2026 KPSS / AGS Tarih: Milli Mücadele Hazırlık Dönemi (II) Ders Notları

1. Sivas Kongresi (4 - 11 Eylül 1919)

Toplanış amacı ve aldığı kararlar açısından tüm yurdu ilgilendiren ulusal bir kongre olmasına rağmen, Sivas Kongresi’ne katılım oldukça az olmuştur. Ülke genelinden yaklaşık 120 delege beklenirken kongreye yalnızca 38 delege katılabilmiştir.

• Katılımın Az Olma Nedenleri:
  1. Damat Ferit Paşa hükümeti tarafından Elazığ Valisi Ali Galip’in kongreyi dağıtmakla görevlendirilmesi. (Ali Galip, İngiliz ajanı Binbaşı Noel’in de desteğiyle bölgedeki bazı Kürt aşiretlerini kışkırtmaya çalışmış, ancak bu aşiretlerin çoğu milli mücadeleden yana tavır almıştır).
  2. Ankara Valisi Muhittin Paşa’nın Ankara’dan geçecek delegelerin trenlerini durdurması ve engellemeler yapması (Muhittin Paşa daha sonra milli kuvvetler tarafından Sungurlu’da yakalanmıştır).
  3. Fransız Binbaşı Brunot’un, kongre toplanırsa Sivas’ın Fransızlar tarafından işgal edileceği yönünde söylentiler çıkarıp tehdit etmesi.
  4. Milli mücadelenin önemini kavrayamayan veya tehlikelerden çekinen bazı delegelerin katılmak istememesi. Ulaşım zorlukları ve parasızlık (örneğin Niğde Bor’dan Halil Hamit’in yürüyerek gelmek zorunda kalması).
• Kongre Gündemi ve Tartışmalar:
  • Kongre başkanlığı konusunda oylama yapılmış ve Mustafa Kemal oy çokluğuyla kongre başkanı seçilmiştir.
  • İttihat ve Terakki Cemiyeti’nin yeniden canlandırılmayacağına dair büyük bir yemin edilmiştir; çünkü İttihatçılık, I. Dünya Savaşı’nın kaybedilmesi nedeniyle o dönemde büyük tepki çekmekteydi. Ayrıca Padişaha bağlılık yemini edilmiştir.
  • Manda ve Himaye: Kongrenin en çok tartışılan konusu Amerikan mandası olmuştur. Ancak İstanbul’dan gelen tıp delegesi Tıbbiyeli Hikmet (Hikmet Boran), manda fikrine çok sert karşı çıkmış; Mustafa Kemal’e dönerek, mandayı kabul ederse onu “vatan kurtarıcısı değil, vatan batırıcısı” ilan edeceklerini söylemiştir. Sonuç olarak, Sivas Kongresi’nde manda ve himaye fikri bir daha gündeme gelmemek üzere kesin olarak reddedilmiştir.
  • General Harbord Ziyareti: Manda fikrinin araştırılması kapsamında bölgeye gelen ABD’li General Harbord’a, Mustafa Kemal tarafından Sivas’taki Türk ve Ermeni mezarlıkları gösterilerek bölgedeki Türk nüfusunun çoğunluğu ispatlanmıştır. General Harbord, parasızlık ve ordusuzluk eleştirisi yaptığında Mustafa Kemal, kopan bir tespihin tanelerini toplayarak “Bu milleti de böyle toparlayacağım” yanıtını vermiş ve Harbord’un takdirini kazanmıştır.
• Alınan Kararlar:
  1. Erzurum Kongresi kararları genişletilerek ulusal boyutta kabul edilmiştir. Temsil Heyeti’nin üye sayısı 9’dan 15’e çıkarılarak tüm yurdu temsil eder hale getirilmiştir (Doğu Anadolu’nun geri planda kaldığını düşünen Kazım Karabekir bu genişlemeye tepki göstermiştir).
  2. Cemiyetlerin Birleştirilmesi: Yurt genelindeki tüm milli varlığa yararlı cemiyetler, Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti adı altında tek çatı altında birleştirilmiştir. Amaç, milli mücadeleyi tek elden yürütmek ve milli birlik/beraberliği sağlamaktır.
  3. İrade-i Milliye Gazetesi: Milli mücadelenin haklılığını duyurmak ve halkı haberdar etmek amacıyla Sivas’ta “İrade-i Milliye” adıyla bir gazetenin çıkarılmasına karar verilmiştir.
  4. Temsil Heyeti’nin İlk Yürütme Yetkisi: Temsil Heyeti, Ali Fuat Cebesoy’u Batı Cephesi Komutanlığına (Kuvay-i Milliye Umum Komutanlığına) atayarak ilk defa hükümet gibi hareket etmiş ve yürütme yetkisini kullanmıştır.
• Kongre Sonrası Gelişmeler ve İlk Siyasi Zafer:
  • Sivas Kongresi kararlarının padişaha ulaşmasını engelleyen İstanbul Hükümeti ile olan tüm haberleşme, 12 Eylül’de Mustafa Kemal’in emriyle kesilmiştir.
  • Milli mücadeleyi baltalayan Damat Ferit Paşa hükümetinin düşürülmesi kararı uygulanmış ve artan baskılar sonucu 30 Eylül 1919’da Damat Ferit Paşa istifa etmek zorunda kalmıştır.
  • Damat Ferit’in istifa ettirilip yerine milli mücadeleye daha ılımlı bakan Ali Rıza Paşa Hükümeti’nin kurulması, Temsil Heyeti’nin İstanbul Hükümeti’ne karşı kazandığı ilk siyasi zaferdir.

2. Amasya Görüşmeleri (Protokolü)

Damat Ferit’in istifasıyla başa geçen Ali Rıza Paşa Hükümeti, Anadolu ile uzlaşma yolları aramak üzere Bahriye Nazırı Salih Paşa‘yı Amasya’ya göndermiştir.

• Taraflar: Görüşmeler, Temsil Heyeti Başkanı Mustafa Kemal ile İstanbul Hükümeti’ni temsil eden Salih Paşa arasında gerçekleşmiştir.
• Önemi: Bu görüşmeler ve protokolün imzalanması ile birlikte, Temsil Heyeti (ve Milli Mücadele hareketi) İstanbul Hükümeti tarafından siyasi ve hukuki olarak ilk defa resmen tanınmıştır.
• Alınan Başlıca Kararlar:
  1. Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti, İstanbul Hükümetince resmen tanınacaktır.
  2. Azınlıklara siyasi ve sosyal dengemizi bozacak ayrıcalıklar verilmeyecektir.
  3. Paris Barış Konferansı’na gidecek heyet, Temsil Heyeti’nin güveneceği ve belirlediği kişilerden oluşacaktır (Ancak İstanbul Hükümeti yetki devri anlamına geldiği için bunu kabul etmemiştir).
  4. Kapalı halde bulunan Osmanlı Mebusan Meclisi açılacak ve ülke genelinde seçimler yapılacaktır. Meclisin İstanbul dışında, güvenli bir bölgede (Bursa gibi) toplanması görüşülmüşse de; İstanbul Hükümeti bu durumu Kanun-i Esasi’ye aykırı bularak reddetmiş ve meclis İstanbul’da açılmıştır.

3. Temsil Heyeti’nin Ankara’ya Gelişi (27 Aralık 1919)

Yapılan mebus seçimlerinde, Mustafa Kemal Erzurum’dan milletvekili seçilmiştir. Kendisi hakkında tutuklama/idam kararı olduğu için İstanbul’a gitmemiştir. Temsil Heyeti ise meclis çalışmalarını yakından takip edebilmek amacıyla 27 Aralık 1919’da Sivas’tan yola çıkarak Ankara’ya gelmiş ve burayı Milli Mücadele’nin yeni merkezi yapmıştır (Seymenler Kulübü ve halk tarafından büyük bir coşkuyla karşılanmışlardır).

• Ankara’nın Merkez Seçilme Nedenleri:
  1. Ulaşım (demiryolu) ve haberleşme (telgraf) imkanlarına sahip olması.
  2. Batı Cephesi’ne yakın olması.
  3. İstanbul’da toplanan Mebusan Meclisi’nin çalışmalarını yakından takip etme isteği.
  4. Bölgede Ali Fuat Cebesoy komutasındaki düzenli 20. Kolordu’nun bulunması.
  5. İşgale uğramamış, güvenli bir bölge olması ve Ankara halkının Milli Mücadele yanlısı olması.
• Komutanlar Toplantısı (Sivas): Temsil Heyeti Ankara’ya geçmeden önce Kasım ayında Sivas’ta mebus seçimleri ve Paris Barış Konferansı’na dair stratejilerin belirlendiği “Komutanlar Toplantısı” düzenlenmiştir.

4. Son Osmanlı Mebusan Meclisi ve Misak-ı Milli (28 Ocak 1920)

Mustafa Kemal, İstanbul’a gidecek olan milletvekillerinden mecliste kendisini gıyabında Meclis Başkanı seçmelerini (böylece gerektiğinde meclisi Anadolu’ya taşıyabilmeyi) ve mecliste birlikte hareket etmek için **”Müdafaa-i Hukuk Grubu”**nu kurmalarını istemiştir.

Ancak meclis başkanlığına Mustafa Kemal değil, önce Reşat Hikmet Bey, ardından Celalettin Arif Bey seçilmiştir. Ayrıca mebuslar padişahın etkisinde kalarak “Müdafaa-i Hukuk” yerine “Felah-ı Vatan” (Vatanın Kurtuluşu) adında bir grup kurmuşlardır. Yine de bu grup, Mustafa Kemal’in Ankara’dan gönderdiği Misak-ı Milli kararlarını meclisten geçirmeyi başarmıştır.

• Misak-ı Milli (Milli Ant / Milli Yemin): Osmanlı Mebusan Meclisi’nde kabul edilen son kanundur. İleride Lozan Barış Konferansı’nın da temelini oluşturmuştur.
• Temel Prensibi: 30 Ekim 1918 (Mondros Ateşkes Antlaşması) tarihinde düşman işgaline uğramamış olan Türk ve İslam çoğunluğunun bulunduğu yerler ayrılmaz bir bütündür ve bölünemez (Buna Musul ve Kerkük de dâhildir).
• Alınan Kararlar (Konular): Misak-ı Milli’de temel olarak sınırlar, halk oylamaları, boğazlar, kapitülasyonlar, azınlık hakları ve dış borçlar görüşülmüştür.
  1. Halk Oylaması (Referandum): Üç bölgede halkın kararına başvurulacaktır; bunlar Elviye-i Selase (Kars, Ardahan, Batum), Batı Trakya ve Arapların yaşadığı bölgelerdir.
  2. Boğazlar: İstanbul ve Marmara Denizi’nin güvenliği sağlandığı takdirde, Boğazlar dünya ticaretine açılabilecektir (Şartlı açılış).
  3. Kapitülasyonlar: Siyasi, adli ve mali gelişmemizi sınırlandıran tüm etkenler (kapitülasyonlar) kesin olarak kaldırılacaktır.
  4. Azınlık Hakları (Uluslararası Eşitlik): Azınlıklara verilecek haklar, karşı (komşu) devletlerdeki Türk/Müslüman vatandaşlara verilen haklar kadar olacaktır.
  5. Dış Borçlar: Osmanlı Devleti’nden ayrılan devletlere adilce paylaştırılırsa Türkiye üzerine düşeni ödeyecektir.
• Önemli Not: Misak-ı Milli, tamamen ulusal bağımsızlığı sağlamaya yöneliktir. Saltanat meclisinde kabul edildiği için, Misak-ı Milli’de ulusal egemenliğe (cumhuriyet rejimine) yönelik hiçbir karar bulunmamaktadır.

5. İstanbul’un Resmen İşgali (16 Mart 1920)

Misak-ı Milli’de İtilaf Devletleri aleyhine kararlar alınması ve Şubat ayında Maraş’ta Kuvay-i Milliyecilerin Fransız ve Ermenilere karşı kazandığı zaferin İtilaf cephesinde yarattığı tedirginlik üzerine, İtilaf Devletleri İstanbul Hükümeti’ne baskı yapmıştır. Ali Rıza Paşa istifa ettirilip yerine Salih Paşa getirilmiş; ardından 16 Mart 1920’de İstanbul resmen işgal edilmiştir.

• İşgalin Gerçekleşmesi: 16 Mart sabahı İngilizler Fatih’teki Şehzadebaşı Karakolu’nu basarak içeride uyuyan askerlerimizi şehit etmiş; Harbiye Bakanlığı’na, telgrafhanelere ve Ayasofya’ya el koymuşlardır.
• Mebusan Meclisi basılarak Rauf Orbay ve Kara Vasıf gibi önemli milletvekilleri tutuklanıp Malta’ya sürgün edilmiştir. İşgal haberini Mustafa Kemal’e telgrafla ilk ulaştıran kişi Manastırlı Hamdi Bey olmuştur (Soyadı Kanunu ile “Mart 16” soyadını alacaktır). 11 Nisan 1920’de padişah tarafından Mebusan Meclisi resmen kapatılmıştır.
• İtilaf Devletleri, işgalin “geçici” olduğunu ve saltanatı korumak için geldiklerini iddia eden bir beyanname yayımlayarak halkı yatıştırmaya çalışmıştır. Buna karşılık Mustafa Kemal, mücadelenin artık saltanat makamını da esaretten kurtarmak için verileceğini belirterek Anadolu’daki meşruiyetini artırmıştır.
• Mustafa Kemal’in İşgale Karşı Aldığı Önlemler:
  1. İstanbul Hükümeti ile tüm haberleşme yeniden kesilmiştir.
  2. İtilaf güçlerinin silah ve asker sevkiyatını (Pozantı hattına gidişleri) engellemek amacıyla Geyve ve Ulukışla demiryolları tahrip edilmiştir.
  3. İstanbul’da tutuklanan Türk subay ve mebuslarına karşılık olarak, Anadolu’da görev yapan İtilaf Devletleri subayları (örneğin Erzurum’daki İngiliz Albay Rawlinson) tutuklanmıştır.
  4. Anadolu’ya gönderilen vergi memurlarının tahsilat yapması engellenmiş ve önemli kurumların mallarına (Düyun-u Umumiye, Osmanlı Bankası gelirlerine) el konulmuştur.
• İşgalin Sonucu: İstanbul’dan zor şartlar altında (kılık değiştirerek) kaçmayı başaran milletvekillerinin ve aydınların (Halide Edip Adıvar vb.) Anadolu’ya geçmesiyle, Ankara’da Büyük Millet Meclisi’nin (TBMM) açılış süreci hızlanmıştır.

6. Milli Mücadele Döneminde Basın ve Yayın Organları

• Milli Mücadele’ye Yararlı (Yanlısı) Yayınlar:
  • İrade-i Milliye: Sivas Kongresi’nin kararıyla çıkarılan, Milli Mücadele’nin ilk yararlı gazetesidir (“Ulusal istencin savunucusudur” parolasıyla çıkmıştır).
  • Hakimiyet-i Milliye: TBMM açıldıktan sonra Ankara’da çıkarılan, İstiklal Marşı’nı ilk yayımlayan yarı resmi yayın organıdır.
  • Tasvir-i Efkar: Ruşen Eşref Ünaydın’ın Mustafa Kemal ile yaptığı röportajları ve fotoğrafları ilk yayımladığı gazetedir.
  • Anadolu Ajansı: Halide Edip Adıvar ve Yunus Nadi’nin katkılarıyla 6 Nisan 1920’de Ankara’da, yalanlara karşı halkı doğru bilgilendirmek amacıyla kurulmuştur.
  • Ceride-i Resmiye: Kanun ve tüzüklerin yayımlandığı resmi gazetedir.
  • Minber: 30 Ekim 1918 (Mondros) sonrası Mustafa Kemal ve Ali Fethi Okyar tarafından İstanbul’da çıkarılan gazetedir.
  • Diğer Yararlı Yayınlar: İkdam (Yakup Kadri Karaosmanoğlu), Albayrak (Doğu Anadolu Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti), Hukuk-u Beşer (İzmir, Hasan Tahsin), Vakit, Akşam, İstikbal (Trabzon), İleri (Mustafa Kemal’in isimsiz yazılarının yayımlandığı gazete), Açıksöz (Kastamonu), Sebilürreşad / Sırat-ı Müstakim (Mehmet Akif Ersoy), Yenigün (Yunus Nadi).
• Milli Mücadele’ye Zararlı (Karşıtı) Yayınlar:
  • Peyam-ı Sabah: İçişleri Bakanlığı da yapmış olan Ali Kemal’in başyazarlığını yürüttüğü ve Milli Mücadele aleyhine en sert yazıları yazan en zararlı gazetedir.
  • Alemdar: Peyam-ı Sabah ile birlikte zararlı faaliyet gösteren en önemli gazetelerdendir.
  • Diğer Zararlı Yayınlar (İsimleri olumlu hissettirse de zararlıdırlar): Güleryüz (Mizah dergisi), Ferda (Adana), Türkçe İstanbul, Selamet, İrşad, Tan, Ümit, Zafer, Aydede.