 3. Irak, 4. İngiltere (Birleşik Krallık), 5. İtalya. (Motorlu kara taşıtları, sanayi ürünleri ve hazır giyim satılır).
• Serbest Ticaret Bölgeleri: Sadece üretim ve ihracatı artırmak amacıyla kurulan (iç piyasaya verilmeyen) gümrüksüz özel alanlardır. Genellikle liman şehirlerinde bulunur: İstanbul, Sakarya, Kocaeli, Bursa, Tekirdağ, İzmir, Denizli, Antalya, Mersin (Türkiye’nin ilk serbest bölgesidir), Adana (Yumurtalık), Gaziantep, Kayseri, Samsun, Trabzon, Rize. (Ankara’da yoktur).

---

BÖLÜM 4: TÜRKİYE’DE TURİZM

Turizm, dış ticaret açığını kapatmada en büyük yardımcı kaynaktır. Yabancı turistler, zaman kazanmak için en çok hava yolunu tercih eder.

1. Önemli Turizm ve Tarih Merkezleri

• Marmara ve Ege: Selimiye Camii (Edirne), Truva (Çanakkale), Uludağ ve Cumalıkızık (Bursa), Kuş Cenneti (Balıkesir), Sardes/Sart ve Mesir Macunu (Manisa), Efes, Bergama, Meryem Ana (İzmir), Afrodisyas, Milet, Apollon Tapınağı (Aydın), Pamukkale ve Laodikeia (Denizli).
• Akdeniz: Perge, Aspendos, Termessos, Arykanda, Phaselis, Patara, Karain Mağarası, Aziz Nikolas/Noel Baba Kilisesi (Antalya), Ashab-ı Kehf, Kız Kalesi, St. Paul Kilisesi (Mersin), St. Pierre (Hatay - Dünyanın ilk mağara kilisesi).
• İç Anadolu: Peri Bacaları ve Hacı Bektaş Veli (Nevşehir), Çatalhöyük ve Mevlana (Konya), Gordion (Ankara), Kültepe (Kayseri), Ihlara Vadisi (Aksaray).
• Güneydoğu ve Doğu Anadolu: Zeugma (Gaziantep), Kommagene/Nemrut (Adıyaman - Bitlis’teki volkanik Nemrut ile karıştırılmamalıdır), Göbeklitepe, Karahantepe ve Balıklıgöl (Şanlıurfa), Hasankeyf (Batman - sular altında kalmıştır), Mor Gabriel Manastırı (Mardin - Dünyanın ilk üniversitesi sayılır), Veysel Karani (Siirt), Arslantepe (Malatya), Ani Harabeleri (Kars), İshak Paşa Sarayı (Ağrı - Türbe değildir), Akdamar Kilisesi (Van), Nene Hatun ve Çifte Minare (Erzurum).
• Karadeniz: Sümela Manastırı (Trabzon), Hattuşa/Boğazköy (Çorum), Safranbolu Evleri (Karabük - Ahşap, taş ve kerpicin birleştiği Hımış ev tipidir), Ballıca Mağarası (Tokat).

2. UNESCO Dünya Miras Listesi

• Doğal ve Kültürel (Karma) Miraslar: Kapadokya (Nevşehir) ve Pamukkale-Hierapolis (Denizli).
• Kültürel Miraslar: İstanbul, Divriği Ulu Camii (Sivas), Hattuşa (Çorum), Kommagene (Adıyaman), Xanthos-Letoon (Muğla-Antalya sınırında), Safranbolu (Karabük), Truva (Çanakkale), Selimiye (Edirne), Çatalhöyük (Konya), Cumalıkızık (Bursa), Bergama ve Efes (İzmir - listede iki mekanı olan il), Diyarbakır Surları ve Hevsel Bahçeleri, Ani Harabeleri (Kars), Afrodisyas (Aydın), Göbeklitepe (Şanlıurfa), Arslantepe (Malatya), Gordion (Ankara). (Narman Peri Bacaları listede DEĞİLDİR).
• Ahşap Destekli Camiler: Eşrefoğlu (Konya), Sivrihisar Ulu Camii (Eskişehir), Kasabaköy Mahmut Bey (Kastamonu), Ahi Şerafettin Arslanhane (Ankara) ve Afyonkarahisar Ulu Camii.
• Güncel Eklenen Yer (2024): Sardes Antik Kenti ve Bintepe Lidya Tümülüsleri (Manisa) listeye dahil edilmiştir.

3. UNESCO Somut Olmayan Kültürel Miras Listesi

• Meddahlık, Mevlevi Semah Törenleri, Aşıklık, Karagöz, Nevruz, Geleneksel Sohbet Toplantıları, Alevi Bektaşi Semah, Kırkpınar Yağlı Güreşleri, Keşkek, Mesir Macunu, Türk Kahvesi, Ebru Sanatı, İnce Ekmek (Lavaş) Yapımı, Çini, Hıdrellez, Dede Korkut, Geleneksel Türk Okçuluğu, Minyatür, Mangala, Hüsn-i Hat, Çay Kültürü, Nasreddin Hoca, Tezhip, İftar, Balaban ve Sedef Kakma.
• Güncel Eklenen Yer (2024): Geleneksel Gayda Tulum Yapımcılığı listeye dahil edilmiştir.
• Acil Koruma Gerektirenler: Islık Dili, Geleneksel Ahlat Taş İşçiliği (Van Gölü kıyısındaki Türk-İslam mezarlığı) ve Zeytin Yetiştiriciliği.

4. Milli Parklar ve Doğal Koruma Alanları

• İlk ve Son Milli Parklar: Türkiye’nin ilk milli parkı Yozgat Çamlığı‘dır. En son (güncel) ilan edilen milli park ise Geben Vadisi (Kahramanmaraş)‘tır.
• Diğer Önemli Milli Parklar: Troya (Çanakkale), Alacahöyük (Çorum), Spil Dağı (Manisa), Altındere (Trabzon), Kaçkar Dağları ve Hatila Vadisi (Rize/Artvin), Karagöl-Sahara (Artvin), Köprülü Kanyon (Antalya), Soğuksu ve Sarıçalı (Ankara), Başkomutanlık (Afyon), Honaz Dağı (Denizli), Saklıkent (Muğla), Olympos (Antalya), Nemrut Dağı (Adıyaman), Nene Hatun ve Kop Dağı (Erzurum/Bayburt), Malazgirt (Muş), İstiklal Yolu (Kastamonu), Botan Vadisi (Siirt), Cilo Sat Dağları (Hakkari) ve Abant (Bolu).
• Doğal Hayatı Koruma Vakfı (WWF) Alanları: İstanbul Ormanları, Küre ve Yenice Ormanları, İbradı Akseki, Fethiye Babadağ, Datça-Bozburun, Amanos Dağları, Fırtına Vadisi, Karçal Dağları.
• Ramsar (Sulak Alanları Koruma) Listesi: Nemrut Gölü (Bitlis), Çukurova, Bafra, Uluabat, Manyas, Gediz Deltası, Kızılırmak Deltası, Seyfe, Sultan Sazlığı, Burdur ve Meke Gölü.

5. Turizm Koridorları ve Sakin Şehirler

• Turizm Koridorları: İnanç Koridoru (Tarsus, Hatay, Gaziantep, Şanlıurfa, Mardin), Yayla Koridoru (Samsun-Artvin), Kış Koridoru (Erzincan-Ardahan), Zeytin Koridoru (Bursa-Çanakkale), Trakya Koridoru (Tekirdağ-Kırklareli), Batı Karadeniz Koridoru (Şile-Sinop), İpek Yolu Koridoru (Ankara-Adapazarı).
• Sakin Şehir (Cittaslow): Türkiye’nin ilk sakin şehri Seferihisar’dır (İzmir). En güncel ilan edilen son sakin şehir ise Düğmeli evleriyle bilinen İbradı (Antalya) olmuştur.