2026 KPSS / AGS Tarih: Milli Mücadele Muharebeler Dönemi (I) Ders Notları

1. Mondros Mütarekesi Sonrası Genel Durum ve Sevr Antlaşması Mondros Ateşkes Antlaşması’ndan sonra 1919’un sonlarına kadar Anadolu’da yaklaşık 26 il işgal edilmiştir. İtilaf Devletleri tarafından dayatılan Sevr Barış Antlaşması, Osmanlı Mebusan Meclisi’nin onayından geçmediği için hukuken geçersiz (ölü doğmuş) bir antlaşmadır. Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM) bu antlaşmayı kesinlikle reddetmiş ve antlaşmayı imzalayanları vatan haini sayarak haklarında idam cezası kararı çıkarmıştır.

2. İşgal Edilen Bölgeler ve Cephelere Genel Bakış

• Batı, Güneybatı ve Trakya: Yunanistan tarafından işgal edilmiştir.
• Güneybatı Anadolu (Muğla, Antalya, Konya’ya kadar): İtalya tarafından işgal edilmiştir. (Paris Barış Konferansı’nda İzmir’in Yunanistan’a verilmesi sebebiyle İtalya ile Yunanistan arasında husumet oluşmuştur; bu durum İtalyanların Türk halkına karşı daha yumuşak bir işgal politikası izlemesine ve ileride Anadolu’dan sessizce çekilmesine yol açmıştır).
• Güney Anadolu: Mondros’tan sonra Anadolu’nun güneyini işgal eden ilk devlet İngiltere’dir. Daha sonra yapılan gizli antlaşmalarla (Sykes-Picot) İngilizler, bu bölgeleri Fransa’ya devretmiştir. Fransızlar bu bölgede Ermenilerle ortaklaşa hareket etmişlerdir.
• Karadeniz (Samsun, Trabzon): Pontus Rum Devleti kurma hayaliyle faaliyet gösteren Rum çetelerine karşı, merkezi Amasya olan ve Topal Osman Ağa (Giresun) tarafından desteklenen Merkez Ordusu mücadele etmiştir.

3. Doğu Cephesi Doğu Cephesi’nde Bolşevik İhtilali’nin ardından bağımsızlıklarını ilan eden Gürcistan ve Ermenistan ile mücadele edilmiştir.

• Siyasi ve Askeri Durum: Bölgede TBMM’ye bağlı olarak Osmanlı Devleti’nden kalan düzenli ordu olan 15. Kolordu (Doğu Komutanlığı) savaşmıştır. Komutanı Kâzım Karabekir‘dir.
• Ermenilerle Mücadele: Ermenilerin Sevr’deki “Altı İl” (Vilayet-i Sitte) vaadini gerçekleştirmek için saldırıya geçmesi üzerine, Kazım Karabekir komutasındaki ordu ileri harekâta geçerek Sarıkamış, Kars, Oltu, Iğdır (Tuzluca) ve Doğubayazıt’ı Ermenilerden kurtarmıştır. Kars’ın alınmasıyla Rusya’nın zamanında Ermenilere verdiği çok sayıda obüs, top, tüfek ve mühimmat ele geçirilmiştir. Kâzım Karabekir bu zaferi, “İstiklal Savaşı’na 10 yıl yetecek malzeme topladım” sözleriyle müjdelemiş ve ele geçen donanımın bir kısmını Batı Cephesi’ne hediye olarak göndermiştir.
• Gürcülerle Mücadele: TBMM’nin ültimatomu ve Kazım Karabekir’in askeri tehditleri sonucunda Gürcistan; işgal ettiği Artvin ve Ardahan’ı savaşmadan (21 Şubat 1921’de) TBMM’ye bırakmak zorunda kalmıştır.

Gümrü Antlaşması (23 Aralık 1920) ve Önemi Kâzım Karabekir’in ileri harekâtı sonucu Ermenistan barış istemek zorunda kalmış ve Gümrü Antlaşması imzalanmıştır. (Kazım Karabekir’e başarılarından dolayı Şark Fatihi unvanı verilmiştir).

• Maddeleri: Kars, Sarıkamış, Kağızman, Iğdır (Tuzluca), Oltu ve Doğubayazıt TBMM’ye bırakılacaktır. Çıldır Gölü ve Aras Nehri sınır kabul edilecektir. Ermeniler, Sevr Antlaşması’ndaki isteklerinden vazgeçecek ve Misak-ı Milli’yi tanıyacaktır. Tehcir kanunuyla göç ettirilen ve suça karışmamış Ermeniler geri dönebilecektir.
• Önemi ve İlkler:
  1. Uluslararası bir antlaşma metninde ilk defa “Türkiye Devleti” ifadesi yer almıştır.
  2. TBMM’nin ve Türkiye’nin varlığını uluslararası alanda resmen tanıyan ilk devlet Ermenistan olmuştur.
  3. Sevr’deki imzasını geri alan ilk devlet Ermenistan’dır.
  4. Doğu Cephesi kapanmış ve buradaki birliklerin büyük kısmı Batı Cephesi’ne kaydırılmıştır.
• Tarihi Not: Kâzım Karabekir bu durumu Ankara’ya şöyle müjdelemiştir: “Ermeni heyetiyle Gümrü antlaşmasını görüşmeye başladık… 27 Kasım’da Sevr’deki imzalarını geri aldırdık. Bugünü bu uğursuz antlaşmanın yırtıldığı gün olarak kutladık… 23 Aralık gecesi Gümrü antlaşmasını imzaladık.”.
• Cephenin Kapanması: Antlaşmadan 48 saat sonra Ermenistan, Gürcistan ve Azerbaycan Sovyet Rusya (SSCB) tarafından işgal edilmiştir. Bölgede Sovyet Rusya muhatap alınmış, doğu sınırı sırasıyla Moskova ve Kars Antlaşması ile kesin şeklini almıştır.

4. Güney Cephesi Bu cephede düzenli bir ordu yoktur. Yalnızca yerel halkın oluşturduğu milis güçler olan Kuvay-i Milliye birlikleri savaşmıştır. Mustafa Kemal, Fevzi Çakmak ile birlikte bölgede Pozantı Kongresi‘ni düzenleyerek direnişi teşkilatlandırmıştır.

• Adana Savunması: Bölgede Tekelioğlu Sinan (Sinan Tekelioğlu), Karahisarlı Müftü Mehmet Efendi, Yüzbaşı Osman ve Tufan Bey gibi isimler öne çıkmıştır.
  • Kaç Kaç Olayı (10 Temmuz 1920): Fransızların makineli tüfeklerle Adana merkezini ateş altına alması ve sivil halkı taraması sonucunda binlerce Adanalının Toroslar’a (Tekir / Pozantı yönüne) sığınmak zorunda kaldığı tarihi trajedidir.
  • Karboğazı Baskını: Kılavuz Hatice ve Kumcu Veli’nin rehberliğinde sadece 44 Kuvay-i Milliye üyesi, Gülek Boğazı yakınlarındaki Elmalı Boğazı’nda, Fransızların ünlü “Verdun Kahramanları” taburuna (yaklaşık 1000 kişi) pusu kurmuş; Binbaşı Mesnil komutasındaki 700’den fazla Fransız askeri esir edilmiştir.
• Maraş Savunması: Başlangıçta İngilizlerin işgal ettiği Maraş, Fransızlara devredilmiştir. Fransızların 48 saat içinde silahları toplama kararı halkı direnişe itmiştir.
  • Sütçü İmam Olayı (31 Ekim 1919): Uzunoluk Hamamı’ndan çıkan Türk kadınlarına sarkıntılık eden Fransız ve Ermeni askerlerine karşı Çakmakçı Sait müdahale etmiş ve şehit edilmiştir. Bunun üzerine Sütçü İmam askerlerden birini vurarak Maraş direnişini başlatmıştır.
  • Bayrak Olayı (28 Kasım 1919): Fransız Yüzbaşı Andre’nin, Ermeni Hırlakyan’ın torunu Helena ile dans edebilmek için kaledeki Türk bayrağını indirip Fransız bayrağı çektirmesi üzerine yaşanmıştır. Cuma sabahı bayrağın olmadığını gören Avukat Mehmet Ali Kısakürek bir beyanname (Alem-i İslam’a hitap) kaleme almıştır. Ulu Cami İmamı Rıdvan Hoca, “İslam sancağı dalgalanmayan, hür olmayan bir beldede cuma namazı kılınmaz” diyerek cemaati kaleye yönlendirmiş ve namaz bayrak tekrar göndere çekildikten sonra kılınmıştır.
  • Önemli İsimler: Arslan Bey, Senem Ayşe, Kılıç Ali. Maraş halkının parolası “Maraş bize mezar olmadan düşmana gülzar (gül bahçesi) olmaz” olmuştur. General Cuatro’nun “bez parçası” hakaretine karşı Aşıklıoğlu Hüseyin bayrağın kutsallığını savunmuştur.
• Urfa Savunması: Yüzbaşı Ali Saip Bey (Mustafa Kemal tarafından kendisine “Urfa Savaşçısı”nın kısaltması olan Ursavaş soyadı verilmiştir) ve şehrin önde gelenlerinden Hacı Kamiloğlu ile Hacı Mustafa’nın da yer aldığı 12’ler Grubu direnişi yönetmiştir. Milli Aşireti de bölge savunmasında yer almıştır.
• Antep Savunması: İngilizlerin 15 günlük sokağa çıkma yasağının ardından Fransız işgaline geçen Antep’te, 6317 şehit verilmiş ve 8.000 bina yıkılmıştır.
  • Halk, Fransızların uyguladığı şiddetli açlık kuşatması nedeniyle mağaralarda yaşamış; arpa ile zehirli “Zerdali” çekirdeklerini karıştırarak hayatta kalmaya çalışmıştır.
  • Önemli Olaylar ve Kişiler: Fransızlara taş attığı için şehit edilen çocuk Şehit Kamil; Elmalı köprüsünde “Cesedimi çiğnemeden Fransızlar Antep’e giremez” diyen Şahin Bey (Üsteğmen Mehmet Sait); Dokurcum Değirmeni’nde şehit edilen 14 haberci çocuk; Karayılan (Molla Mehmet); mandacılığı reddeden Özdemir Bey ve “Benim kanım seninkinden şirin mi?” diyerek savaşan Yirikli Fatma cephenin sembolleri olmuştur.
  • Fransızların sözde medeniyet ve iyilik gösterisi olarak okuldaki çocuklara dağıttığı şekerler, açlıktan ölmek üzere olan çocuklar tarafından ezilmiş ve reddedilmiştir.
• Osmaniye ve Kilis: Osmaniye’de Tayyar Rahmiye (Uçan Rahmiye) Hanım, askerlere cesaret vermek için Fransızlara karşı en önde hücum etmiş ve şehit olmuştur. Kilis’te de önemli direnişler olmuştur.
• Cephenin Kapanması: Sakarya Meydan Muharebesi’nden sonra Fransa ile imzalanan 1921 Ankara Antlaşması ile kapanmıştır.

5. Şehirlere Verilen Unvanlar ve İstiklal Madalyaları TBMM tarafından şehirlerin gösterdiği kahramanlıklara istinaden verilen unvanlar alfabetik bir ilerleyiş (G, K, Ş) gösterir:

• 1921 - Antep: Gazi unvanı aldı.
• 1973 - Maraş: Kahraman unvanı aldı.
• 1984 - Urfa: Şanlı unvanı aldı.

İstiklal Madalyası Alan Şehir/İlçeler (Sırasıyla):

1. İnebolu (Kastamonu’nun ilçesi - İlk alan yerleşim yeri)
2. Maraş (1925 - İlk alan il)
3. Antep
4. Urfa

6. Milli Mücadelenin Kadın Kahramanları

• Kılavuz Hatice: Karboğazı Baskını’nı yaptıran kahramandır.
• Tayyar Rahmiye: Osmaniye’de öne çıkmıştır.
• Tarsuslu Kara Fatma: Mustafa Kemal’in “Türk kadını yerlerde sürüklenmeye değil, omuzlarda yükseltilmeye layıktır” sözünü söylediği gözü kara kadındır.
• Senem Ayşe: Maraş savunmasında savaşmıştır.
• Halim Çavuş (Halime): Saçlarını kazıtıp erkek kılığına girerek orduda görev almıştır.
• Nakiye Hanım (Nakiye Elgün): Sultanahmet mitinglerinde halkı coşturan konuşmalar yapmıştır.
• Binbaşı Ayşe: Binbaşılığa kadar yükselmiştir.
• Onbaşı Halide: Halide Edip Adıvar.
• Fatma Seher Erden (Kara Fatma): İzmit’in kurtuluşu, I. ve II. İnönü Savaşları ile Büyük Taarruz’da görev almış; esir düşüp kaçmış ve Üsteğmenliğe yükselmiştir.
• Gördesli Makbule: Manisa/Gördes direnişinde rol almıştır.
• Şerife Bacı: Kastamonu (İstiklal Yolu) kışında kağnıyla mermi taşırken, mermiler ıslanmasın diye örtüsünü mermilere ve yavrusuna örtmüş, Kastamonu kışlası önünde donarak şehit olmuştur.
• Yirikli Fatma: Antep savunmasında yer almıştır.

7. Batı Cephesi’ne Giriş ve Düzenli Orduya Geçiş Batı Cephesi’nde Yunan ilerleyişine karşı başlangıçta düzensiz Kuvay-i Milliye (milis) güçleri savaşmıştır.

• Kuvay-i Milliye’nin Kaldırılma Nedenleri: Düzensiz ve disiplinsiz olmaları, ihtiyaçlarını zorla halktan karşılamaları, suçluları kendi usullerince yargılamaları, Yunan ordusunu tamamen yurttan atacak askeri teknik ve güce sahip olmamaları.
• Gediz Taarruzu (24 Ekim - 12 Kasım 1920): Genelkurmay’ın izni olmadan, Ali Fuat Cebesoy ve Çerkez Ethem’in Yunanlılara karşı başlattığı ve başarısızlıkla sonuçlanan saldırıdır.
  • Bu olay, Kuvay-i Milliye’nin kaldırılıp düzenli orduya geçilmesinde bardağı taşıran son damla olmuştur.
  • Taarruzun ardından Ali Fuat Cebesoy, Batı Cephesi komutanlığından alınarak Moskova’ya Büyükelçi olarak gönderilmiştir.
• Düzenli Orduya Geçiş ve Cephenin İkiye Bölünmesi: 16 Mayıs 1920’de giderler Milli Savunma Bakanlığı’na bağlanmış, 1 Temmuz’da subay yetiştirme merkezleri açılmış ve seferberlik ilan edilmiştir. Gediz Taarruzu sonrasında Batı Cephesi ikiye ayrılmış; Kuzey’e İsmet İnönü, Güney’e ise Refet Bele atanmıştır.

8. İstiklal Yolu Milli Mücadele boyunca İstanbul’dan veya Sovyet Rusya’dan deniz yoluyla gelen silah ve cephanelerin Anadolu’nun içlerine, cephelere sevk edildiği hayati güzergâhtır. Kağnılarla zorlu kış şartlarında aşılan bu yolun güzergâhı sırasıyla şöyledir: İnebolu (Kastamonu) ➔ Kastamonu ➔ Ilgaz ➔ Çankırı ➔ Kalecik ➔ Ankara