2026 KPSS / AGS Tarih: Çağdaş Türk ve Dünya Tarihi – Küreselleşen Dünya (1990-2026) Ders Notları

1. KÜRESELLEŞME VE SOĞUK SAVAŞ’IN BİTİŞİ

• Küreselleşme: İletişim, internet ve teknolojik gelişmeler sayesinde halkların, toplumların ve devletlerin birbirine yakınlaşması, ortak paydalarda buluşması sürecidir.
• Dehşet Dengesinin Sona Ermesi: Doğu ve Batı blokları arasındaki soğuk savaş (dehşet dengesi), SSCB’nin dağılmasıyla sona ermiştir.
• SSCB’nin Dağılma Süreci: Dağılma, Baltık ülkeleri olan Letonya, Litvanya ve Estonya‘daki ayaklanmalarla başlamıştır.
  • Son devlet başkanı Mihail Gorbaçov, birliği bir arada tutabilmek için Glasnost (Demokratikleşme) ve Perestroyka (Ekonomik İyileşme) politikalarını ilan etmiş, “Egemen Devletler Birliği Antlaşması”nı öne sürmüştür. Ancak bu politikalar başarılı olamamıştır.
  • Ağustos Darbesi: KGB ajanları ve askerler Gorbaçov’u derdest ederek darbe yapmaya çalışmış, ancak tankların üzerine çıkarak halkın desteğini alan Boris Yeltsin darbeyi engellemiş ve yeni lider olmuştur.
• Stanislav Petrov Olayı: Soğuk savaşın sonlarında ABD’den Sovyetlere füze atıldığına dair bir sinyal (gökkuşağı kırılması kaynaklı hata) alan Rus subayı Stanislav Petrov, tuşa basmayarak olası bir III. Dünya Savaşı’nı engellemiş ve kendisine “Dünya Vatandaşı” unvanı verilmiştir.
• Şanghay İşbirliği Örgütü: Rusya, Çin, Kazakistan, Kırgızistan ve Tacikistan’dan oluşan Şanghay Beşlisi, Özbekistan‘ın da katılımıyla altılı bir ticari ve bölgesel işbirliği örgütüne dönüşmüştür.

2. BAĞIMSIZLIĞINA KAVUŞAN TÜRK CUMHURİYETLERİ 1991’de SSCB’nin dağılmasıyla kurulan tüm Türk Cumhuriyetlerini ilk tanıyan ülke Türkiye olmuştur.

• Azerbaycan: 1918’de kurulan ilk devletin önderi Mehmet Emin Resulzade‘dir. 1991’de SSCB’den ayrılma sürecinde “Halk Cephesi”ni Ebulfez Elçibey kurmuştur. Ülkenin ikinci cumhurbaşkanı Haydar Aliyev, Türkiye ile ilişkileri “Bir millet, iki devlet” sözüyle tanımlamıştır. Günümüzdeki devlet başkanı ise 2003’ten beri İlham Aliyev’dir.
• Kazakistan: Kurucu devlet başkanı Nursultan Nazarbayev‘dir. Kazakistan, Semey nükleer tesislerini kapatarak dünyada nükleer silah deposundan gönüllü olarak vazgeçen ilk ülkedir. Günümüz devlet başkanı Kasım Cömert Tokayev’dir.
• Kırgızistan: Kurucusu ve ilk devlet başkanı Askar Akayev‘dir. Başkenti Frunze’den Bişkek‘e değiştirilmiştir. 2005 yılında gerçekleşen Lale Devrimi ile Akayev iktidardan indirilmiştir. Ünlü yazar Cengiz Aytmatov Kırgız edebiyatının en önemli ismidir. Günümüz başkanı Sadır Caparov’dur.
• Özbekistan: Kurucu devlet başkanı İslam Kerimov‘dur. Günümüzdeki başkanı Şevket Mirziyoyev’dir.
• Türkmenistan: Kurucu devlet başkanı Saparmurat Niyazov (Türkmenbaşı)‘dır. Ülkede doğalgaz ve tuz ücretsiz sağlanmış, Türkmen dili resmi dil yapılmıştır. Günümüz başkanı Serdar Berdimuhammedov’dur.

Türk Dünyasını İlgilendiren Kurum ve Olaylar:

• Dağlık Karabağ (Yukarı Karabağ) Sorunu: Azerbaycan ile Ermenistan arasında yaşanmıştır. Ermenilerin sivil Azerbaycan Türklerini katlettiği büyük trajediye Hocalı Katliamı (613 şehit) denir. Bölge, 2020 yılında yapılan askeri operasyonla Ermenistan işgalinden kurtarılmıştır.
• Bağımsız Devletler Topluluğu (BDT): SSCB’nin dağılması sonrası kurulan ekonomik/bölgesel birliktir. Almatı Zirvesi ile kurulmuştur. Gürcistan, Rusya ile yaşadığı 2008 Güney Osetya Savaşı sonrası bu birlikten ayrılmıştır.
• TİKA (Türk İşbirliği ve Koordinasyon Ajansı): Türkçe konuşan ve komşu ülkelere ekonomik, teknik, sosyal, eğitim ve kültürel alanlarda yardım eden; Türk devletlerinin Batı’ya entegrasyonunu sağlayan kuruluştur. (Örneğin Orhun Abideleri’nin koruma altına alınıp müzeleştirilmesi TİKA projesidir).

3. AVRUPA’DA BÜTÜNLEŞME VE BÖLÜNMELER

• Almanya’nın Birleşmesi: On binlerce kişinin elçiliklere sığınması ve Berlin Duvarı‘nın yıkılmasıyla Doğu ve Batı Almanya birleşerek tek bir devlet olmuştur.
• Çekoslovakya’nın Dağılması: Çekoslovakya, 1993 yılında Kadife Devrim adı verilen kansız ve yumuşak bir süreçle Çek Cumhuriyeti (Çekya) ve Slovakya olarak ikiye ayrılmıştır.
• Yugoslavya’nın Dağılması ve Bosna Savaşı: 6 özerk cumhuriyetten oluşan Yugoslavya’da ordu yönetiminin Sırpların eline geçmesiyle dağılma başlamıştır. Birlikten ilk ayrılan ülke Slovenya olmuştur; ardından Hırvatistan ve Makedonya ayrılmıştır.
  • Sırbistan ve Karadağ birleşmiş; Bosna-Hersek’in bağımsızlığını ilan etmesi üzerine Sırplar ve Hırvatlar Bosnalı Müslümanlara saldırmıştır.
  • Srebrenitsa Katliamı: Sırp kasapları olarak bilinen Slobodan Miloseviç’in emri ve Ratko Mladiç’in uygulamasıyla, Birleşmiş Milletler korumasındaki bölgede 8.000’den fazla Boşnak katledilmiştir. Toplu mezarlar “Mavi Kelebekler”in takibiyle bulunabilmiştir.
  • Savaş, NATO’nun müdahalesi ve ardından imzalanan Dayton Barış Antlaşması ile sona ermiş; Bosna’nın bağımsızlığı kabul edilmiştir. Bosna’nın “Bilge Lideri” Aliya İzzetbegoviç‘tir. (Dikkat: Arnavutluk hiçbir zaman Yugoslavya’nın parçası olmamıştır; Enver Hoca önderliğinde ayrı bir devletti).
• Avrupa Birliği (AB) Süreci:
  • 1951’de Schuman Planı ile Avrupa Kömür ve Çelik Topluluğu (AKÇT) olarak kuruldu.
  • 1957 Roma Antlaşması ile Avrupa Ekonomik Topluluğu (AET) adını aldı.
  • 1965 Brüksel Antlaşması ile Avrupa Topluluğu (AT) kuruldu.
  • 1992 Maastricht Antlaşması ile günümüzdeki Avrupa Birliği (AB) adını almıştır. Amsterdam Antlaşması’yla parlamento hakları genişletilmiş, Lizbon Antlaşması ile temel anayasa onaylanmıştır.
  • Maastricht Kriterleri: AB’ye giriş için belirlenen ekonomik şartlardır (enflasyon oranları, gayrisafi milli hasıla, kamu borcu, bütçe açığı vb. rakamsal veriler barındırır).
  • Kopenhag Kriterleri: AB’ye giriş için belirlenen demokrasi, hukuk ve insan hakları şartlarıdır (işkencenin yasaklanması, çocuk/kadın/hayvan hakları, azınlık hakları ve işleyen piyasa ekonomisi tavsiyesi içerir).
• NATO’nun Genişlemesi: Makedonya, ismini Kuzey Makedonya olarak değiştirdikten sonra Yunanistan’ın vetosunu kaldırarak NATO’ya girmiştir. Benzer şekilde İsveç ve Finlandiya da Türkiye’nin terör iade anlaşmaları sonucu onay vermesiyle birliğe katılmıştır. Güney Kıbrıs Rum Yönetimi’nin girişi ise Türkiye tarafından veto edilmektedir.

4. TÜRKİYE’NİN DIŞ POLİTİKASI

• Türkiye – AB İlişkileri: Süreç 1959’daki ilk resmi başvuruyla başlamıştır. Süreci resmi olarak başlatan belge 1963 Ankara Antlaşması‘dır. 1973’te Katma Protokol, 1996’da ise Türkiye’nin dezavantajına olan Gümrük Birliği Antlaşması imzalanmıştır. 1999 Helsinki Zirvesi ile Türkiye aday ülke statüsü almıştır. Sokrates, Leonardo da Vinci, Hayat Boyu Öğrenme ve Erasmus gibi AB fon ve programlarına dahil olunmuştur.
• Ortadoğu ve Küresel Sorunlar:
  • Arap Baharı: 2010 yılında Muhammed Buazizi’nin kendini yakmasıyla Tunus’ta başlamış; sosyal medya (Twitter/Facebook) üzerinden yayılarak Yemen, Suriye, Libya (Muammer Kaddafi devrildi) ve Mısır’da (Hüsnü Mübarek devrildi, Mursi geldi, Sisi darbeyle başa geçti) iktidar değişikliklerine ve iç savaşlara neden olmuştur. (Türkiye’de Arap Baharı yaşanmamıştır).
  • Su Sorunu: Türkiye; Fırat ve Dicle nehirleri (Keban, Atatürk barajları) yüzünden Suriye ve Irak ile su sorunu yaşamaktadır. Ortadoğu’da krize yol açan 5 ana nehir: Fırat, Dicle, Asi, Şeria ve Nil’dir.
  • Türkiye’nin İsrail ile “One Minute” (Van Münit) krizi ve insani yardım gemisine yapılan Mavi Marmara baskını sorunu olmuştur.
• Rusya ve Kafkasya Projeleri: Rusya ile doğalgaz için Mavi Akım, nükleer enerji için ise Mersin’de Akkuyu Nükleer Tesisi projeleri vardır. Kafkasya üzerinden Bakü-Tiflis-Ceyhan (BTC), Bakü-Tiflis-Erzurum boru hatları ve TANAP projesi ile Azerbaycan doğalgazı taşınmaktadır.
• Balkanlar ve Yunanistan:
  • Kardak Kayalıkları Krizi (1996): Ege’deki suların çekilmesiyle beliren bir kayalığa Yunanlıların bayrak dikmesi üzerine Türkiye’nin de müdahale ettiği, dönemin Başbakanı Tansu Çiller‘in kesin kararlılık gösterdiği krizdir.
  • Batı Trakya’daki Türklerin haklarını arayan en önemli lider Dr. Sadık Ahmet‘tir.
• Bulgaristan Asimilasyonu: Todor Jivkov yönetimindeki Bulgaristan’ın, Türk azınlığa yönelik başlattığı şiddetli asimilasyon politikaları neticesinde 1980’lerde 320 bin ile 350 bin arası Bulgaristan Türkü (soydaşımız) Türkiye’ye göç etmiştir. Halterci Naim Süleymanoğlu’nun kaçışı bu dönemdedir.
• Yurt Dışına Asker Gönderimi: Türkiye, uluslararası güç kapsamında ilk olarak Kore’ye asker göndermiş; daha sonra Somali, Bosna, Arnavutluk, Kosova, Afganistan, Libya, Lübnan, Sudan ve Katar’a asker yollamıştır. (Vietnam’a asker gönderilmemiştir).

5. TÜRKİYE’NİN İÇ SİYASETİ VE SOSYAL GELİŞMELER

• Siyaset: 1980 sonrasında Turgut Özal, ardından Süleyman Demirel ve Ahmet Necdet Sezer Cumhurbaşkanlığı yapmıştır. Türkiye’nin ilk kadın başbakanı Tansu Çiller‘dir. 1990’ların ortasında kurulan REFAHYOL (DYP ve Refah Partisi) Hükümeti, 28 Şubat Postmodern Darbesi sürecindeki bir Milli Güvenlik Kurulu (MGK) toplantısı sonrasında Başbakan Necmettin Erbakan’ın istifaya zorlanmasıyla dağılmıştır.
• Kültür ve Sanat: Köyden kente göç ve gecekondu sorunu artmıştır. Arabeskin kurucusu Orhan Gencebay olmuş; Barış Manço, Sezen Aksu, Erol Evgin gibi isimler ön plana çıkmıştır. Sertab Erener, 2003 Eurovision Şarkı Yarışması’nda “Everyway That I Can” şarkısıyla birinci olmuştur. Sinemada Nuri Bilge Ceylan “Üç Maymun” filmiyle Cannes Film Festivali’nde ödül almıştır. Edebiyatta Orhan Pamuk, Nobel Edebiyat Ödülü’nü almıştır.
• Eğitim: Kız çocuklarının eğitimi için “Haydi Kızlar Okula”, “Ana Kız Okuldayız” gibi projeler yapılmış, yayıncılık için YAYKUR kurulmuştur.
• Bilişim: Türkiye’de ilk renkli televizyon yayını 1984‘te yapılmış, ilk internet bağlantısı ODTÜ’den gerçekleştirilmiştir. İlk cep telefonu görüşmesi (Alo), Cumhurbaşkanı Süleyman Demirel ile Başbakan Tansu Çiller arasında yapılmıştır.
• Spor: “Cep Herkülü” lakaplı haltercimiz Naim Süleymanoğlu 1988 Seul Olimpiyatlarında dünya rekorları kırmıştır. Asrın güreşçisi Hamza Yerlikaya, Taha Akgül, Mehmet Akif Pirim önemli güreşçilerimizdir. Cimnastikte İbrahim Çolak (Çolak Hareketi) ve Ayşe Begüm Onbaşı; boksta Sinan Şamil Sam; okçulukta Mete Gazoz ve atıcılıkta Yusuf Dikeç öne çıkmıştır. Milli futbol takımı 2002 Dünya Kupası’nda 3. olmuş, voleybolda Filenin Sultanları uluslararası başarılar kazanmıştır.

6. BİLİM, TEKNOLOJİ VE KÜRESEL ÇAPTA GELİŞMELER

• Dünya Çapındaki Gelişmeler: Tıpta insandan insana doku, organ ve yüz nakilleri başlamıştır. Dünyada kopyalanan ilk canlı Dolly isimli koyun; Türkiye’de ise Oyalı isimli koyundur. Cihazların küçülerek verimlerinin artmasını sağlayan Nanoteknoloji gelişmiştir.
• Küresel Sorunlar: Uluslararası terör, yetersiz beslenme, depremler. Küresel ısınma ve sera gazı salınımını önlemek amacıyla Japonya’da imzalanan, Türkiye’nin de taraf olduğu sözleşme Kyoto Protokolü‘dür. Hepatit, Kırım Kongo Kanamalı Ateşi (keneden bulaşan), AIDS, Sıtma, Kuş Gribi, SARS ve Koronavirüs gibi salgın hastalıklar insanlığı tehdit etmiştir.
• Milli Savunma Projeleri: Altay tankı, Kaan uçağı, Hürkuş, Atak helikopteri, SİHA/İHA’lar, Türksat, Göktürk ve İmece uyduları, SOM, Cirit, Tayfun ve Gazap (çok güçlü toz bulutu yaratan) füzeleri geliştirilmiştir.

Bilim Dünyasına Adını Yazdıran Türk İlim İnsanları:

1. Gazi Yaşargil: Beyin cerrahisindeki çalışmaları sebebiyle “Yüzyılın Beyin Cerrahı” unvanını almış ve dünya tıp tarihine geçen en önemli 50 hekimden biri seçilmiştir (Diyarbakır, Lice doğumludur; derste vefat ettiği belirtilmiştir).
2. Fuat Sezgin: Dünyaca ünlü İslam Bilim Tarihçisidir. 17 ciltlik Arap-İslam Bilim Tarihi eserini yazmış, İstanbul Gülhane’de İslam Bilim ve Teknoloji Tarihi Müzesi’ni kurmuştur.
3. Aziz Sancar: Moleküler biyoloji ve DNA onarımı alanında yaptığı çalışmalarla Nobel Kimya Ödülü’nü kazanan Mardinli bilim insanımızdır.
4. Oktay Sinanoğlu: Yale Üniversitesi’nde çok genç yaşta profesör olmuş, 1966’da TÜBİTAK Bilim Ödülü’nü almış; atom fiziği/kimyası üzerine çalışmış ve “Bay Türkçe” lakabıyla Türk dilinin korunmasına büyük önem vermiştir.