2026 KPSS / AGS Tarih: Milli Mücadele Muharebeler Dönemi (II) Ders Notları

1. Batı Cephesi’ndeki Savaşlar (Genel Bakış) Batı Cephesi’nde Yunanlılara karşı toplam 7 savaş gerçekleşmiştir. Bu savaşlar sırasıyla; Gediz Taarruzu, I. İnönü, II. İnönü, Aslıhanlar-Dumlupınar, Kütahya-Eskişehir, Sakarya Meydan Muharebesi ve Büyük Taarruz’dur. Bir taarruz girişimi olan Gediz ve keşif/saldırı niteliği taşıyan Aslıhanlar haricindeki ilk dördü (I. İnönü, II. İnönü, Kütahya-Eskişehir, Sakarya) savunma savaşıdır; yalnızca son yapılan Büyük Taarruz tam bir saldırı savaşıdır.

2. I. İnönü Savaşı (Ocak 1921)

• Savaşın Gelişimi: Yunanlıların kendi kaynaklarında “Taarruzi Keşif” veya “Avgın Muharebesi” olarak adlandırdıkları bu savaş, İnönü mevkisinde (Eskişehir - Metristepe civarında) Albay İsmet Bey ve İzzettin Paşa komutasındaki Türk düzenli ordusu ile Yunan kuvvetleri arasında gerçekleşmiştir. Türk havacılık tarihinin önemli isimlerinden Vecihi Hürkuş, bu savaşta keşif uçuşu yapmış; uçağı vurulup düşünce düşman eline geçmemesi için uçağını kendisi yakmıştır.
• Yunan Saldırısının Nedenleri: İngilizlerin verdiği desteği kaybetmek istememeleri, Çerkez Ethem isyanından faydalanmak istemeleri, Eskişehir ve Ankara’yı alarak Milli Mücadele’ye son vermek istemeleri, TBMM’nin yeni kurduğu düzenli ordunun güçlenmesini engellemek ve Sevr Antlaşması’nı TBMM’ye zorla kabul ettirmek istemeleridir.
• Savaşın Sonuçları: TBMM’nin kurduğu düzenli ordunun ilk zaferidir. Başarının ardından TBMM’ye ve düzenli orduya olan güven artmış, askere alımlarda büyük bir artış yaşanmıştır. Komutan İsmet Bey’in rütbesi albaylıktan generalliğe yükseltilmiştir. Mustafa Kemal savaş sonrasında Namık Kemal’in ünlü şiirini mecliste değiştirerek: “Vatanın bağrına düşman dayasın hançerini, bulunur kurtaracak bahtı kara maderini” sözleriyle orduya ve millete olan inancını dile getirmiştir.
• Ayrıca I. İnönü Savaşı’nın kazanılmasının ardından ulusal ve uluslararası boyutta 5 büyük gelişme yaşanmıştır:
  1. Teşkilat-ı Esasiye Kanunu’nun (1921 Anayasası) kabulü.
  2. İtilaf Devletleri’nin Londra Konferansı’nı toplaması.
  3. Sovyet Rusya ile Moskova Antlaşması’nın imzalanması.
  4. Afganistan ile Dostluk Antlaşması’nın imzalanması.
  5. İstiklal Marşı’nın kabul edilmesi.

3. I. İnönü Savaşı Sonrasındaki Diplomatik ve Siyasi Gelişmeler

A. Teşkilat-ı Esasiye Kanunu (20 Ocak 1921)

• TBMM’nin açılmasıyla yeni bir devlet kurulduğu için anayasaya ihtiyaç duyulmuş ve TBMM’ye güvenin artmasıyla bu kanun kabul edilmiştir.
• Özellikleri: Savaş zamanında hazırlandığı için kısa, öz ve çerçeve bir anayasadır (23 maddeden oluşur). En kısa süreli anayasamızdır (1924’e kadar yürürlükte kalmıştır).
• Anayasada yasama ve yürütme meclise verilerek “Kuvvetler Birliği” ile “Meclis Hükümeti” sistemi benimsenmiştir.
• “Egemenlik kayıtsız şartsız milletindir” denilerek ulusal egemenlik kavramı ilk kez yazılı olarak belirtilmiştir.
• Şeri hükümlerin uygulanması ve dini buyrukların yerine getirilmesi TBMM’ye bırakıldığı için “laik” bir anayasa değildir. Eksik kalan yanları, eski 1876 Kanun-i Esasi’nin çelişmeyen maddeleri kullanılarak giderilmiştir.
• Seçimlerin iki yılda bir yapılması kararlaştırılmış; milletvekillerinin sadece seçildikleri ilin değil, bütün milletin vekili olduğu belirtilmiştir. Savaş ve barış yapma yetkisi TBMM’ye aittir.
• Mustafa Kemal’in daha önce yayımladığı Halkçılık Beyannamesi (Programı) bu anayasanın altyapısını oluşturmuştur.
• Anayasada yapılan ilk değişiklik, 1923 yılında “Devletin rejimi Cumhuriyettir” maddesinin eklenmesidir.

B. İstiklal Marşı’nın Kabulü (12 Mart 1921)

• Bağımsızlık marşı yazılması fikrini Genelkurmay Başkanlığı (Erkan-ı Harbiye) talep etmiş, yarışmayı Maarif (Milli Eğitim) Bakanlığı düzenlemiştir.
• Rıza Nur’un bakanlığı döneminde açılan yarışmaya 724 şiir katılmıştır (Kazım Karabekir de “Turan” adlı şiiriyle katılmıştır).
• Dönemin Burdur Milletvekili olan Mehmet Akif Ersoy, başlarda 500 liralık para ödülü nedeniyle yarışmaya katılmamıştır. Yeni Maarif Bakanı Hamdullah Suphi Tanrıöver’in, ödülü “Darü’l Mesai” (Askeri Dikimevi) adlı yardım kuruluşuna bağışlayabileceği sözünü vermesi üzerine ikna olup şiiri yazmıştır.
• Şiir, Ankara’da Taceddin Dergahı’nda yazılmıştır.
• Mecliste Hamdullah Suphi tarafından 4 kez okunmuş ve devletin resmi marşı olarak kabul edilmiştir. “Kahraman ordumuza” ithaf edilmiştir.
• İlk defa Hakimiyet-i Milliye gazetesi ve Sebilü’r-Reşad dergisinde aynı gün yayımlanmış, daha sonra Kastamonu’daki Açıksöz gazetesinde yayımlanmıştır.
• Marşın ilk bestecisi Ali Rıfat Çağatay, 1930’dan günümüze kadar kullanılan bestecisi ise Osman Zeki Üngör’dür. İstiklal Marşı anayasalara geç girmiş, anayasada ilk defa 1982 Anayasası’nda yer almıştır.

C. Londra Konferansı

• Toplanma Nedenleri: İtilaf Devletleri’nin I. İnönü yenilgisinin ardından Yunan ordusuna zaman kazandırmak ve Sevr Antlaşması’nda ufak değişiklikler yaparak Türk tarafına kabul ettirmek istemeleridir.
• Konferansa TBMM’yi doğrudan İtalya davet etmiştir. İtilaf Devletleri “ikilik çıkarmak” amacıyla Osmanlı Devleti ve TBMM heyetlerini birlikte çağırmıştır. Ancak Osmanlı adına katılan Son Sadrazam Tevfik Paşa söz sırası geldiğinde hasta rolü yaparak ayağa kalkmış ve “Bu milletin hakiki temsilcisi TBMM’dir” diyerek sözü TBMM temsilcisine bırakıp İtilaf Devletleri’nin oyununu bozmuştur. Konferansa TBMM adına Dışişleri Bakanı Bekir Sami Bey (Kunduh) katılmıştır.
• TBMM’nin Katılma Amacı: Sevr’in dayatılacağı bilinmesine rağmen Misak-ı Milli’yi tüm dünyaya duyurmak, resmi ve hukuki olarak tanınmak, ayrıca “Türkler barıştan kaçıyor” propagandasının önüne geçmektir.
• Sonuç: Bekir Sami Bey, TBMM’den habersiz olarak İngiltere, İtalya ve Fransa ile bağımsızlığa aykırı (kapitülasyon içerikli) ikili antlaşmalar yapmış; bu yüzden görevden alınmıştır. Yerine Lozan Konferansı öncesine kadar görev yapacak olan Yusuf Kemal Tengirşenk getirilmiştir.

D. Türk-Afgan Dostluk Antlaşması (1 Mart 1921)

• Londra’dan dönen heyetlerin SSCB’de karşılaşmasıyla Moskova’da imzalanmıştır.
• Maddelerine göre; iki devlet birbirinin bağımsızlığını tanıyacak, emperyalist bir devletin saldırısında ortak mücadele edilecek (kader birliği) ve Türkiye Afganistan’a öğretmen ile subay gönderecektir.
• TBMM’yi tanıyan ilk İslam ülkesi Afganistan olmuştur. Ayrıca Türkiye’yi ziyaret eden ilk yabancı devlet başkanı da Afgan Kralı Amanullah Han’dır.

E. Moskova Antlaşması (16 Mart 1921)

• Sovyet Rusya (SSCB) ile imzalanmıştır. Kazım Karabekir’in Batum’u işgal etmesi antlaşmanın imzalanmasını hızlandırmıştır. Anlaşma tarihi özellikle İstanbul’un işgalinin yıl dönümüne (16 Mart) denk getirilmiştir.
• Maddeleri ve Yorumları:
  1. İki taraftan birinin tanımadığı antlaşmayı diğeri de tanımayacaktır: Bu durum dış politikada ortak hareket edileceğini (SSCB’nin Sevr’i kabul etmediğini) gösterir.
  2. Çarlık Rusya ile Osmanlı arasındaki antlaşmalar geçersizdir: İki yeni devletin kurulduğu resmen kabul edilmiştir.
  3. Sovyet Rusya kapitülasyonların kaldırılmasını kabul edecektir: Lozan’dan önce kapitülasyon hakkından vazgeçen ilk ülke Sovyet Rusya olmuştur.
  4. SSCB, Misak-ı Milli’yi tanıyacaktır: TBMM’yi (Yeni Türk Devleti’ni) resmi olarak tanıyan ilk büyük Avrupa devleti SSCB olmuştur.
  5. Batum, Gürcistan’a (Sovyet kontrolüne) bırakılacaktır: Bu karar ile Misak-ı Milli’den ilk taviz verilmiştir. (Not: Bu taviz karşılığında ileride SSCB’ye bağlı Kafkas devletleriyle Kars Antlaşması imzalanacaktır).
  6. Boğazların yönetimi: Boğazlar meselesi, Karadeniz’e kıyısı olan devletlerin katılacağı bir konferansta karara bağlanacaktır.

4. II. İnönü Savaşı (Mart - Nisan 1921)

• Nedenleri: Londra Konferansı’nın başarısızlıkla sonuçlanması üzerine Yunanlıların I. İnönü Savaşı’nın öcünü almak, İngiliz desteğini korumak ve Eskişehir/Ankara’yı alıp TBMM’ye son vermek istemeleridir. Ayrıca Yunanlılar bu dönemde Anadolu’da patlak veren Koçgiri ve Pontus ayaklanmalarından da yararlanmak istemişlerdir.
• Gelişmeler: Albaylıktan generalliğe yükselen İsmet İnönü komutasındaki Türk ordusu saldırıyı ikinci kez püskürtmüştür. Zaferin ardından Mustafa Kemal, İsmet İnönü’ye bir telgraf göndererek: “Siz orada sadece düşmanı değil, bu milletin makûs (kötü) talihini de yendiniz” demiş ve inkılap tarihinin bir sayfasının II. İnönü ile yazıldığını belirtmiştir.
• Sonuçları (FİFİ Kodlamasıyla): Fransa, TBMM’ye ateşkes teklif etmiş ve Zonguldak’tan çekilmiştir. İngiltere, Malta’da bulunan 40 Türk esirini serbest bırakmıştır. İtalya, Anadolu’dan çekilmeye başlamıştır; böylece Anadolu’dan çekilen ilk İtilaf devleti İtalya olmuştur. Daha önce batı ve güney olarak ikiye ayrılan Batı Cephesi, bu savaştan sonra tekrar birleştirilmiştir. Ayrıca bu zaferin ardından 23 Nisan günü, 1921 yılında Türkiye’nin ilk milli bayramı olarak kabul edilmiştir.
• Geri çekilen Yunan ordusu, sivil halka büyük zararlar vermiş; Söğüt ve Bilecik’i yakıp yıkmış, Ertuğrul Gazi’nin türbesini bombalamıştır.

5. Aslıhanlar ve Dumlupınar Muharebeleri II. İnönü Savaşı sonunda geriye çekilen Yunan ordusunu Kütahya Aslıhanlar ve Dumlupınar mevkiinde arkadan sarmak için yapılmış bir taarruz girişimidir. Ancak Türk ordusunun taarruz taktiklerini tam bilmemesi ve taarruz eğitimine/gücüne henüz sahip olmaması sebebiyle bu harekâtta istenilen başarı elde edilememiştir.