2026 KPSS / AGS Tarih: XIX. Yüzyılda Osmanlı Devleti Siyasi Tarihi (II) Ders Notları

1. Rusya’nın Osmanlı Politikası ve “Hasta Adam” Kavramı 19. yüzyılda Osmanlı Devleti’nin en çok savaştığı devlet Rusya olmuştur. Rusya’nın temel hedefleri; Slavları tek çatı altında toplamak (Panslavizm), Ortodoksları kendi etrafında birleştirmek (Pan-Ortodoks) ve İstanbul’u ele geçirerek sıcak denizlere (Akdeniz’e) inmektir.

Rus Çarı I. Nikola, bir toplantıda İngiliz büyükelçisine Osmanlı Devleti’ni kastederek, “Elimizde bir hasta adam var, bu hasta adama daha fazla acı çektirmeyelim, öldürelim” demiştir. Bu olayla birlikte Osmanlı Devleti için “Hasta Adam” unvanı ilk kez Ruslar tarafından kullanılmıştır. İngiltere ise o dönemde Osmanlı Devleti’nin toprak bütünlüğünü koruma politikası izlediği için bu teklifi reddetmiştir.

2. Kırım Savaşı (1853 - 1856)

• Savaşın Nedenleri:
  1. Rusların, 1841 Londra Boğazlar Sözleşmesi (veya Hünkar İskelesi Antlaşması) ile kaybettikleri hakları geri almak istemesi.
  2. Rus elçisi Mençikov’un Osmanlı sarayında diplomatik teamüllere uymayan saygısız davranışları ve kabul edilemez isteklerde bulunması (Örn: Eflak ve Boğdan’ın kontrolünü istemesi).
  3. Kutsal Yerler Sorunu: Kudüs’teki kiliselerin ve kutsal mekanların yönetiminin (daha önce Katolik Fransızlara verilen hakların) Ortodokslar adına Ruslar tarafından istenmesi.
  4. Mülteci Sorunu: Avusturya ve Rusya’daki milliyetçi ayaklanmalardan kaçan Macar (örn. Lajos Kossuth) ve Leh (Polonyalı) liderlerin Osmanlı’ya sığınması. Sultan Abdülmecid’in, Rusya ve Avusturya’nın bu kişileri geri istemesi üzerine “Tacımı tahtımı veririm de onları size vermem” diyerek mültecileri iade etmeyi reddetmesi.
• Savaşın Gelişimi: Osmanlı Devleti Rusya’nın taleplerini reddedince, Rusya Eflak ve Boğdan’ı işgal etmiş, ardından savaş Kırım’a doğru kaymıştır. İngiltere ve Fransa, Rusların boğazlardan Akdeniz’e inmesini engellemek için Londra Boğazlar Sözleşmesi’ne aykırı olarak boğazlara savaş gemisi göndermiştir. Bunu gören Ruslar, Sinop’ta Osmanlı donanmasını yakmıştır. Donanmanın yakılması üzerine İngiltere, Fransa ve Piyemonte (İtalya), Osmanlı Devleti’nin yanında savaşa dahil olmuştur.
• Kırım Savaşı Sırasında Yaşanan İlkler ve Önemli Gelişmeler:
  • İlk Dış Borç: Savaşın getirdiği mali yük nedeniyle Osmanlı Devleti (Sultan Abdülmecid döneminde) tarihindeki ilk dış borcunu İngiltere’den almıştır.
  • İlk Telgraf Hattı: Savaş sırasında iletişim kurabilmek amacıyla Edirne-Şumnu-İstanbul (veya Kırım-Varna-İstanbul) arasına ilk telgraf hatları çekilmiştir.
  • Florence Nightingale (Lambalı Kadın): Modern hemşireliğin kurucusu sayılan Florence Nightingale, İngiltere’den gelerek Levent ve Selimiye kışlalarında görev almıştır. Irk ve din ayrımı gözetmeksizin, geceleri elinde gaz lambasıyla dolaşarak hem yaralı İngiliz hem de Osmanlı askerlerini tedavi ettiği için kendisine “Lambalı Kadın” lakabı takılmıştır.
• Savaşın Sonucu: Savaşı Osmanlı Devleti ve müttefikleri kazanmıştır.

3. Paris Barış Konferansı ve Antlaşması (1856)

Savaşın ardından Osmanlı Devleti, Rusya, İngiltere, Fransa, Piyemonte gibi devletlerin katılımıyla Paris Barış Konferansı toplanmıştır. Osmanlı Devleti, konferans kararlarında etkili olabilmek ve azınlık haklarını bahane ederek Avrupalıların iç işlerine karışmasını engellemek amacıyla konferans sırasında Islahat Fermanı’nı ilan etmiştir. Ancak bunun hiçbir faydası olmamıştır.

• Paris Antlaşması’nın Önemli Maddeleri:
  1. Osmanlı Devleti Avrupa hukukundan yararlanacaktır. Bu durum, Osmanlı’nın bir Avrupa devleti sayıldığını gösterir.
  2. Osmanlı Devleti’nin toprak bütünlüğünü Avrupa devletleri koruyacaktır. Bu madde, Osmanlı’nın kendi topraklarını tek başına koruyamayacak kadar aciz duruma düştüğünün kanıtıdır.
  3. Hem Osmanlı Devleti hem de Rusya, Karadeniz’de savaş gemisi bulunduramayacak ve tersane kuramayacaktır. Savaşı kazanmış olmasına rağmen Osmanlı Devleti’ne de bu yasağın getirilmesi, Osmanlı’nın yenik bir devlet muamelesi gördüğünün en açık göstergesidir.

4. Balkan Bunalımı ve Tersane Konferansı (1876)

• Balkan Bunalımı: Kırım Savaşı’ndan sonra yaklaşık 20 yıl boyunca Osmanlı’ya saldırmayan Rusya, 1875 yılında Balkanlar’daki Slavları Osmanlı’ya vergi vermemeleri ve isyan etmeleri konusunda kışkırtarak Balkan Bunalımı’nı başlatmıştır.
• Tersane (İstanbul) Konferansı: Sorunu çözmek için İstanbul’da toplanan Avrupa devletleri; Sırbistan, Karadağ ve Romanya’nın bağımsız olmasını, Bulgaristan’da ise bir prenslik kurulmasını talep etmişlerdir.
• I. Meşrutiyet’in İlanı: Sultan II. Abdülhamit, konferansta etkili olabilmek ve Avrupalıların müdahalesini önlemek amacıyla konferans sırasında Kanun-i Esasi’yi (ilk anayasayı) yürürlüğe koyarak I. Meşrutiyet’i ilan etmiştir. 101 pare top atışıyla duyurulan bu gelişme Avrupalı elçileri etkilememiş, ağır istekleri reddeden Osmanlı Devleti elçileri kovmuştur. Bu olay sonucunda İngiltere, 1791’den beri sürdürdüğü “Osmanlı’nın toprak bütünlüğünü koruma” politikasından vazgeçmiştir.

5. 1877 - 1878 Osmanlı-Rus Savaşı (93 Harbi)

Tersane Konferansı’nın dağılması ve İngiltere’nin desteğini çekmesi üzerine Rusya saldırıya geçmiştir. Rumi takvime göre 1293 yılına denk geldiği için bu savaşa 93 Harbi denir. Savaş, Doğu (Anadolu) ve Batı (Balkanlar) olmak üzere iki cephede aynı anda cereyan etmiştir.

• Doğu Cephesi: Rus askerlerini ilk karşılayan Gazi Ahmet Muhtar Paşa büyük bir direniş göstermesine rağmen Kars kaybedilmiş ve ordu Erzurum’a çekilmiştir. Erzurum’da halk büyük bir direniş başlatmıştır. Özellikle Aziziye Tabyalarında 20’li yaşlarındaki Nene Hatun, çocuğunu geride bırakıp Ruslara karşı büyük bir mücadele sergileyerek tarihe geçmiştir. (Not: Nene Hatun sadece 93 Harbi’nde yer almıştır, Kurtuluş Savaşı veya başka bir savaşta bulunmamıştır). Bu cephedeki başarılarından dolayı Kars şehri ve Ahmet Muhtar Paşa “Gazi” unvanı almıştır.
• Batı Cephesi (Plevne Savunması): Balkanlar üzerinden ilerleyen Rusları Plevne Kalesi’nde Gazi Osman Paşa durdurmuştur. Suyu ve yiyeceği tükenmesine rağmen kaleyi 5,5 ay boyunca kahramanca savunmuştur. Açlık nedeniyle kaleden yarma (huruç) harekâtıyla çıkmaya çalışırken 3. savunma hattında omzundan yaralanarak Ruslara esir düşmüştür. Rus generali, gösterdiği büyük direnişten dolayı kılıcını kendisine iade etmiş ve saygı göstermiştir. Osman Paşa bu savunmasıyla “Plevne Kahramanı” unvanını almıştır. (Not: Bu unvan, yıllar sonra Medine’yi savunan Fahrettin Paşa’ya “Çöl Ortasında Plevne Kahramanı” denilmesine ilham kaynağı olmuştur).
• Savaşın Sonuçları: Plevne’nin düşmesiyle Ruslar İstanbul Çatalca’ya (Yeşilköy’e) kadar ilerlemiştir. Savaş, Osmanlı tarihi için büyük bir yıkım olmuş; Balkanlar’daki Müslüman Türklerin (Muhacir/Macir) Anadolu’ya yönelik büyük göç dalgası başlamıştır. Çıplak ayakla, açlık ve hastalık (tifo, kolera) içinde gerçekleşen bu göçler, Anadolu’da büyük bir barınma ve işsizlik sorununa yol açmıştır.

6. Ayastefanos (Yeşilköy) Antlaşması (1878)

Rusların İstanbul’a kadar gelmesi üzerine imzalanmıştır.

• Özelliği: İmzalanmasına rağmen Avrupa devletlerinin (Özellikle İngiltere ve Fransa) baskısıyla yürürlüğe girmemiştir.
• İptal Edilme Nedeni: Antlaşma maddelerine göre kurulan Büyük Bulgaristan Prensliği’nin sınırlarının Akdeniz’e kadar ulaşmasıdır. Bu durum, Rusya’nın Bulgaristan üzerinden doğrudan sıcak denizlere (Akdeniz’e) inmesi anlamına geldiği için İngiltere ve Fransa çıkarlarına aykırı bularak antlaşmayı iptal ettirmiştir.

7. Berlin Konferansı ve Antlaşması (1878)

Ayastefanos’un iptali üzerine Berlin Konferansı toplanmıştır. İngiltere, konferansta Osmanlı’yı desteklemek ve Rusya’ya karşı taviz koparmak şartıyla, konferans öncesinde Kıbrıs’ın yönetim (idare) hakkını Osmanlı Devleti’nden almıştır.

• Berlin Antlaşması’nın Önemli Maddeleri:
  1. Sırbistan, Karadağ ve Romanya bağımsız olacaktır.
  2. Bulgaristan üçe bölünecek (Makedonya, Doğu Rumeli ve Bulgar Prensliği) ve tüm idaresi ıslahat yapma şartıyla Osmanlı’ya bırakılacaktır. Böylece Rusya’nın Akdeniz’e inmesi engellenmiştir.
  3. Bosna-Hersek Osmanlı toprağı sayılacak ancak yönetimi Avusturya’ya bırakılacaktır.
  4. Girit ve Doğu Anadolu bölgesinde Ermeniler lehine ıslahat yapılacaktır. Bu madde ile Ermeni meselesi ilk defa uluslararası bir sorun haline gelmiştir.
  5. Elviye-i Selase (Kars, Ardahan ve Batum illeri) Rusya’ya bırakılacak; Doğu Bayazıt (Ağrı) ise Osmanlı’da kalacaktır. (Not: Elviye-i Selase “3 il/sancak” anlamına gelir).

8. 19. Yüzyıl Sonlarındaki Diğer Gelişmeler

• Halepa Fermanı: Girit’te ayaklanan Rumları yatıştırmak ve bölgenin Hristiyan bir vali tarafından yönetilmesini sağlamak amacıyla çıkarılmıştır.
• İşgaller: Fransa 1881’de Tunus’u, İngiltere ise 1882’de Mısır’ı işgal etmiştir.
• Dömeke Meydan Muharebesi (1897): Osmanlı Devleti ile Yunanistan arasında gerçekleşmiştir. Osmanlı ordusu savaşı meydanda kazanmasına rağmen diplomatik masada kaybetmiştir. Manastır Askeri İdadisi’nde 16 yaşında bir lise öğrencisi olan Mustafa Kemal, arkadaşlarıyla birlikte okuldan kaçarak bu savaşa katılmak istemiş ancak yakalanıp okula geri gönderilmiştir. Yıllar sonra Mustafa Kemal bu olayı, “Gençliğimin en heyecan verici günleriydi, bu savaşa katılmayı çok istemiştim” sözleriyle anlatmıştır.