2026 KPSS / AGS Tarih: I. Dünya Savaşı ve Osmanlı Devleti Ders Notları

1. I. Dünya Savaşı’nın (Cihan Harbi) Nedenleri (1914 - 1918) I. Dünya Savaşı’nın nedenleri, dünyayı ilgilendiren “Genel Nedenler” ve bir/iki devleti ilgilendiren “Özel Nedenler” olmak üzere ikiye ayrılır.

A) Genel Nedenler:

• Fransız İhtilali’nden yayılan Ulusçuluk (Milliyetçilik) akımı.
• Sanayi İnkılabı ile birlikte ortaya çıkan sömürgecilik yarışı, hammadde ve pazar arayışı.
• Devletler arası bloklaşma ve silahlanma yarışı (Kimyasal gazlar, tanklar, denizaltılar ve keşif amaçlı uçakların ölümcül silahlara dönüşmesi).

B) Özel Nedenler:

• Siyasi birliklerini geç tamamlayan İtalya ve Almanya’nın sömürgecilik yarışına dâhil olması.
• Fransa ile Almanya arasındaki kömür havzası olan Alsas-Loren bölgesi sorunu (Bu bölgeyi 1871 Sedan Savaşı ile Almanya almıştı).
• Rusya ile Avusturya-Macaristan İmparatorluğu arasında Balkanlar’a hâkim olma mücadelesi.
• Rusya’nın sıcak denizlere inme ve Panslavizm (Slavları birleştirme) politikası.
• Japonya’nın Uzak Doğu Asya’da yeni sömürgeler elde etme isteği.

C) Savaşın Başlaması (Görünür Neden / Kıvılcım):

• Avusturya-Macaristan İmparatorluğu Veliahtı Ferdinand’ın, eşiyle birlikte Saraybosna gezisi sırasında üstü açık bir arabada, Gavrilo Princip adında bir Sırp milliyetçisi tarafından suikastla öldürülmesi savaşın kıvılcımı olmuştur.
• Bu olayın ardından Avusturya-Macaristan, Sırbistan’a ağır maddeler içeren bir ültimatom vermiş; Rusya’nın kışkırtmasıyla Sırbistan’ın son maddeyi reddetmesi üzerine Avusturya-Macaristan’ın Sırbistan’a savaş ilan etmesiyle I. Dünya Savaşı resmen başlamıştır.

2. Savaşan Bloklar ve Katılan Devletlerin Özellikleri

• İtilaf (Anlaşma) Devletleri: İngiltere, Fransa ve Çarlık Rusya öncülüğünde kurulmuştur. Daha sonra ABD, Japonya, Yunanistan, Romanya, İtalya (saf değiştirerek) ve Brezilya, Portekiz, Çin, Sırbistan gibi devletlerin katılımıyla toplam 32 devlete ulaşmıştır.
• İttifak (Bağlaşma) Devletleri: Almanya, Avusturya-Macaristan İmparatorluğu ve başlangıçta İtalya’dan oluşmuştur. Daha sonra Osmanlı Devleti ve (Çanakkale Savaşı’ndaki Osmanlı başarısından sonra) Bulgaristan katılmıştır.
• Savaştaki Devletlerin Özel Durumları:
  • ABD: 1917’de savaşa girerek Batı Cephesi’ne (Avrupa’ya) taze asker yığmış, savaşın seyrini İtilaf Devletleri lehine değiştirmiş ve savaşın süresini kısaltan devlet olmuştur. (1917’de Bolşevik İhtilali ile savaştan çekilen Rusya’nın boşluğunu ABD doldurmuştur).
  • İtalya: Savaş öncesi İttifak bloğunda yer almasına rağmen, 1915 gizli Londra Antlaşması ile kendisine Dalmaçya kıyıları ve Antalya limanı vaat edilince saf değiştiren devlet olmuştur.
  • Japonya: Savaşa girdikten kısa süre sonra Almanya’nın Uzak Doğu’daki sömürgelerini ele geçirerek savaştan ilk çekilen ve en kârlı çıkan devlet olmuştur.
  • Yunanistan: Savaşa (masa kurulurken) en son katılan devlet olmuştur.
  • Osmanlı Devleti: Savaşa 1914’te (ilerleyen aylarda) İttifak bloğunda girmiş; yeni cepheler açılmasına neden olarak savaşın süresini uzatmıştır.

(Not: Savaşın Avrupa cephelerinde Almanya, Belçika üzerinden Fransa’ya saldırmış (Marne Harekatı); ayrıca Verdun Muharebelerinde Almanlar ile Fransızlar arasında çok büyük ve kanlı çarpışmalar yaşanmıştır).

3. Osmanlı Devleti’nin Savaşa Giriş Süreci

Osmanlı Devleti savaşın başında tarafsızlığını ilan etmiş, ancak özellikle İttihat ve Terakki yönetiminin etkisiyle savaşa Almanya’nın yanında dâhil olmuştur. Bu karşılıklı isteğin nedenleri şunlardır:

A) Almanya’nın Osmanlı Devleti’ni İstemesinin Nedenleri:

1. Savaş Yükünü Hafifletmek: Yeni cepheler (Kafkas, Kanal vb.) açtırarak kendi üzerindeki askerî baskıyı azaltmak.
2. Dini Güç (Halifelik): Osmanlı Padişahı’nın (Halifenin) “Cihat” ilan ederek İngiltere ve Fransa’nın sömürgelerindeki (Hindistan vb.) milyonlarca Müslümanı ayaklandırmasını sağlamak.
3. Demografik Güç: Osmanlı’nın nüfusundan (asker/insan kaynağından) faydalanmak.
4. Jeopolitik Güç: Osmanlı’nın Boğazlara ve Süveyş Kanalı’na yakınlığını kullanarak, İngiltere’nin Hindistan sömürge yollarını ve Rusya’nın müttefikleriyle olan bağlantısını kesmek.

B) Osmanlı Devleti’nin Almanya’nın Yanında Savaşa Girme Nedenleri:

1. Siyasi Yalnızlıktan Kurtulmak: İtilaf Devletleri’ne (İngiltere ve Fransa’ya) yapılan ittifak tekliflerinin reddedilmesi.
2. Kaybedilen Toprakları Geri Almak: Özellikle Balkan Savaşları’nda kaybedilen yerler (Makedonya, Batı Trakya vb.) ile Mısır’ı geri alma düşüncesi.
3. İttihat ve Terakki’nin Alman Hayranlığı: Enver, Cemal ve Talat Paşaların Almanya’nın savaşı kesin kazanacağına inanması.
4. Almanya’nın Sömürgeleri: Almanya’nın elinde hiç Türk veya Müslüman sömürge bulunmamasının, Osmanlı kamuoyunu ikna etmeyi kolaylaştırması.
5. Savaş öncesinde Almanya ile yapılan gizli ittifak antlaşması.

C) Savaşa Girişin Fitili: Goben ve Breslau Olayı

• Osmanlı Devleti, daha önce parası halktan toplanarak İngiltere’ye sipariş edilen (Sultan Osman ve Reşadiye) gemilerine İngilizlerin el koyması nedeniyle donanma sıkıntısı çekmekteydi.
• Akdeniz’de İngiliz donanmasından kaçan Goben ve Breslau adlı iki Alman savaş gemisi Çanakkale Boğazı’nı geçerek Osmanlı’ya sığınmıştır.
• Tarafsızlık gereği bu gemilere el konulması gerekirken, Osmanlı Devleti bu gemileri İngiltere’nin vermediği gemilere karşılık “satın aldığını” açıklamış; gemilerin isimlerini Yavuz ve Midilli olarak değiştirmiştir.
• Gemilere Osmanlı bayrağı çekilmiş, Alman Amiral Souchon paşa yapılarak donanmanın başına geçirilmiştir.
• Enver Paşa’nın emriyle Karadeniz’e açılan bu gemiler, Rusya’nın Sivas Topol (Sivastopol), Odessa ve Novorossiysk limanlarını bombalamıştır. Dönemin padişahı V. Mehmet Reşat bu durumdan habersiz olduğu için Rusya’ya özür notası (ve tazminat teklifi) göndermiş ancak Rusya bunu reddederek savaş ilan etmiştir. Böylece Osmanlı Devleti I. Dünya Savaşı’na Rusya’ya saldırarak girmiştir.

D) Osmanlı Devleti’nin Savaşa Girmesiyle Yaşanan Gelişmeler:

1. Yeni Cepheler Açıldı ve Savaşın Süresi Uzadı. Almanya’nın savaş yükü hafifledi.
2. Dönemin padişahı V. Mehmet Reşat, üç dilde (Türkçe, Arapça, Farsça) Cihat ilan etmiştir. (Ancak Lawrence gibi İngiliz ajanlarının kışkırtmaları ve “İttihatçıların halifeyi esir aldığı, halifeyi kurtarmaya gittikleri” yalanlarıyla Araplar ve sömürge Müslümanları Osmanlı’ya beklenen desteği vermemiştir).
3. Boğazlar, tüm savaş gemilerine kapatıldı.
4. Kapitülasyonlar tek taraflı olarak tamamen kaldırıldı (Bu duruma müttefik olunmasına rağmen kendi çıkarları zedelendiği için en büyük tepkiyi Almanya göstermiştir).
5. Ordunun ihtiyaçlarını karşılamak üzere ağır savaş vergileri olan Tekalif-i Harbiye vergileri çıkarıldı.

---

4. Osmanlı Devleti’nin Savaştığı Cephelere Genel Bakış

Osmanlı Devleti’nin cepheleri “Osmanlı’nın gözünden” üç gruba ayrılır:

• Taarruz (Saldırı) Cepheleri: Kafkasya, Kanal (İkisi de ‘K’ harfi ile başlar).
• Savunma Cepheleri: Çanakkale, Irak, Suriye-Filistin, Hicaz-Yemen.
• Yardım Cepheleri: Müttefiklere yardım için asker gönderilen Galiçya, Romanya ve Makedonya cepheleri.

---

5. Kafkasya Cephesi (Taarruz Cephesi)

1914’ün sonlarında açılan ve Osmanlı’nın I. Dünya Savaşı’ndaki ilk cephesidir.

• Açılma Nedenleri:
  1. 1878’de kaybedilen Elviye-i Selase’yi (Kars, Ardahan, Batum) Ruslardan geri almak.
  2. Kafkaslar üzerinden ilerleyerek Bakü petrollerine ulaşmak.
  3. Orta Asya’daki Türklerle birleşerek Turancılık (Pantürkizm) idealini gerçekleştirmek.
  4. İran üzerinden Hindistan’a inerek İngiltere’nin askerî ve ekonomik gücünü kısıtlamak.
• Sarıkamış Harekâtı ve Savaşın Gelişimi:
  • Harekâtın komutanı Hasan İzzet Paşa, kış şartlarında saldırının intihar olacağını savunarak baharı beklemeyi teklif etmiş; bunun üzerine Enver Paşa (Harbiye Nazırı) komutayı bizzat devralmıştır.
  • Aralık 1914’te Erzincan’dan başlayan harekâtta, ordunun iaşe ve kışlık teçhizat eksikliği, farklı iklimlerden (sıcak bölgelerden) gelen askerlerin durumu ve Allahuekber Dağları’ndaki -20 dereceyi aşan dondurucu soğuklar nedeniyle on binlerce askerimiz Ruslarla sıcak çatışmaya giremeden donarak ve hastalıklardan şehit olmuştur (Rakamlar 32.000 ile 90.000 arası değişmektedir).
  • Harekâtın başarısız olması üzerine karşı taarruza geçen Ruslar; Muş, Bitlis, Bayburt, Van, Erzurum, Erzincan, Trabzon ve Hakkâri’ye kadar olan bölgeyi işgal etmiştir.
• Bölgedeki Ermeni Olayları ve Tehcir Kanunu (1915):
  • Bölgedeki erkeklerin seferberlikle cepheye gitmesinden (otorite boşluğundan) faydalanan Ermeniler (Taşnak ve Hınçak komiteleri), Ruslarla işbirliği yaparak masum Kürt ve Türk sivil halka (Erzurum, Van, Şenkaya vb. bölgelerde) yönelik büyük katliamlar gerçekleştirmiştir.
  • 1915’te Ermeniler, Van merkezli bir Ermeni devleti kurduklarını ilan etmişlerdir.
  • Osmanlı Devleti, bölge güvenliğini sağlamak için 24 Nisan 1915’te Ermeni cemiyetlerinin liderlerini tutuklama kararı almış (Ermenilerce sözde soykırım günü sayılan tarih budur) ve ardından Sevk ve İdare (İskan/Tehcir) Kanunu’nu çıkarmıştır.
  • Bu kanunla savaş bölgesindeki Ermeniler (Anadolu’nun tamamı değil) daha güvenli olan Suriye, Lübnan ve Hatay bölgelerine zorunlu göçe tabi tutulmuştur. Göç sırasında hastalık, iklim şartları ve eşkıya saldırıları gibi nedenlerle ölümler yaşansa da, bu devlet eliyle yapılmış bir “soykırım” değildir. Savaştan sonra Osmanlı Devleti “Geri Dönüş Kararnamesi” çıkararak isteyenlerin dönmesine izin vermiştir.
  • Nargin Adası (Cehennem Adası): Bu dönemde Ruslara esir düşen binlerce Türk (Kafkas ve Anadolu Türkleri), Hazar Denizi’ndeki yılanlarıyla bilinen Nargin Adası’na hapsedilmiş; açlık, tifo ve Ermenilerin işkenceleri sonucu şehit edilmişlerdir.
• Mustafa Kemal’in Gelişi ve Rusya’nın Savaştan Çekilmesi:
  • Çanakkale Cephesi’nden sonra 1916’da Tuğgeneral rütbesiyle Kafkas Cephesi’ne atanan Mustafa Kemal, Rusları durdurarak Muş ve Bitlis’i geri almıştır.
  • 1917 yılında Rusya’da patlak veren Bolşevik İhtilali sonucu Çarlık yönetimi yıkılmış, yerine Sovyet Rusya kurulmuştur.
  • Sovyet Rusya, İttifak Devletleri ile 3 Mart 1918’de Brest-Litovsk Antlaşması’nı imzalayarak savaştan çekilmiştir.
  • Antlaşmanın Önemi: Rusya işgal ettiği yerlerden (Erzurum, Trabzon, Van vb.) çekilmiş; üstelik 1878’de aldığı Kars, Ardahan ve Batum’u (Elviye-i Selase) Osmanlı’ya geri vermiştir.
  • Not: Osmanlı Devleti, tarihî bir paradoks olarak askerî açıdan çok ağır kayıplar verip başarısız olduğu bu cepheden toprak kazanarak (büyüyerek) ayrılmıştır.
• Mart Günleri Olayı ve Kafkas İslam Ordusu:
  • 1918 yılında Bakü çevresinde Ermenilerin 3 gün içinde 12.000 Azerbaycan Türkünü katlettiği “Mart Günleri” katliamı yaşanmıştır.
  • Yeni kurulan Azerbaycan devletinin lideri Mehmet Emin Resulzade’nin Enver Paşa’dan yardım istemesi üzerine, Enver Paşa’nın kardeşi Nuri Paşa (Killigil) komutasında “Kafkas İslam Ordusu” kurulmuştur.
  • Bakü’ye giren bu ordu şehri kurtarmış, Nuri Paşa’ya “Bakü Fatihi” unvanı verilmiştir. (Azerbaycan kültüründeki ünlü “Laleler” türküsü, başlarında kırmızı fes olan Türk askerlerinin gelişini temsil eder).

---

6. Kanal Cephesi (Taarruz Cephesi)

Almanya’nın yoğun isteği ve planlaması üzerine Mısır’daki Süveyş Kanalı’na yönelik açılmıştır.

• Açılma Nedenleri:
  1. 1882’de İngilizlerin işgal ettiği Mısır’ı geri almak.
  2. İngiltere’nin Hindistan, Avustralya ve Yeni Zelanda gibi sömürgeleriyle olan deniz yolu bağlantısını (Kanal üzerinden) kesmek.
  3. İngilizlerin Mısır üzerinden İskenderun veya Çanakkale’ye yapabileceği olası asker ve mühimmat sevkıyatlarını önlemek.
• Savaşın Gelişimi ve Sonuçları:
  • Cephenin komutanı Cemal Paşa‘dır.
  • Osmanlı ordusu, Tih Çölü’nü (Sina) geçerek kanala ulaşmış; “Tombaz” adı verilen özel kayıklarla kanalı geçmeye çalışmıştır. Ancak karşı kıyıda bekleyen güçlü İngiliz birliklerinin (tank, top ve makineli tüfek) ateşi altında ağır kayıplar (boğularak ve vurularak) verilmiş ve ilk harekât başarısız olmuştur.
  • Almanların ısrarıyla yapılan ikinci taarruz denemesinde, Katya ve Romani Muharebeleri yapılmıştır.
  • Romani Muharebelerinde ordumuz yakıcı çöl sıcakları, susuzluk, kolera ve tifo gibi nedenlerle binlerce şehit vermiş, bu olay tarihe “İkinci Sarıkamış Faciası” (Sıcaktan kaynaklı) olarak geçmiştir. Sonuç olarak Kanal Cephesi kesin bir başarısızlıkla sonuçlanmıştır.

---

7. Suriye - Filistin Cephesi (Savunma Cephesi)

Bu cephe, Kanal Cephesi’nde başarısız olan Osmanlı ordusunun geri çekilmesi ve İngilizlerin Sina Çölü’nü aşarak taarruza (karşı saldırıya) geçmesiyle açılmıştır. (Not: Kanal ve Suriye-Filistin cepheleri birbirinin devamıdır ve geçmişte ortak olarak “Sina Cephesi” adıyla anılmışlardır).

• Komuta Kademesi: Bölgedeki Osmanlı/Alman birliklerini sırasıyla Alman generaller Von Kressenstein, Falkenhayn ve en son Liman von Sanders yönetmiştir. Osmanlı cephesinde ise Mustafa Kemal (7. Ordu Komutanı), Ali Fuat Cebesoy ve İsmet İnönü gibi komutanlar görev almıştır. (Suriye-Filistin Cephesi, Mustafa Kemal’in I. Dünya Savaşı’nda savaştığı üçüncü ve son cephedir - Şifre: ÇKS / Çanakkale-Kafkas-Suriye).
• Gazze Muharebeleri ve Kudüs’ün Düşüşü:
  • İngilizlerin Sina’dan ilerleyip El-Ariş’i geçmesiyle Gazze önlerine gelinmiştir.
  • Osmanlı ordusu, İngiliz Generali Murray’a karşı 1. ve 2. Gazze Muharebelerini kazanmıştır.
  • Bunun üzerine İngilizler komutan değiştirerek yerlerine General Allenby‘i getirmişlerdir. Allenby komutasındaki İngiliz ordusu 3. Gazze Muharebesi’ni kazanmış ve ardından Aralık 1917’de Kudüs’ü işgal etmiştir (Allenby şehre atından inerek yaya girmiştir).
  • Falih Rıfkı Atay’ın Eseri: Bu cephede (Filistin/Kudüs hattı) yaşanan büyük dramı, bozgunu ve ihanetleri Falih Rıfkı Atay “Zeytindağı” adlı ünlü eserinde kaleme almıştır. (Zeytindağı, Kudüs’te dini/inançsal önemi olan sembolik bir bölgedir).
  • Balfour Deklarasyonu (1917): Kudüs’ün düşüşüyle aynı dönemde İngiltere Dışişleri Bakanı Arthur Balfour, dünyadaki Yahudilerin Filistin’e göçünü ve orada bir yurt kurmalarını destekleyen deklarasyonu yayımlamış, bu da günümüz Filistin Sorunu’nun temelini atmıştır.
• Nablus Muharebesi ve Cephenin Çöküşü (1918):
  • Bir yıl boyunca güç toplayan İngilizler, 1918 sonbaharında tekrar taarruza geçerek 38 günde 550 km ilerlemiş; sırasıyla Amman (Ürdün), Beyrut (Lübnan) ve Şam’ı işgal etmişlerdir.
  • İngiliz ordusunun kesin zaferiyle sonuçlanan Nablus (Megiddo) Muharebesi’nde bölgedeki 7. ve 8. Osmanlı orduları ağır bir yenilgi alarak dağılmış, binlerce askerimiz esir düşmüştür (Bunda Arap isyancıların da etkisi büyüktür).
  • Mustafa Kemal, dağılan ordu kalıntılarını toparlayarak Halep’in kuzeyine (Hatay-Kilis eksenine) çekmiş ve Katma Muharebesi’nde İngiliz ilerleyişini durdurarak Anadolu’nun güney sınırında bir savunma hattı oluşturmuştur. Cephedeki çatışmalar, Mondros Ateşkes Antlaşması’nın (30 Ekim 1918) imzalanmasıyla sona ermiştir.