2026 KPSS / AGS Tarih: Çağdaş Türk ve Dünya Tarihi - Yumuşama Dönemi II Ders Notları

1. TÜRK DIŞ POLİTİKASI: KIBRIS MESELESİ

Kıbrıs meselesi, Türk dış politikasının en uzun soluklu ve en önemli konularından biridir.

A. Tarihsel Arka Plan (1571 - 1954)

• 1571: Kıbrıs, Sokullu Mehmet Paşa döneminde (II. Selim) Venediklilerden alınarak Osmanlı egemenliğine girmiş ve Anadolu’dan Türkler bölgeye iskan edilmiştir.
• 1878: Osmanlı Devleti, 1878 Berlin Konferansı’nda destek alabilmek amacıyla Kıbrıs’ın yönetimini geçici olarak İngiltere’ye devretmiştir.
• 1914: I. Dünya Savaşı’nın başlamasıyla İngiltere adayı ilhak ettiğini (topraklarına kattığını) açıklamıştır.
• 1954: İngiltere’nin adadan çekilme kararı alması üzerine, adanın kontrolünün kime geçeceği (Türkler mi, Rumlar mı?) konusunda çatışmalar başlamış ve konu Birleşmiş Milletler’e (BM) taşınmıştır.

B. Kıbrıs’taki Örgütler ve İdeolojiler

• EOKA: 1952’de temelleri atılan Rum terör örgütüdür. İlk amacı İngilizleri adadan çıkarmak, asıl amacı ise Türkleri imha ederek adayı Yunanistan’a bağlamaktır. Daha sonra İngiliz desteği alan kanadı EOKA-B olarak da bilinir.
• Enosis: EOKA’nın savunduğu, Kıbrıs’ı Yunanistan’a ilhak etme (bağlama) idealidir (Eski Megali İdea’nın bir uzantısıdır).
• VOLKAN ve TMT (Türk Mukavemet Teşkilatı): Rumların EOKA’sına karşı Türkleri korumak için kurulan teşkilatlardır. VOLKAN örgütünden sonra kurulan TMT’nin resmi kurucusu ve komutanı (özel istihbaratçı) Rıza Vuruşkan‘dır. Ancak teşkilatın sivil kurucuları ve önderleri arasında Dr. Fazıl Küçük ve Rauf Denktaş yer almaktadır.

C. Siyasi Çözüm Arayışları ve Kıbrıs Cumhuriyeti’nin Kuruluşu

• Taksim Tezi (1956): Dönemin Başbakanı Adnan Menderes, adanın Türkler ve Rumlar arasında ikiye bölünmesini (Taksim) önermiştir.
• Macmillan Planı (1958): İngilizlerin sunduğu bu plan her iki tarafça da reddedilmiştir.
• Zürih ve Londra Antlaşmaları (1959): Türkiye, Yunanistan ve İngiltere’nin garantörlüğünde; adada iki toplumun ortaklaşa yöneteceği tek bir “Kıbrıs Cumhuriyeti” kurulmasına karar verilmiştir.
• Kıbrıs Cumhuriyeti’nin İlanı (1960):
  • Cumhurbaşkanı: Rum lider Makarios (III. Makarios).
  • Cumhurbaşkanı Yardımcısı: Türk lider Dr. Fazıl Küçük.

D. Çatışmaların Başlaması ve Kanlı Noel (1963 - 1964)

• Akritas Planı: Cumhurbaşkanı Makarios’un anayasadaki 13 maddeyi Türklerin aleyhine değiştirmek istemesi ve EOKA/Akritasçıların adadaki tüm Türkleri “bir gecede imha etme” planıdır. (Bu plan 1966’da Yunan Patris gazetesinde yanlışlıkla yayımlanarak tüm dünyada ifşa olmuştur).
• Kanlı Noel (21-27 Aralık 1963): Akritas planını devreye sokan Rumlar, 103 Türk köyüne art arda baskınlar düzenleyerek büyük bir katliam başlatmış ve 30 binden fazla Türkü göç etmeye zorlamıştır.
  • Barbarlık Müzesi: Alay Tabip Binbaşısı Dr. Nihat İlhan‘ın eşi (Mürüvvet Hanım) ve üç çocuğu küvette vahşice katledilmiştir. Bu ev günümüzde Lefkoşa’da “Barbarlık Müzesi” olarak sergilenmektedir.
• Yeşil Hat: Kanlı Noel olaylarının durdurulamaması üzerine, bölgeye gelen bir İngiliz general elindeki yeşil bir kalemle harita üzerinde Lefkoşa’yı ikiye ayıran bir sınır çizmiştir. Bu sınıra Yeşil Hat denir.
• Cengiz Topel’in Şehit Edilmesi (1964): Çatışmalar üzerine Türkiye, Eskişehir’den havalanan jetlerle Rum köyleri üzerinde uyarı uçuşları yapmıştır. Bu uçuşlar sırasında uçağı düşürülen pilot Yüzbaşı Cengiz Topel, esir alınmış ve ağır işkenceler görerek şehit edilmiştir.

E. Johnson Mektubu (1964) Cengiz Topel’in şehit edilmesi ve olayların büyümesi üzerine Türkiye adaya müdahale (harekat) kararı almıştır. Ancak ABD Başkanı Lyndon B. Johnson, Başbakan İsmet İnönü’ye “Sayın Bay Başbakan” sözleriyle başlayan sert bir mektup yollamıştır. Mektupta, ABD’nin verdiği silah ve mühimmatların bu harekatta kullanılamayacağı, kullanılırsa SSCB tehlikesine karşı Türkiye’nin yalnız bırakılacağı belirtilmiştir. Bu tehdit üzerine Türkiye müdahaleden vazgeçmiştir.

F. Kıbrıs Barış Harekatı (1974) ve Sonuçları

• Harekatın Nedeni: 1974’te EOKA lideri ve terörist Nikos Samson, bir darbeyle Makarios’u devirerek adanın kontrolünü ele geçirmiştir. Türkiye, Zürih ve Londra antlaşmalarından doğan “Garantörlük” hakkını kullanarak adaya müdahale kararı almıştır.
• Dönemin Yönetimi: Cumhurbaşkanı Fahri Korutürk, Başbakan Bülent Ecevit, Başbakan Yardımcısı (hükümet ortağı) Necmettin Erbakan.
• Parola: Harekatın başlama parolası, dönemin Dışişleri Bakanı Turan Güneş’in kızının isminden esinlenilen “Ayşe tatile çıksın” sözüdür.
• Harekatın Gelişimi: 1. Harekat yapılmış ve ilerlenmiştir. Ardından Cenevre’de toplanılmış ancak barış çıkmayınca 2. Harekat başlatılmıştır. ABD ve SSCB’nin “İstanbul’u vururuz” tehditleri üzerine harekat durdurulmak zorunda kalmıştır.
• ABD Ambargosu (1975-1978): Harekat nedeniyle ABD, Türkiye’ye 3 yıl sürecek ağır bir silah ve ekonomik ambargo uygulamıştır. Türkiye’de gaz, yağ ve tüp kuyruklarının olduğu yokluk yılları (1975-1979) yaşanmıştır.

G. Harekat Sonrası Siyasi Süreç

• 1975: Rauf Denktaş önderliğinde Kıbrıs Türk Federe Devleti kurulmuştur.
• 1983: Rauf Denktaş önderliğinde bağımsız Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti (KKTC) ilan edilmiştir (Kurucu ve İlk Cumhurbaşkanı Rauf Denktaş’tır).
• 1996 Bayrak Krizi: Sınır bölgesinde Türk bayrağını indirmeye (direğe tırmanmaya) çalışan Rum vatandaşı Solomos Solomou, Türk askerleri tarafından vurularak etkisiz hale getirilmiştir.
• 2004 Annan Planı: BM Genel Sekreteri Kofi Annan, adayı yeniden birleştirmek için bir referandum planı sunmuştur. Referandumda Türk tarafı %74 oyla “Evet” derken, Rum tarafı reddetmiş (“Hayır” demiştir) ve birleşme sağlanamamıştır.

---

2. TÜRK - YUNAN İLİŞKİLERİNDEKİ DİĞER SORUNLAR

Kıbrıs dışında Yunanistan ile yaşanan başlıca sorunlar şunlardır:

1. Ege Adalarının Silahlandırılması: Lozan’a göre silahsız olması gereken Türkiye’ye yakın adalar (Özellikle Limni Adası), Yunanistan tarafından NATO tatbikatları bahane edilerek silahlandırılmak istenmiştir.
2. Kıta Sahanlığı Sorunu (Deniz Altı Sınırı): İki ülkenin Ege Denizi tabanındaki petrol arama yetki alanları krizidir. Yunanistan’ın petrol aramasına karşılık Türkiye, 1976’da Sismik-1 araştırma gemisini bölgeye göndermiş ve kriz çıkmıştır. Konu Lahey Adalet Divanı’na gitmiş, taraflar aralarında imzaladıkları Bern Deklarasyonu ile tek taraflı girişimde bulunmamaya karar vermiştir.
3. Karasuları Sorunu (Deniz Üstü Sınırı / 12 Mil Krizi): Lozan’da 3 mil olan, 1936’da ise karşılıklı olarak 6 mile çıkarılan karasuları sınırını Yunanistan 12 mile çıkarmak istemiştir. Eğer Yunanistan bunu yaparsa Ege Denizi bir Yunan gölüne döneceği için Türkiye, 12 mil kararını doğrudan “Casus Belli” (Savaş Nedeni) saydığını tüm dünyaya ilan etmiştir.
4. FIR Hattı Sorunu (Uçuş/Hava Sahası Bilgi Bölgesi): 1974’e kadar Türkiye üzerinden geçen sivil uçakları dahi Atina yönetiyordu. Kıbrıs Barış Harekatı sırasında Yunanistan Ege’yi tehlikeli bölge ilan edip hava sahasını kapattı. Bunun üzerine Türkiye yayınladığı NOTAM ile kendi FIR Hattı’nı oluşturmuş; Türk kıyılarına 50 mil kala tüm uçakların Türk yetkililere bilgi vermesini zorunlu kılmıştır.
5. Batı Trakya ve Azınlıklar Sorunu: 1965’ten itibaren Yunanistan, Batı Trakya’daki (Gümülcine vb.) Türklerin mallarına el koymuş, okullardaki ve sivil kurumlardaki “Türk” ibaresini yasaklamış, Türkçe radyoları kapatmış ve Türklere ağır cezalar/toplama kampları uygulamıştır.

---

3. ERMENİ TERÖR ÖRGÜTÜ: ASALA VE 4T PLANI

• Kuruluşu ve Amacı: Sözde Ermeni soykırımını dünyaya kabul ettirmek ve Türkiye’den toprak koparmak için kurulan “Ermeni Kurtuluş Gizli Örgütü”dür. Amblemi Ağrı Dağı’dır (Ararat).
• 4T Planı:
  1. Tanıtım (Sözde soykırımı tüm dünyaya tanıtmak).
  2. Tanınma (Sözde soykırımı Türkiye’ye resmi olarak kabul ettirmek).
  3. Tazminat (Türkiye’den para/tazminat almak).
  4. Toprak (Türkiye’nin doğu/güneydoğusundan toprak almak).
• Eylemleri: İlk eylemleri 1973’te Los Angeles’ta Türk Başkonsolosu Mehmet Baydar ve Yardımcısı Bahadır Demir‘i şehit etmeleridir. Paris Orly ve Esenboğa gibi uluslararası havalimanlarında bombalı eylemler yapmışlardır. 1994 yılına kadar toplam 35 Türk diplomatını şehit etmişlerdir.
• Bitirilişi: ASALA, Türk istihbarat birimlerinin (MİT) ve Abdullah Çatlı gibi isimlerin de içinde bulunduğu operasyonel ekiplerin Avrupa’da yürüttüğü faaliyetlerle tamamen bitirilmiştir.

---

4. TÜRKİYE’DE İÇ SİYASET VE BUNALIMLI YILLAR (1960 - 1980)

1960 darbesiyle Başbakan Adnan Menderes, Dışişleri Bakanı Fatin Rüştü Zorlu ve Maliye Bakanı Hasan Polatkan idam edilmiştir. Cumhurbaşkanı Celal Bayar yaş haddi ve Milli Mücadele’ye katkılarından dolayı affedilmiştir. Darbeyi 38 subaydan oluşan Milli Birlik Komitesi (MBK) yapmıştır.

A. 1961 Darbesi Sonrası Kurulan Kurumlar ve Gelişmeler

• 1961 Anayasası ilan edilmiştir.
• Anayasa Mahkemesi, MGK (Milli Güvenlik Kurulu), DPT (Devlet Planlama Teşkilatı), TRT (Türkiye Radyo Televizyon Kurumu), TÜBİTAK ve HSK (daha sonra HSYK oldu) bu darbe sonrası kurulmuştur.
• Yeni partilerin kurulmasına izin verilmiş; AP (Adalet Partisi), CKMP, YTP gibi partiler kurulmuştur.
• Adalet Partisi (AP): DP’nin devamı niteliğindeki bu partinin kurucusu Ragıp Gümüşpala‘dır (Süleyman Demirel değildir; Demirel daha sonra başkan olmuştur).

B. Siyasi Süreç ve İlk Koalisyonlar (1961 - 1980)

• İlk Koalisyon (1961): Yapılan seçimlerde CHP birinci parti çıksa da tek başına iktidar olamamış ve Türkiye’nin ilk koalisyon hükümeti İsmet İnönü başbakanlığında CHP ile Adalet Partisi (AP) arasında kurulmuştur.
• 1965 Seçimleri: Süleyman Demirel liderliğindeki Adalet Partisi tek başına iktidar olmuştur.
• 12 Mart 1971 Muhtırası: Askerin siyasete sert uyarısı (muhtıra) üzerine Süleyman Demirel istifa etmiş, yerine meclis dışından atanan bir “teknokrat” olan Nihat Erim Hükümeti kurulmuştur.
• 1973 Seçimleri: Hiçbir parti çoğunluğu sağlayamamış, Kıbrıs Barış Harekatı’nı gerçekleştirecek olan CHP (Bülent Ecevit) ve MSP (Necmettin Erbakan) koalisyonu kurulmuştur. (Aynı yıl İsmet İnönü vefat etmiş ve Anıtkabir’e defnedilmiştir).

C. 12 Eylül 1980 Darbesi

• Ekonomik kriz, sağ-sol çatışmaları, sokak olayları (Kaldırım taşlarının bile söküldüğü şiddet ortamı) bahane edilerek Genelkurmay Başkanı Kenan Evren öncülüğünde ordu yönetime el koymuştur. Bu harekata Bayrak Harekatı adı verilmiştir.
• Sonuçları: Tüm siyasi partiler kapatılmış; Süleyman Demirel, Bülent Ecevit, Necmettin Erbakan, Alparslan Türkeş gibi liderlere siyasi yasak getirilmiştir. 650 bin kişi gözaltına alınmış, 14 bin kişi vatandaşlıktan çıkarılmış, 517 kişiye idam cezası verilmiş ve 30 bin kişi mülteci olarak yurt dışına kaçmıştır.
• Kenan Evren başkanlığında Milli Güvenlik Konseyi kurulmuş ve Bülent Ulusu başkanlığında yeni bir hükümet oluşturulmuştur.
• 1982 Anayasası: Askerin kurduğu meclis tarafından Prof. Dr. Orhan Aldıkaçtı önderliğinde hazırlanıp yürürlüğe konulmuştur.
• 1983 Seçimleri: Siyasi yasakların gölgesinde yapılan seçimleri, Turgut Özal önderliğinde kurulan Anavatan Partisi (ANAP) kazanarak tek başına iktidar olmuştur.

---

5. SOSYAL, KÜLTÜREL VE KÜRESEL GELİŞMELER (KARMA BİLGİLER)

• Türkiye’de Sinema ve Edebiyat: Metin Erksan’ın Necati Cumalı’nın eserinden uyarladığı, Ege’deki bir köyde suyun tekelleştirilmesini anlatan Susuz Yaz filmi, 1964 Berlin Film Festivali’nde Altın Ayı ödülü almış; ancak Türkiye’de bir dönem yasaklanmıştır. 1964’te Antalya Altın Portakal Film Festivali başlamıştır. Devekuşu Kabare (Zeki Alasya, Metin Akpınar), Yeşilçam yıldızları (Kemal Sunal, Şener Şen, Adile Naşit) ve Toplumcu Gerçekçi yazarlar (Adalet Ağaoğlu, Vedat Türkali) döneme damga vurmuştur.
• Müzik: Arabesk (Hakkı Bulut öncülüğünde), Anadolu Rock (Barış Manço, Erkin Koray, Cem Karaca, Moğollar) yaygınlaşmış; 1965’te Altın Mikrofon yarışması düzenlenmiştir.
• Uzay Yarışı: SSCB, 1957’de Sputnik-1 uydusunu göndererek uzay yarışını başlatmış, uzaya çıkan ilk insan Yuri Gagarin olmuştur. Buna karşılık ABD, NASA’yı (Ulusal Havacılık ve Uzay Dairesi) kurmuştur.
• Bağlantısızlar Hareketi: Mısır, Hindistan ve Yugoslavya liderliğinde Bandung Konferansı’nda (Endonezya) temelleri atılmıştır.
• İslam İşbirliği Teşkilatı (İİT): 1969 yılında Mescid-i Aksa’nın (Michael Denis Rohan tarafından) kundaklanma girişimi üzerine İslam Konferansı Örgütü adıyla kurulmuştur.
• Bilişim ve İletişim: İnternetin ilk prototipi olan ARPANET geliştirilmiştir.
• Orta Doğu ve Krizler:
  • 1956 Mısır-İsrail Savaşı’nın temel nedeni, Mısır Lideri Cemal Abdülnasır’ın Süveyş Kanalı’nı millileştirmesidir.
  • Savaş sonrası ABD, bölgeye SSCB’nin girmesini engellemek için Eisenhower Doktrini‘ni yayınlamıştır.
  • 1980-1988 yılları arasında süren İran-Irak savaşı sırasında ABD’nin el altından İran’a silah sattığının ortaya çıkması İrangate Skandalı olarak bilinir. Savaş sonrası ekonomisi bozulan Irak’ın Kuveyt’e saldırmasıyla 1. Körfez Krizi başlamıştır.
• Siyahi Sivil Haklar Hareketi: 1955’te ABD’de beyazların yerine oturmayı reddederek direnişi başlatan siyahi kadın Rosa Parks‘tır. Siyasi önderleri ise Martin Luther King ve Malcolm X (El-Hacc Malik el-Şahbaz)’dir.
• Mekik Diplomasisi: ABD Dışişleri Bakanı Henry Kissinger’ın, Arap-İsrail savaşlarını sonlandırmak için Mısır (Kahire) ve İsrail (Tel Aviv) arasında sürekli gidip gelerek yürüttüğü diplomasi trafiğinin adıdır (Camp David Antlaşmaları’na zemin hazırlamıştır).
• Helsinki Nihai Senedi (1975): Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı’nın (AGİT) temelini atan belgedir.
• Ping-Pong Diplomasisi: Japonya’daki bir turnuvada ABD ve Çin masa tenisi takımlarının karşılaşmasıyla başlayıp iki devletin siyasi olarak yakınlaşmasını sağlayan yumuşama hamlesidir.