2026 KPSS / AGS Tarih: XIX. Yüzyıl Islahatları (Sultan Abdülaziz, V. Murat ve II. Abdülhamit Dönemleri) Ders Notları

1. Sultan Abdülaziz Dönemi (1861 - 1876) Sultan Abdülaziz, Sultan Abdülmecid’den sonra tahta geçmiş ve 15 yıl boyunca devleti yönetmiştir.

• Donanma: Bu dönemin en önemli gelişmelerinden biri, Osmanlı donanmasının dünyanın 3. en büyük deniz filosu hâline getirilmesidir.
• Hukuk ve İdare: Günümüz Yargıtay’ının temeli olan Divan-ı Ahkam-ı Adliye ve Danıştay’ın temeli olan Şura-yı Devlet bu dönemde kurulmuştur. Ahmet Cevdet Paşa tarafından İslam hukukuna göre hazırlanan Osmanlı Devleti’nin ilk medeni kanunu Mecelle‘nin ilk cildi bu dönemde yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. Nizamiye Mahkemeleri kurulmuş ve Vilayet Nizamnamesi çıkarılmıştır.
• Yurt Dışı Seyahati: Sultan Abdülaziz, Mısır’ın yanı sıra Fransa (III. Napolyon’un davetiyle resim sergisi bahanesiyle), İngiltere ve Avusturya-Macaristan gibi ülkelere giderek seyahat (gezi) amaçlı yurt dışına çıkan ilk ve tek Osmanlı padişahı olmuştur. Yurt dışına çıkarken ayakkabısının/keçesinin içine vatan toprağı koydurarak “Osmanlı toprağına basma” hassasiyetini göstermiş; seyahati sırasında “Saltanat Vagonu”nu kullanmıştır.
  • Seyahatin Amaçları: 1) Dış borç para bulabilmek, 2) Rusya’nın Akdeniz’e inme ve Osmanlı’yı parçalama planlarını Avrupa’ya anlatarak destek sağlamak, 3) Avrupa’da kırmızı halılarla karşılanarak elde ettiği saygınlığı Osmanlı içindeki gayrimüslimlere gösterip “yanlış devlete isyan ettiklerini” kanıtlamak ve devlete bağlılıklarını artırmaktır.
• Sosyal ve Kültürel Kurumlar: Yetim çocukların eğitimi için şefkat evi olan Darüşşafaka açılmıştır. Yaralı ve hastalara yardım amacıyla günümüz Kızılay’ının temeli olan Hilal-i Ahmer Cemiyeti kurulmuştur.
• Eğitim (Maarif Nizamnamesi): Eğitim sistemini kademelendiren Maarif Nizamnamesi çıkarılmıştır. Okullar; İptidai (İlkokul), Rüştiye (Ortaokul), İdadi/Sultani (Lise) ve Darülfünun (Üniversite) olarak düzenlenmiştir. Galatasaray Sultanisi, Robert Koleji ve kadın öğretmen yetiştirmek için Darülmuallimat açılmıştır.
• Ekonomi (Ramazan Kararnamesi - 1875): Alınan dış borçların faizinin faizini dahi ödeyemeyecek duruma gelen Osmanlı Devleti, Ramazan ayında yayımladığı bu kararname ile alacaklı devletlere ekonomik gidişatının kötü olduğunu ve borçları ödemekte zorlandığını belirterek iflasın ilk uyarısını yapmıştır.
• Mimari: Beylerbeyi ve Çırağan Sarayları inşa edilmiştir.
• Tahttan İndirilişi: Fransa’da eğitim görmüş ve Meşrutiyet’in ilanını savunan “Genç Osmanlılar” (Jön Türkler), halkın yönetime katılması için Sultan Abdülaziz’e baskı yapmıştır. Abdülaziz bu isteği (yeniliği) reddedince tahttan indirilmiş; böylece Osmanlı tarihinde “yenilik yapmadığı için tahttan indirilen ilk padişah” olmuştur. İndirildikten kısa bir süre sonra her iki bileği de kesilmiş hâlde şüpheli bir şekilde ölü bulunmuştur.

2. V. Murat Dönemi (1876)

• Genç Osmanlılara “Meşrutiyet’i ilan edeceği” sözünü vererek Abdülaziz’in yerine tahta geçirilmiştir.
• Ancak tahta geçtikten sonra Meşrutiyet’i ilan etmeye yanaşmayınca, Şeyhülislam’ın “akli dengesi yerinde değildir” fetvasıyla tahttan indirilmiştir.
• Sadece 3 ay tahtta kalarak Osmanlı tarihinde en kısa süre padişahlık yapan kişi olmuştur.

3. Sultan II. Abdülhamit Dönemi (1876 - 1909) Genç Osmanlılara Meşrutiyet’i ilan edeceğine söz vererek tahta geçmiş ve 33 yıl boyunca devleti yönetmiştir.

• I. Meşrutiyet ve Kanun-i Esasi’nin İlanı (1876): Sözünü tutan II. Abdülhamit, Meşrutiyet’i ilan etmiş ve Türk tarihinin ilk yazılı anayasası olan Kanun-i Esasi‘yi yayımlamıştır. Ülke genelinde seçimler yapılmış ve halk ilk kez yönetime katılarak Osmanlı’da ilk defa Çift Parlamentolu dönem (Ayan ve Mebusan meclisleri) başlamıştır.
  • Ayan Meclisi: Üyelerini padişah seçer ve atar, ömür boyu görevde kalabilirler, yaş sınırı 40’tır. İlk başkanı Server Paşa’dır.
  • Mebusan Meclisi: Üyelerini halk 4 yılda bir seçer (her 50.000 erkeğe bir milletvekili düşer). İlk başkanı Ahmet Vefik Paşa’dır (bazı kaynaklarda Mithat Paşa geçer). İçinde tüm etnik unsurlar (Ermeni, Rum, Arap vb.) yer almıştır.
• 1876 Kanun-i Esasi’nin Özellikleri (Meşruti Monarşi): Padişahın yetkilerini anayasal güvence altına alan, antidemokratik bir anayasadır.
  • Devletin dini İslam, dili Türkçedir; Osmanoğulları sülalesinden gelen en büyük erkek evlat tarafından yönetilir.
  • Yürütme yetkisi Hükümet’e (Heyet-i Vükela), yasama yetkisi Ayan ve Mebusan meclislerine aittir.
  • Hükümet, yaptığı işlerden padişaha karşı sorumludur.
  • Kanun yapma teklifini sadece Hükümet verebilir.
  • Padişah bir kanunu sınırsız şekilde veto edebilir (bir kez veto etmesi, o kanunun bir daha gelemeyeceği anlamına gelir).
  • Padişah, meclisi açma ve kapatma yetkisine sahiptir.
  • Padişah, kişilere sürgün ve angarya (zorla çalıştırma) cezası verebilir.
• İstibdat Dönemi (1878 - 1908): 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı’nı (93 Harbi) ve Ermeni/Rus vekillerin yıkıcı faaliyetlerini bahane eden II. Abdülhamit, anayasanın kendisine verdiği yetkiye dayanarak Mebusan Meclisi’ni kapatmış ve meşrutiyeti askıya almıştır. Sansür ve hafiye teşkilatının olduğu bu 30 yıllık süreç tarihe “İstibdat (Baskı) Dönemi” olarak geçmiştir.
• Çırağan Vakası (1878): Ali Suavi ve adamlarının, II. Abdülhamit’i devirip V. Murat’ı tekrar tahta geçirmek için Çırağan Sarayı’nı basma girişimidir. Yedi Sekiz Hasan Paşa’nın Ali Suavi’yi bir sopayla vurarak öldürmesiyle isyan engellenmiştir.
• Eğitim (Maarifperver Padişah): Eğitime verdiği önemden dolayı “Maarifperver” unvanıyla anılır. En fazla okul yaptıran padişahtır. (Günümüzde bir il adıyla başlayan eski bir lise varsa büyük ihtimalle onun döneminde yapılmıştır, örn: Kastamonu Lisesi).
  • Açılan okullar: Hendese, Hamidiye Ticaret, Fen, Resim ve Mimari, Polis, Gümrük, Hukuk, Ziraat, Baytar, Kız Sanayi, Maliye, Deniz Ticaret, Orman ve Maden, Sağır Kör ve Dilsizler, Lisan ve Telgraf mektepleri.
• Osman Hamdi Bey ve Müzecilik: Osmanlı’nın ilk arkeoloğu ve müzecisidir. Sanayi-i Nefise Mektebi’ni (Güzel Sanatlar Fakültesi) kurmuş, Asar-ı Atika adıyla Osmanlı’nın ilk müzesini açmış ve Silah Taciri, Kaplumbağa Terbiyecisi gibi ünlü tabloları çizmiştir.
• Sosyal, Ekonomik ve Kurumsal Gelişmeler:
  • Memleket Sandıkları, Mithat Paşa’nın çabalarıyla 1888’de Ziraat Bankası adını almıştır.
  • Dönemin en ünlü gazetesi Tercüman-ı Hakikat yayımlanmıştır.
  • Çocuk hastanesi olan Hamidiye Etfal ve Ermeni saldırılarında yetim kalan çocukları korumak için 1903’te Darülhayr-ı Ali kurumları açılmıştır. Ayrıca Darülaceze açılmıştır.
  • Tamamı kadınlardan oluşan Şüküfezar (Çiçek Bahçesi) dergisi yayımlanmıştır.
  • Güvenliği sağlamak ve ispiyonculuğu yürütmek için Jurnal (Hafiye) Teşkilatı kurulmuştur.
  • Ermeni isyanlarını bastırmak amacıyla Doğu ve Güneydoğu Anadolu’da Hamidiye Alayları oluşturulmuştur.
  • Yönetim merkezi Yıldız Sarayı’na taşınmıştır.
• Dış Politika ve 3B Projesi: 93 Harbi’nden sonra İngiltere’nin Osmanlı’nın toprak bütünlüğünü koruma politikasını terk etmesiyle II. Abdülhamit, Almanya (Kaiser II. Wilhelm) ile yakınlaşmıştır. Almanların desteğiyle Berlin-Boğazlar-Bağdat güzergâhını kapsayan 3B Projesi ve Hicaz Demiryolu projeleri başlatılmış, Haydarpaşa Garı yapılmıştır.
• Muharrem Kararnamesi ve Düyun-u Umumiye (1881): Osmanlı Devleti iflas ettiğini (borçlarının faizini bile ödeyemeyeceğini) resmen duyurmuştur. Bunun üzerine alacaklı devletler (özellikle İngiltere ve Fransa), Osmanlı maliyesine el koymak ve vergileri tahsil etmek amacıyla “Devlet içinde devlet” statüsünde olan Düyun-u Umumiye İdaresi’ni (Genel Borçlar İdaresi) kurmuşlardır.
• Reval Görüşmeleri ve II. Meşrutiyet’in İlanı (1908): İngiltere ve Rusya, Reval’de görüşerek Osmanlı’yı kâğıt üzerinde parçalamış ve Makedonya’nın Rusya-İngiltere arasında bölüşülmesine karar vermiştir. Bu gelişme üzerine İttihat ve Terakki (İttihad-ı Osmani) subayları, devleti kurtarmak ve Meşrutiyet’i yeniden ilan ettirmek için dağa çıkarak isyan etmiştir. İsyanın büyümesi üzerine II. Abdülhamit II. Meşrutiyet’i ilan etmiştir (1908).
  • Kayıplar: II. Meşrutiyet’in ilanı sırasındaki kargaşadan faydalanan Bulgaristan bağımsızlığını ilan etmiş, Avusturya-Macaristan Bosna-Hersek’i ilhak etmiş (topraklarına katmış) ve Yunanistan Girit’i kendisine bağlamıştır.
  • Bu olay “Hürriyet Bayramı” (23 Temmuz) olarak kutlanmış; Hürriyet, Müsavat (Eşitlik), Adalet ve Uhuvvet (Kardeşlik) sloganları benimsenmiştir.
• 31 Mart Vakası (13 Nisan 1909): II. Meşrutiyet’e karşı olan ve eski monarşi düzenini isteyen grupların (Avcı Taburları) başlattığı isyandır. Rumi takvime göre 31 Mart’a denk geldiği için bu ismi almıştır. İlk basın şehidi olan Hasan Fehmi bu olaylar sırasında Galata Köprüsü’nde vurulmuştur.
  • Bastırılması: İsyanı Selanik’ten gelen, komutanlığını Mahmut Şevket Paşa‘nın yaptığı Hareket Ordusu bastırmıştır. Bu ordunun ismini veren, planını çizen ve halka okunan beyannameyi kaleme alan Kurmay Yüzbaşı Mustafa Kemal’dir. Bu olay, Mustafa Kemal’in tarih sahnesine çıktığı ilk olaydır.
  • Önemi ve Sonuçları: Osmanlı tarihinde rejimi değiştirmeye yönelik çıkan ilk ve tek isyandır. İsyanı bastıran meclis kararıyla II. Abdülhamit tahttan indirilip Selanik’e sürgüne gönderilmiş, yerine V. Mehmet Reşat padişah yapılmıştır.
• 1909 Kanun-i Esasi Değişiklikleri: II. Meşrutiyet döneminde anayasa çok daha demokratik hâle getirilmiştir. İlk 4 maddede (sülale, din, dil vb.) değişiklik yapılmamıştır.
  • Hükümet, padişaha değil Meclis’e (halka) karşı sorumlu hâle getirilmiştir.
  • Kanun teklifini sadece Hükümet değil, mebuslar (milletvekilleri) da verebilecektir.
  • Padişahın sınırsız veto yetkisi kaldırılmış, yalnızca bir kez veto etme hakkı getirilmiştir.
  • Padişahın meclisi kapatması zorlaştırılmıştır.
  • Padişahın sürgün ve angarya yetkisi kaldırılmıştır.
  • Halka siyasi parti ve dernek kurma hakkı getirilmiştir. (Ahrar Fırkası, Osmanlı Sosyalist Fırkası, İttihat ve Terakki, Hürriyet ve İtilaf Fırkası, İttihad-ı Muhammediye, Ahali Fırkası gibi Osmanlı Devleti’nde çok partili hayat yaşanmıştır).

4. Osmanlı Devleti’ni Dağılmaktan Kurtarma Fikir Akımları

• Osmanlıcılık (İttihad-ı Anasır): Din, dil, ırk ayrımı yapmaksızın herkesi Osmanlı vatandaşı sayma fikridir. II. Mahmut ile başlamış, Tanzimat, Islahat ve I. Meşrutiyet bu akım doğrultusunda ilan edilmiştir. Savunucuları Namık Kemal, Ziya Paşa, Mithat Paşa ve Ali Suavi’dir (Jön Türkler). İlk defa 93 Harbi’nde Ermenilerin Ruslarla iş birliği yapmasıyla işe yaramayacağı anlaşılmış, Arnavutluk’un Osmanlı’dan ayrılmasıyla tamamen iflas etmiştir.
• Türkçülük (Pantürkizm): Rusya’nın Panslavizm politikasına karşı doğmuş, dünyadaki veya Osmanlı’daki Türkleri bir bayrak altında toplamayı hedeflemiştir. II. Meşrutiyet’in ilanında ve Cumhuriyet’in kuruluş felsefesinde etkilidir. Savunucuları Yusuf Akçura (Üç Tarz-ı Siyaset kitabının yazarı), İsmail Gaspıralı, Ziya Gökalp, Fuat Köprülü ve Zeki Velidi Togan’dır.
• Batıcılık: Lale Devri’nden itibaren var olan, “Ya batılılaşırız ya mahvoluruz” düşüncesiyle Batı’nın kurumlarını almayı hedefleyen akımdır. Savunucuları Celal Nuri, Beşir Fuat, Tevfik Fikret ve Dr. Abdullah Cevdet’tir.
• İslamcılık (Ümmetçilik / Panislamizm): Tüm dünya Müslümanlarını halifenin etrafında birleştirmeyi amaçlar. II. Abdülhamit döneminin resmi dış politikasıdır. Nüfusunun büyük çoğunluğu Müslüman olan Arnavutluk’un bağımsız olmasıyla ilk büyük darbeyi almış, I. Dünya Savaşı’nda Şerif Hüseyin ve Arapların İngilizlerle iş birliği yapmasıyla geçerliliğini yitirmiş ve 1924’te Halifeliğin kaldırılmasıyla tamamen sona ermiştir. Savunucuları Mehmet Akif Ersoy, Sait Halim Paşa, Ahmet Hamdi Akseki ve Cemalettin Afgani’dir.
• Adem-i Merkeziyetçilik (Federalizm): Merkezi idarenin yetkilerinin yerel yönetimlere devredilmesini öngörür. En önemli savunucusu Prens Sabahattin’dir.

5. Soru-Cevap ve Genel Tekrar Hatırlatmaları

• Elviye-i Selase: Kars, Ardahan ve Batum illerine verilen isimdir. 1878 Berlin Antlaşması’yla Ruslara bırakılmıştır.
• Kıbrıs’ın Yönetimi: 1878 Berlin Konferansı öncesinde Osmanlı’ya destek vermesi şartıyla geçici olarak İngiltere’ye bırakılmıştır.
• Plevne Kahramanı: 93 Harbi’nde (1877-78) gösterdiği müdafaadan dolayı Gazi unvanı alan Gazi Osman Paşa’dır. Nene Hatun da aynı savaşta Erzurum cephesinde mücadele etmiştir.
• Lambalı Kadın: Kırım Savaşı sırasında Selimiye kışlasında yaralı askerleri tedavi eden modern hemşireliğin kurucusu Florence Nightingale’dir.
• Hasta Adam: Osmanlı Devleti için bu tabiri ilk kullanan kişi Rus Çarı I. Nikola’dır.
• Balta Limanı Antlaşması: İngiliz mallarının iç gümrük vergisi olmadan ülkeye girmesini sağlayarak Osmanlı lonca teşkilatını iflas ettiren ve ülkeyi açık pazar hâline getiren antlaşmadır.
• İlk Dış Borç: 1854’te Kırım Savaşı sırasında İngiltere’den alınmıştır.
• Paris Barış Antlaşması (1856): Osmanlı Devleti’nin bir Avrupa devleti sayıldığı, ancak “Karadeniz’de tersane ve donanma bulunduramayacak” maddesiyle savaşı kazanmasına rağmen yenik devlet muamelesi gördüğü antlaşmadır.
• Hünkar İskelesi Antlaşması (1833): Osmanlı Devleti’nin Boğazlar üzerinde tek başına egemenlik hakkını kullandığı son antlaşmadır.
• Basın Yayın: İlk resmi gazete Takvim-i Vekayi, ilk özel gazete Tercüman-ı Ahval, yarı resmi gazete Ceride-i Havadis’tir.
• Mürur Tezkeresi: II. Mahmut tarafından İstanbul’a gelişigüzel göçleri önlemek için çıkarılan geçiş (iç pasaport) belgesidir.