2026 KPSS / AGS Tarih: I. TBMM Dönemi ve Gelişmeleri Ders Notları

1. I. TBMM’nin Açılış Süreci (23 Nisan 1920)

16 Mart 1920’de İstanbul’un İtilaf Devletleri tarafından resmen işgal edilmesi ve Osmanlı Mebusan Meclisi’nin dağıtılmasının ardından, Mustafa Kemal bir genelge yayımlayarak kaçabilen mebusların Ankara’ya gelmesini istemiştir. Amacının “Padişah ve hilafet makamını düştüğü bu durumdan kurtarmak” olduğunu belirtmiştir.

• Mebusların Ankara’ya Gelişi: İstanbul’dan çıkışlar çok zor şartlar altında gerçekleşmiştir. Üsküdar ve Fatih’teki Özbek Tekkesi gizli karargah gibi çalışarak mebusların Anadolu’ya geçmesini sağlamıştır. Kaçış güzergahları olarak Üsküdar üzerinden Bolu-Gerede, Bursa-Eskişehir veya deniz yoluyla Antalya/Mersin üzerinden Adana-Ankara hatları kullanılmıştır. Yakalanan bazı mebuslar Malta’ya sürülmüştür.
• Seçimler ve Katılım: Mustafa Kemal ülkeyi 66 seçim bölgesine bölerek her bölgeden 5 milletvekili seçilmesini istemiştir (Beklenen: 330 milletvekili). Ancak 23 Nisan 1920’de meclis açıldığında 115 kişi katılabilmiştir.
  • Katılımın Düşük Olma Nedenleri: Ulaşım ve haberleşme güçlükleri, seçildiği halde vefat edenler (4 kişi), İtilaf Devletleri’nin engellemeleri ve seçilen komutanların cephe/görev yerlerinden ayrılamamasıdır (Örn: Kazım Karabekir Edirne’den, Fevzi Çakmak Kozan’dan, Mustafa Kemal ise Ankara’dan milletvekili seçilmiştir).
• Açılış Günü ve İsim Tartışmaları:
  • Meclis binası olarak 1916’da İttihat ve Terakki kulübü (lokali) olarak inşasına başlanan ancak bitirilemeyen Ulus’taki bina kullanılmıştır. Kiremitler halkın kendi çatılarından, sıralar Ulucanlar’daki bir ilkokuldan, aydınlatma (gaz lambaları) ise bir kahvehaneden getirilmiştir.
  • Meclisin ismi için Mebusan Meclisi, Kurultay, Meclis-i Kebir-i Milli ve Milli Şura gibi öneriler gelmiştir. Mustafa Kemal, kurucu meclis anlamına gelen “Meclis-i Müessisan” ismini önermiş ancak Kazım Karabekir, halkın bu kelimeye alışık olmadığı ve “yeni bir devlet kurulduğu” imajının padişah/halife taraftarlarını ürküteceği gerekçesiyle buna karşı çıkmıştır. Sonunda “Büyük Millet Meclisi” adı benimsenmiş, “Türkiye” lafzı 9,5 ay sonra eklenmiştir.
• Fetvalar Savaşı ve Cuma Günü Açılış:
  • Şeyhülislam Dürrizade Abdullah Efendi, İtilaf uçaklarıyla atılan ve camilerde okunan bir fetva yayımlayarak Kuvay-i Milliyecileri ve “Kemalistleri” padişaha karşı asiler (katli vacip) ilan etmiştir. Buna karşılık Ankara Müftüsü Rıfat Börekçi karşı fetva yayımlamıştır.
  • Dini hassasiyetleri gözetmek, meclisin padişah ve dine karşı olmadığını göstermek amacıyla açılış tarihi Perşembe gününden (22 Nisan) Cuma gününe (23 Nisan) alınmıştır. Hacı Bayram Camii’nde cuma namazı kılınmış, dualar edilerek ve kurban kesilerek açılış yapılmıştır.
  • TBMM’nin ilk açılış konuşmasını meclisin en yaşlı üyesi sıfatıyla (75 yaşında) Sinop Milletvekili Şerif Bey yapmıştır.

Not: Türkiye Devleti’nin kuruluş tarihi rejimin değiştiği 1923 değil, meclisin açıldığı 23 Nisan 1920’dir..

2. I. TBMM’nin Özellikleri Toplumun her kesiminden (din adamı, asker, çiftçi, akademisyen, öğretmen) oluşan karmakarışık ama tek amacı “Ulusal Bağımsızlık” olan bir meclistir.

1. Kurucu Meclis: Yeni bir devlet kurmuş, yeni bir ordu oluşturmuş ve yeni bir anayasa (1921 Teşkilat-ı Esasiye) hazırlamıştır.
2. Demokratik: Üyeleri seçimle belirlenmiş ve her türlü fikir özgürce tartışılmıştır.
3. İhtilalci: İstanbul Hükümeti’ne ve İtilaf Devletleri’ne açıkça başkaldırmıştır.
4. Savaşçı Meclis: 1920-1923 yılları arasındaki tüm savaşları (Doğu, Güney ve Batı cepheleri) bizzat bu meclis yönetmiştir.
5. Olağanüstü Meclis (Güçler Birliği): Savaş döneminde hızlı karar alabilmek için Yasama, Yürütme ve Yargı (İstiklal Mahkemeleri aracılığıyla) yetkilerini kendi elinde, tek elde toplamıştır.
6. Ulusçu / Milliyetçi: Azınlıklara seçimlere girme yasağı konulmamış olmasına rağmen, mecliste hiç azınlık milletvekili yoktur.
7. İnkılapçı Meclis (Devlet Kurma Anlamında): Osmanlı Devleti’ne son verip yeni bir devlet kurduğu için inkılapçıdır. (Ancak Şapka, Harf İnkılabı, Medeni Kanun gibi sosyal devrimler 1. TBMM’nin değil, 2. TBMM’nin işidir).
8. Meclis Hükümeti Sistemi: Meclisin içinden seçilen kişi (Mustafa Kemal), hem meclisin başkanı hem de kurulacak hükümetin başkanıdır (Başbakan statüsündedir). Cumhurbaşkanı veya Başbakanlık gibi ayrı makamlar yoktur, bakanlar meclis içinden tek tek oylanarak seçilir.

3. I. TBMM’nin 24 Nisan Kararları (1 Numaralı Kararlar) Meclis açıldıktan bir gün sonra, Mustafa Kemal’in önergesiyle kabul edilen ve meclisin çalışma prensiplerini belirleyen kararlardır.

• Hükümet kurmak zorunludur.
• Geçici olarak bir hükümet başkanı tanımak ya da padişah vekili atamak uygun değildir (Süreklilik vurgusu).
• Mecliste toplanmış milli iradeyi vatanın geleceğine el koymuş olarak tanımak temel ilkedir.
• Büyük Millet Meclisi’nin üzerinde hiçbir güç yoktur. (İstanbul Hükümeti ve Padişah yok sayılmıştır).
• Büyük Millet Meclisi yasama ve yürütme yetkilerini kendinde toplamıştır (Güçler Birliği).
• Meclisten seçilecek bir kurul (İcra Vekilleri Heyeti) hükümet işlerine bakar. Meclis Başkanı bu kurulun da başkanıdır (Meclis Hükümeti Sistemi).
• Padişah ve Halife, baskı ve zordan kurtarıldığı zaman, TBMM’nin düzenleyeceği yasal ilkeler içinde durumunu (yerini) alır.

4. İlk İcra Vekilleri Heyeti (İlk Hükümet ve Bakanlar) Bu mecliste partiler yoktur; sadece çeşitli gruplar (Müdafaa-i Hukuk, Tesanüt, İstiklal, Islahat, Yeşil Ordu) bulunmaktadır. Savaş koşullarının ağırlığı nedeniyle hükümet kurmakta ve sorumluluk alacak bakan bulmakta zorluk çekilmiştir.

• TBMM (ve Hükümet) Başkanı: Mustafa Kemal.
• Maarif (Milli Eğitim) Bakanı: Dr. Rıza Nur.
• Sıhhiye (Sağlık) Bakanı: Dr. Adnan Adıvar. (Not: Türkiye’de TBMM tarafından kurulan ilk bakanlık Sağlık Bakanlığı’dır).
• Milli Savunma Bakanı: Fevzi Çakmak. (Savaş dönemi olduğu için en yüksek bütçe Milli Savunma’ya ayrılmıştır).
• Dışişleri Bakanı: Bekir Sami Bey (Kunduh).
• Genelkurmay Başkanı: İsmet İnönü.

(Önemli Not: 1923’te Cumhuriyet’in ilanından sonra kabine yapısı tamamen değişecektir. 1920’yi 1923 sonrası ile karıştırmamak gerekir).

5. I. TBMM’nin Çıkardığı Önemli Kanunlar

1. Ağnam Vergisi Kanunu: I. TBMM’nin çıkardığı ilk kanundur. Küçükbaş hayvanlardan alınan vergi 4 misli oranında artırılarak tüm yurtta sabitlenmiştir.
2. Düzenli Ordu’nun Kurulması Yasası: Kuvay-i Milliye’den düzenli orduya geçişi sağlar.
3. Teşkilat-ı Esasiye (1921 Anayasası): Yeni Türk Devleti’nin ilk anayasasıdır.
4. İstiklal Marşı’nın Kabulü: Milli marş olarak kabul edilmiştir.
5. Firariler Kanunu: Düzenli ordudan kaçan asker kaçaklarını önlemek amacıyla çıkarılan çok sert bir kanundur.
6. İstiklal Mahkemeleri’nin Kurulması: Yargı yetkisini kullanmak ve firarileri/ayaklanmaları yargılamak için meclis içinden seçilen üç milletvekili ile kurulan seyyar mahkemelerdir. TBMM’nin otoritesini artırmıştır.
7. Başkomutanlık Kanunu: Mustafa Kemal’in istifa ettiği askerlik mesleğine Başkomutan olarak geri dönmesini sağlayan kanundur.
8. Hıyanet-i Vataniye Kanunu: Vatana ihanet edenlere (ayaklanma çıkaranlara) karşı çıkarılmış kanundur.
9. Nisab-ı Müzakere: Meclisin iç tüzük kanunudur (Toplantı nisabı, oylama usulleri vb.).
10. Men-i İsrafat Kanunu: Meclise kaynak yaratmak amacıyla her türlü israfı yasaklayan kanundur. (Düğünlerin 3 gün ile sınırlandırılması, aşırı altın takmanın yasaklanması, düğünlerde köçek oynatıp havaya para atılmasının yasaklanması vb.).
11. Men-i Müskirat Kanunu: İçki ve tütünün satımının yasaklanmasıdır (İçimi değil). Temel amacı; bu ürünlerin satışından elde edilen verginin (Reji İdaresi üzerinden) Osmanlı’nın borçlu olduğu Düyun-u Umumiye’ye, dolayısıyla İtilaf Devletleri’ne (İngiliz, Fransız) gitmesini engelleyerek düşmanı finanse etmemektir.

(Not: Takrir-i Sükun Kanunu 1925 yılında Şeyh Sait isyanından sonra çıkarıldığı için 1. TBMM dönemi kanunları arasında sayılamaz).

6. Bilecik Görüşmeleri (5 Aralık 1920)

• TBMM ile İstanbul Hükümeti temsilcileri Bilecik’te bir araya gelmiştir.
• Mustafa Kemal, görüşmelere TBMM Başkanı sıfatıyla katılmış ve psikolojik üstünlük kurmak için İstanbul Hükümeti yetkililerini trenle Ankara’ya getirerek “Anadolu davasının yeni neferleri” izlenimini yaratmıştır.
• Önemi: Bilecik Görüşmeleri, İstanbul Hükümeti’nin TBMM’yi resmen tanıdığı ilk olaydır (Amasya Görüşmeleri’nde Temsil Heyeti tanınmıştı).

7. Sevr Barış Antlaşması (10 Ağustos 1920)

• Hazırlık Süreci: Şartları İtalya’daki San Remo Konferansı’nda (18-26 Nisan 1920) 433 madde olarak belirlenmiştir. Konferansa giden son sadrazam Tevfik Paşa antlaşmayı intihar olarak görüp imzalamayı reddetmiştir.
• Milne Hattı ve İşgaller: Sevr’in kabul edilmemesi üzerine İngiltere’nin emriyle Yunanlar, İngiliz General Milne tarafından çizilen, Türkler ve Yunanları ayıran yapay sınır olan Milne Hattı’nı (Milne Çizgisi) geçerek Anadolu içlerine ilerlemiş ve Bursa ile Uşak’ı işgal etmiştir.
• Bursa’nın Düşüşü ve Puşide-i Siyah: Yunanlılar Bursa tophanesindeki Osman ve Orhan Gazi türbelerini tekmeleyerek tahrip etmiş, tepki gösteren halkı yaylım ateşine tutmuştur. Bu elim olay üzerine TBMM, Bursa işgalden kurtulana dek meclis kürsüsüne yası simgeleyen siyah bir örtü (Puşide-i Siyah) örtme kararı almıştır.
• İmza Süreci: İlerleyiş üzerine Padişah Vahdettin Saltanat Şurası’nı toplamıştır. Şurada sadece Topçu Feriki (Korgeneral) Rıza Paşa onay vermemiştir. Antlaşma, Damat Ferit’in gönderdiği Reşat Halis, Bağdatlı Hadi ve Rıza Tevfik heyeti tarafından Fransa’nın Sevr (Sèvres) kasabasında imzalanmıştır.
• Önemli Maddeleri:
  • İzmir, çevresi ve Doğu Trakya Yunanistan’a bırakılacaktır.
  • Antalya, Konya, Rodos ve 12 Ada İtalya’ya bırakılacaktır.
  • Zonguldak, Güney Anadolu ve Güney Suriye Fransa’ya bırakılacaktır.
  • Musul ve Filistin İngiltere’ye bırakılacaktır.
  • Doğu Anadolu’da (Vilayet-i Sitte) Ermenistan Devleti kurulacaktır.
  • Trabzon ve çevresinde Pontus Rum Devleti kurulacaktır.
  • İstanbul Osmanlı’nın başkenti kalacak ancak azınlık hakları korunmazsa geri alınacaktır.
  • Kapitülasyonlar en geniş haliyle tüm İtilaf devletlerine verilmeye devam edecektir.
  • Osmanlı ordusu terhis edilecek, sayı 50.700 ile sınırlandırılacak; ağır silah/savaş gemisi bulunmayacak, deniz gücü 13 gemiyi geçmeyecektir.
  • Osmanlı savaş tazminatı ödeyecektir.
  • Kürtler isterse Güneydoğu’da Kürdistan kurulacaktır.
  • Boğazlar, içinde hiçbir Türk üyenin bulunmadığı, kendine ait bayrağı ve bütçesi olan uluslararası bir komisyon tarafından yönetilecektir.
• Antlaşmanın Durumu:
  1. Hukuken Geçersiz Olma Nedeni: Antlaşma, Osmanlı Anayasası gereği meclis onayından geçmesi gerekirken, Osmanlı Mebusan Meclisi kapalı olduğu için meclis onayından geçmemiştir.
  2. Uygulanamama Nedeni: Milli Mücadele başarıya ulaştığı için sahada uygulanmasına izin verilmemiştir.
• Mustafa Kemal Sevr için; “Türk milleti için uğursuz bir idam kararnamesidir” demiştir. Antlaşmanın yerini ileride Lozan Barış Antlaşması alacaktır.

8. Birinci Meclis Milletvekilleri Gelecek Beklentisi Anketi TBMM açılış sürecinde mebuslara yönelik yapılan “Milletvekillerinin Gelecek Beklentileri” anketinde, milletvekilleri vatanın bağımsızlığına ve ilerlemesine yönelik görüşlerini beyan etmişlerdir. (Mustafa Kemal, İsmet İnönü, Fevzi Çakmak gibi 37 asker kökenli milletvekili bu ankete görüş yazmamıştır).

• Burdur Milletvekili Mehmet Akif Ersoy: “Nasıl dört İngiliz dünyayı oynatmakta hayrettir… Eğer ırkımın alçak üyeleri cüretli şeylerse Müslümanların soylu çocukları onlardan 50 kat daha cesurdur” demiştir.
• Bursa, İstanbul ve Konya mebuslarının da sosyal, ekonomik ve siyasi haklara dair önemli görüşleri arşivlerde kayıt altına alınmıştır.