2026 KPSS / AGS Tarih: I. Dünya Savaşı’nda Osmanlı Devleti Ders Notları (Savunma Cepheleri ve Savaşın Sona Ermesi)

1. Çanakkale Cephesi (Savunma Cephesi)

I. Dünya Savaşı’nda Osmanlı Devleti’nin zafer kazandığı en önemli cephedir. Savaş; Deniz Savaşları ve Kara Savaşları olmak üzere iki aşamada gerçekleşmiştir.

• Açılma Nedenleri (İtilaf Devletlerinin Amaçları):
  1. Müttefikleri olan ve ekonomik kriz yaşayan Rusya’ya boğazlar üzerinden yardım ulaştırmak ve Rusya’nın buğdayından faydalanmak.
  2. İstanbul’u alarak Osmanlı Devleti’ne son vermek, böylece Osmanlı’nın Asya ve Avrupa’daki askerî birliklerinin bağlantısını kesmek ve savaşın süresini kısaltmak.
  3. Kararsız durumda olan Balkan ülkelerini (Romanya, Bulgaristan, Yunanistan) kendi yanlarına çekmek.
  4. Osmanlı Devleti’nin, İngiltere’nin en önemli sömürgesi olan Hindistan’a yönelik olası saldırılarını engellemek ve Osmanlı birliklerini Çanakkale’ye çekmek.
• A. Çanakkale Deniz Savaşları (19 Şubat - 18 Mart 1915):
  • İtilaf Devletleri deniz harekâtını bilinçli olarak 19 Şubat tarihinde başlatmıştır. Çünkü 19 Şubat 1807’de (Kurban Bayramı’nda) İngiliz Amiral Duckworth, Çanakkale Boğazı’nı direnişle karşılaşmadan geçerek İstanbul’a ulaşmıştı. İngilizler bu tarihsel olaya atıf yapmak istemişlerdir.
  • İtilaf donanmasının ilk hedefi Kumkale ve Seddülbahir’deki tabyaları vurmaktır. İngiliz ve Fransızların “yenilmez” sandığı Ocean, Irresistible, Inflexible, Bouvet gibi devasa gemiler kullanılmıştır.
  • Savaşta İstanbul’un güvenliğini sağlayan ve 8 Mart’ta Nusret (Nusrat) Mayın Gemisi‘ne Karanlık Liman mevkiine mayın döşeme emrini veren kişi Müstahkem Mevki Komutanı Cevat Çobanlı‘dır. Cevat Çobanlı, tarihe “18 Mart Kahramanı” ve “İstanbul’u Kurtaran Birinci Kişi” olarak geçmiştir. Nusret Mayın Gemisi’nin genel komutanı Yüzbaşı Tophaneli İsmail Hakkı Bey, mayın komutanı ise Nazmi Bey’dir.
  • Seyit Onbaşı, kaldırdığı ağır top mermisiyle Ocean gemisini vurarak savaş dışı bırakmıştır. Müstecip Onbaşı ise Fransız Turquoise denizaltısını periskopundan vurarak ele geçirilmesini sağlamıştır.
  • 18 Mart 1915’te İtilaf donanması ağır kayıplar vererek geri çekilmiş, deniz savaşları Osmanlı’nın kesin zaferiyle sonuçlanmıştır.
• B. Çanakkale Kara Savaşları (25 Nisan 1915 - 9 Ocak 1916):
  • Denizden geçemeyen İtilaf Devletleri, tabyaları arkadan kuşatmak için Gelibolu Yarımadası’na karadan asker çıkarmaya başlamıştır.
  • Mustafa Kemal, 19. Tümen Komutanı (Yarbay) olarak bölgede görev yapmış, düşmanın Arıburnu’ndan çıkacağını önceden tahmin ederek askerî dehasını göstermiştir.
  • Conkbayırı’nda (261 Rakımlı Tepe) cephanesi biten askerlere süngü taktırarak, “Ben size taarruzu değil, ölmeyi emrediyorum. Biz ölene kadar yerimize geçecek kuvvetler bu işi devam ettirecek.” emrini vermiştir.
  • Mustafa Kemal’in karargâhını kurduğu yere Fahrettin Altay tarafından “Kemalyeri” adı verilmiştir. Mustafa Kemal savaş sırasındaki başarılarından ötürü Albay rütbesine yükselmiş, Anafartalar Grup Komutanı olmuş ve “Anafartalar Kahramanı” unvanını almıştır.
  • Kara savaşlarının yaşandığı önemli mevkiler: Zığındere, Kerevizdere, Kanlısırt, Alçıtepe, Kirte, Aslantepe, Adana Bayırı, Kireçtepe, Kocaçimen, Anafartalar, Conkbayırı ve Arıburnu’dur.
  • Önemli Kahramanlar: Seddülbahir’de kürekle savaşarak günümüzde askere verilen “Mehmetçik” isminin kaynağı olan Bigalı Mehmet Çavuş; Ezineli Yahya Çavuş; ilk Türk hemşiresi Safiye Hüseyin Elbi; lastik alabilmek için sahte 100 lira banknot çizen Yüzbaşı Mehmet Muzaffer.
• Çanakkale Savaşı’nın Sonuçları:
  1. Osmanlı Devleti’nin başarısı sayesinde savaşın süresi en az 2 yıl uzamıştır.
  2. Yardım alamayan Çarlık Rusya’sında ekonomik kriz derinleşmiş, 1917 Bolşevik İhtilali patlak vermiş ve Rusya savaştan çekilmiştir.
  3. Bulgaristan, İttifak Devletleri (Osmanlı-Almanya) yanında savaşa dâhil olmuş, böylece Almanya ile Osmanlı arasındaki kara bağlantısı sağlanmıştır.
  4. Mustafa Kemal, Anadolu’da tanınan bir komutan hâline gelmiş; bu durum ileride Millî Mücadele’nin lideri olmasında etkili olmuştur.
  5. Savaşta 500.000’den fazla insan hayatını kaybetmiştir. Birçok eğitimli gencin, darülfünun ve lise öğrencisinin kaybedilmesinden dolayı bu savaşa “Aydınlar Savaşı” (Centilmenler / Dardanelles Savaşı) da denilmiştir. Bu kayıplar Cumhuriyet’in ilk yıllarında yetişmiş personel eksikliğine neden olmuştur.

2. Irak Cephesi (Savunma Cephesi)

• Açılma Nedenleri (İngilizlerin Amaçları):
  1. Çanakkale’den geçemeyen İtilaf Devletleri’nin, müttefikleri Rusya’ya karadan yardım göndermek istemesi.
  2. Musul ve Abadan petrollerini ele geçirmek.
  3. Türklerin İran üzerinden İngiliz sömürgesi olan Hindistan’a ulaşmasını engellemek.
• Savaşın Gelişimi ve Kut’ül Amare Zaferi:
  • Cephedeki ilk mücadeleleri yürüten Süleyman Askeri Bey, Basra taarruzunda başarısız olup yaralanınca intihar etmiştir. Ardından komutayı Sakallı Nurettin Paşa ve sonrasında Enver Paşa’nın amcası olan Halil Paşa devralmıştır.
  • Osmanlı kuvvetleri 22 Kasım 1915’te Selman-ı Pak Muharebeleri’ni kazanarak İngilizleri geri çekilmeye zorlamıştır.
  • Geri çekilen İngiliz General Townshend komutasındaki birlikler Kut bölgesinde Osmanlı ordusu tarafından kuşatılmıştır.
  • Kuşatma altındaki İngilizlere havadan (tarihte ilk kez) ikmal yapılmaya çalışılmış ancak başarısız olmuştur. Dicle Nehri üzerinden erzakla gönderilen Julnar gemisi Osmanlı tarafından ele geçirilmiş ve gemiye “Kendigelen” adı verilmiştir.
  • Açlık ve hastalıktan kırılan İngiliz ordusu, 29 Nisan 1916’da General Townshend dâhil 13.300 asker ve 481 subayla birlikte teslim olmuştur.
  • İngiliz tarihçi James Morris bu olayı “Britanya tarihinin en sefilane (aşağılayıcı) olayı” olarak nitelendirmiştir.
• Sonuçları:
  • Büyük zaferin ardından Halil Paşa’ya “Kut’ül Amare Kahramanı” unvanı verilmiştir.
  • Halil Paşa ordusuna yayımladığı beyannamede, “Türk sebatının İngiliz inadını kırdığı birinci vaka Çanakkale, ikincisi burada (Kut’ül Amare’de) gerçekleşmiştir.” demiştir.
  • Bu zafer 1952 yılında Türkiye’nin NATO’ya girişine kadar “Kut Bayramı” olarak kutlanmıştır. Ancak İngilizlerin bölgeye takviye kuvvet getirmesiyle savaşın ilerleyen aylarında Bağdat ve Basra kaybedilmiş, Musul Mondros’tan hemen sonra işgal edilmiştir.

3. Hicaz-Yemen Cephesi (Savunma Cephesi)

• Açılma Nedenleri ve Gelişimi:
  • İngilizlerin Orta Doğu petrollerini ele geçirmek ve Osmanlı’nın bölgedeki etkinliğini kırmak istemesidir.
  • İngiliz Mısır Valisi MacMahon ile Mekke Emiri Şerif Hüseyin arasında gizli MacMahon Antlaşması (Mektuplaşmaları) yapılmıştır. Antlaşmaya göre Şerif Hüseyin Osmanlı’ya isyan edecek, karşılığında İngiltere onun krallığında bağımsız bir Arap devleti kuracaktır.
  • İngiliz ajanı Lawrence (Arabistanlı Lawrence), bölgedeki Arapları kışkırtarak Osmanlı’ya karşı örgütlemiştir. İkmal yolları ve trenler tahrip edilmiş, Osmanlı askerleri saldırıya uğramıştır.
• Medine Müdafaası:
  • Cephenin en büyük kahramanı Fahrettin Paşa (Fahrettin Türkkan)‘dır. Peygamberin kabrini (Ravza-i Mutahhara) İngilizlere teslim etmemek için açlık ve çekirge yeme pahasına Medine’yi kahramanca savunmuştur. Kutsal emanetlerin zarar görmemesi için numaralandırarak trenlerle İstanbul’a göndermiştir.
  • Fahrettin Paşa’ya; “Çöl Kaplanı”, “Çöl Ortasında Plevne Kahramanı” ve “Medine Müdafii” unvanları verilmiştir. Mustafa Kemal kendisi için “Yaşarken adını tarihe altın harflerle yazdıran komutan” demiştir.
• Sidi Beşir (Seydi Beşir) Kampı: Bu cephede esir düşen binlerce Osmanlı askeri, Mısır’daki Sidi Beşir Kampı’na götürülmüş; kimyasal havuzlara zorla sokularak gözleri kör edilmiş ve sistematik işkenceye maruz kalmışlardır (Bu olay TBMM tarafından 1921’de kınanmıştır).

4. Yardım Cepheleri (Galiçya, Romanya, Makedonya) Osmanlı Devleti’nin sınırları dışında, müttefiklerine (özellikle Avusturya-Macaristan’a) yardım etmek amacıyla asker gönderdiği cephelerdir.

• Galiçya: Ruslarla savaşılmıştır.
• Romanya: Romanya ile savaşılmıştır.
• Makedonya: Sırplar, Fransızlar, İngilizler ve Ruslarla savaşılmıştır.

5. I. Dünya Savaşı’ndaki Gizli Antlaşmalar İtilaf Devletleri’nin savaş sırasında kendi aralarında Osmanlı topraklarını paylaştıkları antlaşmalardır. Bu antlaşmalar 1917 Bolşevik İhtilali’nin ardından Sovyet Rusya tarafından “Sarı Kitap” adıyla dünya kamuoyuna ifşa edilmiştir.

1. İstanbul (Boğazlar) Antlaşması: İngiltere, Fransa ve Rusya arasında imzalanmıştır. Boğazlar ve İstanbul, Çarlık Rusya’ya bırakılmıştır.
2. Londra Antlaşması (1915): İngiltere, Fransa ve İtalya arasında imzalanmıştır. İtalya’ya 12 Ada, Rodos ve Antalya bırakılmıştır. İtalya bu antlaşmayla İttifak bloğundan İtilaf bloğuna geçerek taraf değiştirmiştir.
3. Sykes-Picot Antlaşması: İngiliz Mark Sykes ile Fransız General Picot arasında imzalanmıştır. Orta Doğu paylaşılmıştır. Irak (Basra ve Bağdat dâhil) ve Filistin İngiltere’ye; Suriye, Lübnan ve Anadolu’nun güney kısımları Fransa’ya bırakılmıştır.
4. Petrograd Protokolü: Sykes-Picot’un ek protokolüdür. Paylaşıma itiraz eden Rusya’ya, Karadeniz kıyıları ve Doğu Anadolu Bölgesi verilmiştir.
5. MacMahon Antlaşması: İngiliz vali MacMahon ile Şerif Hüseyin arasında yapılan ve Arabistan devleti vadedilen gizli mektuplaşmalardır.
6. Saint Jean de Maurienne Antlaşması: İngiltere, Fransa ve İtalya arasında imzalanmıştır. Savaşta büyük kayıplar veren İtalya’yı savaşta tutmak için İzmir ve çevresi (Güneybatı Anadolu) İtalya’ya bırakılmıştır.

6. ABD’nin Savaşa Girmesi ve Wilson İlkeleri ABD başlarda “Monroe Doktrini” (Yalnızlık Politikası) gereği tarafsız kalsa da, İtilaf Devletleri’ne silah ve malzeme satmıştır. Alman denizaltılarının Amerikan ticaret ve yolcu gemilerini batırması üzerine ABD, Almanya’ya savaş ilan etmiştir. ABD’nin taze güçle savaşa katılması savaşın süresini kısaltmış ve İtilaf bloğunun kesin galibiyetini sağlamıştır. ABD Başkanı Woodrow Wilson, savaşa girerken 8 Ocak 1918’de 14 maddelik Wilson İlkeleri’ni yayımlamıştır.

• Önemli Maddeleri:
  • Madde 1: Galip devletler, mağlup devletlerden toprak ve savaş tazminatı almayacaktır (Bu madde manda ve himaye fikrine, savaş tazminatı ise savaş onarım bedeline dönüştürülerek delinmiştir).
  • Gizli antlaşmalar yapılmayacak, açık diplomasi uygulanacaktır.
  • Boğazlar ve geçitler uluslararası ticarete açık olacaktır.
  • Bağımsız bir Polonya devleti kurulacaktır.
  • Alsas-Loren bölgesi Almanya’dan alınıp Fransa’ya iade edilecektir.
  • Devletler arası sorunları barışçıl yollarla çözmek için uluslararası bir teşkilat olan Cemiyet-i Akvam (Milletler Cemiyeti) kurulacaktır.
  • Madde 12 (Osmanlı’yı İlgilendiren En Önemli Madde): Osmanlı Devleti içinde Türklerin nüfusça çoğunlukta olduğu yerler Türklere, azınlıkların (gayrimüslimlerin) nüfusça çoğunlukta olduğu yerler ise azınlıklara bırakılacaktır. Bu madde görünüşte Osmanlı’nın lehine olsa da, azınlıkların (Rum, Ermeni vb.) bölgelerde çoğunluğu sağlamak için Türklere yönelik katliamlara ve suni göç politikalarına girişmelerine zemin hazırlamıştır.

7. I. Dünya Savaşı’nın Sonuçları ve Ateşkes/Barış Antlaşmaları

• Savaştan en kârlı çıkan devletler İngiltere ve Fransa, sömürge elde edip hemen çekilen Japonya olmuştur. En zararlı çıkan devlet ise Almanya’dır.
• Dünya çapında 10 milyon sivil hayatını kaybetmiş, bunun sonucunda Sivil Savunma Teşkilatları kurulmuştur.
• Tarihte ilk defa tank, denizaltı, taarruz uçakları ve kimyasal gazlar (lav silahı vb.) kullanılmıştır.
• Dört büyük imparatorluk (Osmanlı, Çarlık Rusya, Avusturya-Macaristan ve Almanya İmparatorlukları) parçalanmıştır.
• Parçalanan topraklarda yeni devletler kurulmuştur: Türkiye, SSCB (Sovyet Rusya), Polonya, Çekoslovakya, Yugoslavya, Estonya, Letonya, Litvanya, Azerbaycan, Ermenistan, Gürcistan, Finlandiya, Macaristan. (Not: İsrail, Hindistan ve Pakistan I. Dünya Savaşı’ndan sonra değil, II. Dünya Savaşı’ndan sonra (1947-1948) kurulmuştur).
• Savaş sonrasında Almanya’da Adolf Hitler önderliğinde Nazizm, İtalya’da Benito Mussolini önderliğinde Faşizm, Sovyet Rusya’da ise Vladimir Lenin önderliğinde Komünizm rejimleri ortaya çıkmıştır.
• Savaşı bitiren Ateşkes Antlaşmaları ve Barış Antlaşmaları şunlardır:
  • Almanya: Retondes (Ateşkes) -> Versay (Barış).
  • Bulgaristan: Selanik (Ateşkes) -> Nöyi (Barış).
  • Osmanlı Devleti: Mondros (Ateşkes) -> Sevr (Barış).
  • Avusturya-Macaristan: Villa Giusti (Ateşkes) -> Sonrasında imparatorluk ikiye ayrılmış; Avusturya ile Saint-Germain, Macaristan ile Triyanon Barış antlaşmaları imzalanmıştır.