2026 KPSS / AGS Tarih: Mustafa Kemal Atatürk’ün Hayatı (1881 - 1938) Ders Notları

1. Doğumu, Ailesi ve Dönemin Genel Durumu

• Mustafa Kemal, Osmanlı Devleti’nin ekonomik olarak iflas edip Düyun-u Umumiye İdaresi’nin kurulduğu 1881 yılında, II. Abdülhamit devrinde Selanik’te doğmuştur.
• Annesi Zübeyde Hanım, babası Ali Rıza Efendi’dir. Ailesi, zamanında Balkanlara yerleştirilmiş olan Konya/Karaman yöresine ait Kocacık Yörüklerindendir. Babasını küçük yaşta kaybetmiştir.

2. Öğrenim Hayatı (Sırasıyla) Eğitim hayatı boyunca sırasıyla şu okullarda eğitim görmüştür:

• Mahalle Mektebi: İlk eğitimini aldığı geleneksel okuldur. Ancak “Kaymak Hafız” lakaplı sert öğretmeninden yediği dayak (Kuran’ı tecvitli okurken yaptığı telaffuz hatası yüzünden) nedeniyle bu okulu bırakmak zorunda kalmıştır.
• Şemsi Efendi İptidaisi (İlkokulu): Mahalle mektebinden ayrıldıktan sonra Selanik’te modern usullerle eğitim veren bu ilkokula geçmiş ve eğitimini tamamlamıştır.
• Selanik Mülkiye Rüştiyesi (Ortaokulu): Annesi Zübeyde Hanım’ın isteği üzerine devlet memuru olması amacıyla bu okula kaydedilmiş, ancak asker olma arzusuyla eğitimini yarıda bırakıp ayrılmıştır.
• Selanik Askeri Rüştiyesi (Ortaokulu): Komşusunun oğlu Ahmet’ten etkilenerek annesinden gizlice sınavlarına girip kazandığı askeri okuldur. Askeri ve siyasi hayatındaki düzen/disiplin temelleri burada atılmıştır. Matematik öğretmeni Yüzbaşı Mustafa Efendi, olgunluğu ve bilgisi nedeniyle isimlerinin karışmasını önlemek için kendisine “olgunluk/eksiksizlik” anlamına gelen “Kemal” adını bu okulda vermiştir.
• Manastır Askeri İdadisi (Lisesi): Makedonya sınırları içindeki Manastır şehrindedir. Mustafa Kemal’in siyasi ve fikri hayatının en çok şekillendiği yerdir.
  • Etkilendiği Kişiler: Sınıf arkadaşı Ömer Naci sayesinde edebiyat ve şiire ilgi duymuştur. Tarih öğretmeni Mehmet Tevfik Bilge, kendisinde tarih bilincinin oluşmasını sağlamıştır. Mustafa Kemal onun için, “Ona minnet borcum var, bana yeni ufuklar açtı” demiştir. Ayrıca ileride Milli Mücadele’de birlikte görev yapacağı Ali Fuat Cebesoy ve Kâzım Karabekir ile de bu lise yıllarında tanışmıştır.
  • Dömeke Meydan Muharebesi (1897): Lise yıllarında arkadaşlarıyla birlikte Yunanlara karşı yapılan bu savaşa katılmak için okuldan kaçmış, ancak yakalanıp okula iade edilmiştir. Yıllar sonra bu olay için “Gençliğimin en heyecan verici günleriydi, bu savaşa katılmayı çok isterdim” demiştir.
  • Yabancı Dil: Yaz tatillerinde Selanik’teki Frerler Okulu’nda eğitim alarak Fransızcasını geliştirmiştir.
• İstanbul Harp Okulu: Teğmen rütbesiyle mezun olmuştur.
• İstanbul Harp Akademisi: Kurmay Yüzbaşı rütbesiyle mezun olmuştur. Siyasi düşünceleri bu dönemlerde belirginleşmiştir.

3. Askeri Hayatı ve Görevleri (Kronolojik)

• 1905 - Şam 5. Ordu (İlk Görevi): Harp Akademisinden mezun olduktan sonra sürgün niteliğinde Şam’a atanmıştır. Burada Arap isyanlarını görmüş ve Vatan ve Hürriyet Cemiyeti’ni kurmuştur.
• 1909 - 31 Mart Vakası (Tarih Sahnesine Çıkışı): Selanik’ten İstanbul’daki gerici isyanı bastırmak için gelen Hareket Ordusu’nun Kurmay Başkanlığını yapmıştır. Ordunun ismini vermiş ve halka okunan bildirgeyi bizzat kaleme almıştır. Bu olay Mustafa Kemal’in tarih sahnesine ilk çıkışıdır. (Aynı yıl Selanik’teki bir kongrede ordunun siyasete karışmaması gerektiğini savunarak İttihat ve Terakki ile arasını açmıştır).
• 1910 - Picardie Manevraları: Fransa’da düzenlenen askeri tatbikata Osmanlı ordusunu temsilen katılmıştır. Burada Türk askerlerinin başındaki fesin atış sırasında düşmesinin Fransız subaylarca alay konusu olması üzerine, ileride Şapka İnkılabı’nı yapma fikri ilk kez burada zihninde oluşmuştur.
• 1911 - Trablusgarp Savaşı: İtalyanlara karşı savaşmak üzere gönüllü olarak ve “Gazeteci Mustafa Şerif Bey” takma adıyla Mısır üzerinden gizlice bölgeye gitmiştir. Derne ve Tobruk’ta komutanlık yapmış, burada Binbaşı rütbesine terfi etmiştir. Fiilen katıldığı ilk savaştır.
• 1913 - Sofya Askeri Ataşemiliterliği: I. Dünya Savaşı başlamadan önceki son görevidir ve savaş patlak verdiğinde bu görevde bulunmaktadır. Burada Balkan devletlerinin Osmanlı’ya bakışını gözlemlemiş ve bir baloya yeniçeri kıyafetiyle katılarak dikkat çekmiştir.
• 1915 - Çanakkale Cephesi (I. Dünya Savaşı): Savaşta atandığı ilk cephedir. 19. Tümen Komutanı olarak Bigalı’da görev yapmış; başarılarından ötürü Albay rütbesine yükselmiş ve “Anafartalar Kahramanı” unvanını almıştır.
• 1916 - Kafkasya Cephesi: 16. Kolordu Komutanı olarak (önce Edirne’den sonra Kafkasya’ya geçerek) Ruslardan Muş ve Bitlis’i geri almış ve Tuğgeneral olmuştur.
• 1917/1918 - Suriye-Filistin Cephesi: Yıldırım Orduları Grup Komutanlığına bağlı 7. Ordu Komutanı olarak görev yapmıştır. Bu dönemde Veliaht Vahdettin ile Almanya gezisine de katılmıştır. Mondros Mütarekesi imzalandığında Liman von Sanders’in yerine Yıldırım Orduları Grup Komutanı olmuştur.
• 1919 - Samsun’a Çıkış ve Askerlikten İstifa: İstanbul’da 6 ay bekledikten sonra 9. Ordu Müfettişi (daha sonra 3. Ordu Müfettişi) göreviyle Samsun’a gönderilmiştir. 9 Temmuz 1919’da Erzurum Kongresi öncesinde askerlik mesleğinden istifa etmiştir.
• 1921/1922 - Başkomutanlığa Dönüş ve Mareşallik: Kütahya-Eskişehir Muharebelerinin ardından, Sakarya Meydan Muharebesi öncesinde TBMM’nin verdiği Başkomutanlık yetkisiyle askerliğe geri dönmüştür. Sakarya Meydan Muharebesi’ndeki zaferinin ardından TBMM tarafından kendisine Mareşal rütbesi ve Gazi unvanı verilmiştir. (Büyük Taarruz’u da Başkomutan sıfatıyla yönetmiştir).

4. Hayatını Etkileyen Şehirler, Yazarlar ve Şairler Mustafa Kemal’in fikri ve siyasi gelişimini etkileyen 5 önemli şehir şunlardır:

1. Selanik: Doğduğu şehir.
2. Manastır: Lise eğitimini aldığı şehir.
3. İstanbul: Harp Okulu ve Harp Akademisini okuduğu şehir.
4. Sofya: Ataşemiliterlik yaptığı şehir.
5. Şam: İlk görev yeri.

Fikir Hayatını Etkileyen Düşünürler:

• Ziya Gökalp & Mehmet Emin Yurdakul: Milliyetçilik konusunda etkilemişlerdir. Atatürk, Mehmet Emin Yurdakul’un “Cenge Giderken” şiiri için, “Bu dizelerde ulusal benliğimin gururunu tattıran ilk anlatımı buldum” demiştir.
• Namık Kemal: Vatanseverlik (yurttaşlık) bilinci aşılamıştır. Onun için “Vatan ve Hürriyet şairi; Türk milletinin yüzyıllardan beri beklediği ses” ifadelerini kullanmıştır.
• Tevfik Fikret: İnkılapçılık (devrimcilik) yönünü etkilemiştir. Ferda ve Rücu şiirlerini çok beğenmiş ve “Hangi Türk şairi böyle inkılapçı şiirler yazmıştır? Ben inkılap ruhunu ondan aldım” demiştir.
• Montesquieu: Cumhuriyetçilik fikri.
• Voltaire: Bilimsellik ve akılcılık (laiklik temeli).

5. Eserleri ve Tercümeleri Atatürk’ün yazdığı, tercüme ettiği ve hazırlattığı eserler şunlardır:

• Geometri: Üçgen, beşgen gibi terimleri Türkçeye kazandırdığı ve ortaöğretimde ders kitabı olarak okutulan kitabıdır.
• Vatandaş İçin Medeni Bilgiler: Manevi kızı Prof. Dr. Afet İnan ile birlikte ders kitabı olarak hazırlamıştır.
• Liseler İçin Tarih Notları.
• Bölüğün Muharebe Eğitimi (Tercüme eseri).
• Cumalı Ordugahı.
• Zabit (Subay) ve Kumandan ile Hasbihal.
• Taktik ve Tatbikat Gezisi.
• Nutuk (Söylev / 6 Günlük Konuşma / Maraton Konuşma):
  • 1919 (Samsun’a çıkış) ile 1927 yılları arasındaki dönemi anlatır.
  • 1927 yılında CHP’nin ikinci kongresinde günde 6 saat okunmak suretiyle 6 günde (15-21 Ekim arası) okunmuştur.
  • “1919 yılı Mayısının 19’uncu günü Samsun’a çıktım” ifadesiyle başlar, Gençliğe Hitabe ile sona erer.
  • Harf İnkılabından (1928) önce yayımlandığı için orijinal ilk baskısı Arap (Osmanlı) harfleriyle basılmıştır.
  • Eserin satışından elde edilen gelir Türk Hava Kurumu’na bırakılmıştır.
  • Dikkat Edilmesi Gereken Husus: Nutuk, 1919-1927 arasını kapsadığı için I. Dünya Savaşı, Trablusgarp, Mondros Mütarekesi gibi olaylar ile 1927 sonrasındaki Harf İnkılabı, Serbest Cumhuriyet Fırkası’nın kuruluşu, Menemen İsyanı ve Soyadı Kanunu gibi olaylar Nutuk’ta yer almaz.

6. Kişisel Özellikleri Atatürk’ün hayatı boyunca ön plana çıkan başlıca özellikleri şunlardır:

• Vatan ve millet sevgisi.
• Mantıklı ve gerçekçi oluşu.
• Yaratıcı düşünmesi.
• İdealistliği.
• İleri görüşlülüğü: (Örn: I. Dünya Savaşı’nın çıkacağını veya İsmet İnönü ile konuşurken gelecekteki harp ihtimallerini önceden tahmin etmesi).
• İnkılapçılığı (Örn: Cumhuriyeti vakti gelince ilan edeceğini Mazhar Müfit Kansu’ya aylar öncesinden not ettirmesi).
• Birleştirme ve bütünleştirme gücü.

7. Son Yılları, Vefatı ve Mirası

• Hastalığı: 1936-1939 yılları arasında en önemli dış politika meselesi olan Hatay sorunu için Adana ve Mersin’e yaptığı yorucu ziyaretler sağlığını olumsuz etkilemiştir. Geçmişte böbrek rahatsızlıkları nedeniyle Viyana (Karlsbad) ve Niğde kaplıcalarında tedavi görmüş olan Atatürk’e, ilk siroz teşhisi Yalova gezisi sırasında konulmuştur.
• Okuduğu Son Eser: Türk Tarih Kurumu tarafından çıkarılan, ismini bizzat kendisinin koyduğu (Latin harfleriyle basılan ilk tarih dergisi olan) Belleten dergisidir.
• Vefat Anındaki Devlet Kademesi: 10 Kasım 1938’de Cumhurbaşkanı sıfatıyla vefat etmiştir. Vefat ettiği esnada;
  • Türkiye Cumhuriyeti Başbakanı: Celal Bayar’dır (İsmet İnönü değildir).
  • TBMM Meclis Başkanı: Abdülhalik Renda’dır.
  • Genelkurmay Başkanı: Mareşal Fevzi Çakmak’tır.
• Naaşının Taşınması: Vefatının ardından naaşı Ankara’ya getirilerek önce Etnografya Müzesi’ne konulmuş; 1953 yılında Adnan Menderes döneminde inşası tamamlanan Anıtkabir’e nakledilmiştir. (Not: “Atatürk’ü Koruma Kanunu” (5816 Sayılı Kanun) da Atatürk’ün sağlığında değil, Demokrat Parti (Adnan Menderes) döneminde çıkarılmıştır).
• Mirasını Bıraktığı Yerler/Kişiler: Türk Tarih Kurumu, Türk Dil Kurumu, Ankara ve Bursa Belediyeleri, kız kardeşi Makbule Atadan, manevi kızları ve eğitimleri için İsmet İnönü’nün çocukları.

8. Uluslararası Alandaki Yansımaları (Nobel ve UNESCO)

• Nobel Barış Ödülü Adaylığı (1934): 1930 yılındaki Nüfus Mübadelesi (Ahali) Antlaşması’nın yapılması ve Almanya’da Adolf Hitler’in saldırgan politikalarına karşı Balkan Antantı’nın kurularak dünya barışına sağladığı katkılardan dolayı; bir zamanlar savaşta olduğu Yunanistan’ın Başbakanı Eleftherios Venizelos tarafından 1934’te Nobel Barış Ödülü’ne aday gösterilmiştir. (Atatürk bu ödülü almamıştır ancak aday gösterilmesi diplomatik açıdan büyük önem taşır).
• UNESCO 1981 Atatürk Yılı: Doğumunun 100. yılı olan 1981 senesi, Birleşmiş Milletler’e bağlı bir kuruluş olan UNESCO tarafından tüm dünyada “Atatürk Yılı” ilan edilmiştir. Ayrıca Atatürk, dünyaca ünlü Time dergisine kapak olan ilk Türk olmuştur.