2026 KPSS / AGS Tarih: Atatürk Dönemi İç Politika Gelişmeleri Ders Notları

1. II. TBMM Dönemi (1923 - 1927) I. TBMM kurucu meclis olarak ulusal bağımsızlığı sağladıktan sonra yorgun düşmüştür. İnkılapları gerçekleştirebilmek amacıyla kadroların yenilenmesi için 1 Nisan’da seçimlerin yenilenmesi kararı alınmış ve 11 Ağustos 1923’te II. TBMM açılmıştır.

• Özellikleri: Bu meclis, inkılapların en yoğun yapıldığı meclistir (1923-1927 arası).
• Önemli Gelişmeler: Lozan Antlaşması’nı onaylamış, Ankara’yı başkent ilan etmiş (13 Ekim 1923) ve Cumhuriyet’i ilan etmiştir (29 Ekim 1923). Not: Ankara’nın başkent ilan edilmesi, Cumhuriyetin ilanından 16 gün önceki bir gelişmedir. Ayrıca halifeliğin kaldırılması, Tevhid-i Tedrisat Kanunu, Şapka İnkılabı, Medeni Kanun gibi pek çok devrim bu dönemin eseridir.
• Seçim Sistemi: 1946 yılına kadar uygulanan çift dereceli seçim sistemi kullanılmıştır. Bu sistemde halk doğrudan milletvekilini seçmez; halk bir kurulu (şurayı/ikinci seçmenleri) seçer, o kurul da milletvekillerini belirlerdi. 1946 yılında ise günümüzdeki tek dereceli seçim sistemine geçilmiştir.

2. Cumhuriyet Halk Fırkası (Partisi - CHP)

• Kuruluşu: Mustafa Kemal önderliğinde kurulan partinin ilk kurultayı, Sivas Kongresi kabul edilmektedir. Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti’nin şubelerinin partiye dönüştürülmesiyle ortaya çıkmıştır.
• Fikri Temeli: Mustafa Kemal’in yayımladığı 9 Umde (9 İlke) kararlarına dayanır. 9 Umde, zamanla Cumhuriyet Halk Partisi’nin temelini oluşturan 6 ilkeye (Cumhuriyetçilik, Milliyetçilik, Halkçılık, Devletçilik, Laiklik, İnkılapçılık) dönüşmüştür.
• Savunduğu Politikalar: Ekonomide Devletçilik politikasını (özel sektörün yetersiz sermayesi nedeniyle yatırımları devletin yapması), seçimlerde ise çift dereceli seçim sistemini savunmuştur.
• İktidar Süreci: 1923’ten 1950 yılına kadar kesintisiz 27 yıl boyunca tek başına iktidarda kalarak Türkiye’nin en uzun süre iktidarda kalan partisi olmuştur. İlk genel başkanı Mustafa Kemal, ikinci genel başkanı (Milli Şef) ise İsmet İnönü‘dür. 1950’de Demokrat Parti’nin (Adnan Menderes/Celal Bayar) seçimi kazanmasıyla iktidarı devretmiştir.
• Müstakil Grup (1937): İktidar partisi içinde muhalefetçilik yapması (denetim sağlaması) amacıyla Ali Rana Tarhan başkanlığında kurulan bağımsız görünümlü, kontrollü gruptur.

3. Nasturi İsyanı (7 Ağustos 1924)

• Nasturilik: Hristiyanlığın bir kolu olup özellikle Güneydoğu Anadolu (Hakkari, Şırnak, Siirt, Diyarbakır, Mardin) ve Mezopotamya bölgesinde yaşayan bir inanç grubudur.
• İsyanın Çıkışı: Dış politikada Musul Meselesi’nin (Türkiye-Irak sınırı) görüşüldüğü sırada, İngilizlerin kışkırtması ve hava desteğiyle Hakkari bölgesinde ayaklanmışlardır. Temel amaçları Türkiye ile Musul arasında tampon bir devlet kurmaktır.
• Bastırılması: İsyan, Diyarbakır’da bulunan 7. Kolordu komutanı Cafer Tayyar Eğilmez tarafından bastırılmıştır.

4. Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası (TCF - 17 Kasım 1924)

• Kuruluşu: Türkiye Cumhuriyeti’nin ilk muhalefet partisidir. Milli mücadelenin önemli komutanları, Cumhuriyetin ilanı ve sonrası yönetim anlayışında geri planda kaldıkları gerekçesiyle CHP’den ayrılarak bu partiyi kurmuştur.
• Kurucuları: Kâzım Karabekir (Genel Başkan), Adnan Adıvar, Refet Bele, Ali Fuat Cebesoy ve Rauf Orbay’dır.
• Savunduğu Politikalar: CHP’nin tam tersine; ekonomide devletin müdahalesini reddeden Liberalizmi (hürriyetçilik), seçimlerde ise tek dereceli seçim sistemini savunmuştur.
• Parti tüzüğünde yer alan “Fırka, dini inanç ve itikatlara saygılıdır” maddesi, laikliğe karşıtlık arayan kesimlerin partiye sızmasına neden olmuştur.
• Kapatılması: Yalnızca 6,5 ay faaliyet gösterebilen parti, Şeyh Sait İsyanı’na destek verdiği ve laiklik ilkesini kötüye kullandığı gerekçesiyle Bakanlar Kurulu kararıyla kapatılmıştır.

5. Şeyh Sait İsyanı (1925)

• Özelliği: Cumhuriyet rejimini değiştirmeye (yıkmaya) yönelik çıkan ilk isyandır.
• Gelişimi: Bugünkü adıyla Diyarbakır’ın Dicle ilçesine bağlı Piran köyünde (eski adıyla Genç/Bingöl) çıkmıştır. Şeyh Sait, isyanıyla şeriatı ve halifeliği geri getirmeyi hedeflemiş, buna Kürt milliyetçiliği (Kürdistan Teali Cemiyeti / Seyit Abdülkadir desteği) de eklenerek hareket bölgesel bir Kürt-İslam ayaklanmasına dönüşmüştür.
• Dış Destek: Türkiye’nin Musul’a ulaşmasını engellemek ve Türkiye ile Irak arasında tampon bir Kürt devleti kurdurmak isteyen İngiltere tarafından desteklenmiştir.
• Sonuçları ve Alınan Önlemler:
  1. Hükümet Değişikliği: İsyanı bastıramayan Başbakan Ali Fethi Okyar istifa etmiş, yerine sert tedbirler alacak olan İsmet İnönü Hükümeti kurulmuştur.
  2. Takrir-i Sükûn Kanunu: İsmet İnönü tarafından “huzur ve sükuneti sağlama” amacıyla çıkarılmıştır. Kanun 1925’ten 1929’a kadar uzatılmış, sıkıyönetim ilan edilmiş ve bu aralığa tarihte “Takrir-i Sükûn Dönemi” denilmiştir.
  3. İstiklal Mahkemeleri: Yargılamalar için Diyarbakır ve Ankara’da İstiklal Mahkemeleri yeniden kurulmuştur. Kararları meclis onayına sunulmadan bizzat mahkeme tarafından derhal uygulanmıştır.
  4. Musul’un Kaybı: Türkiye iç meseleye odaklanmak ve enerjisini buraya harcamak zorunda kaldığı için, dış politikada İngiltere’ye karşı Musul üzerindeki etkinliğini kaybetmiş ve Ankara Antlaşması ile geri adım atmak zorunda kalmıştır.
  5. İsyana destek verdiği gerekçesiyle Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası kapatılmıştır.

6. İzmir Suikastı Girişimi (1926)

• Olayın Gelişimi: Eski İttihatçılar (Kara Vasıf, Kara Kemal, Cavit Bey vd.) ve Ziya Hurşit, Çopur Hilmi, Gürcü Yusuf gibi isimler Mustafa Kemal’e İzmir’de (Gaffarzade Oteli yakınında) bir suikast planlamıştır.
• Ortaya Çıkışı: Suikastçıları Sakız Adası’na kaçırmakla görevli olan motorcu Giritli Şevki‘nin durumdan kuşkulanarak olayı İzmir Valisi Kazım Bey’e ihbar etmesiyle suikastçılar yakalanmıştır.
• Yargılamalar (İstiklal Mahkemeleri’nin Son Görevi): Olayı yargılamak için İzmir İstiklal Mahkemeleri kurulmuştur. Bu dava, İstiklal Mahkemeleri’nin görev yaptığı son davadır.. Suikastı planlayanlar idam edilmiştir.
• Siyasi Tasfiye: Suikast bahanesiyle eski İttihatçılar ve TCF kurucu paşaları (Kazım Karabekir, Ali Fuat Cebesoy, Refet Bele, Adnan Adıvar) da yargılanmış ve siyaset sahnesinden tamamen çektirilmişlerdir. Olayı duyduğu halde ihbar etmeyen Rauf Orbay da ceza almış ve uzun yıllar yurtdışından dönememiştir.
• Atatürk’ün Tarihi Sözü: Bu suikast girişimi üzerine Mustafa Kemal, “Benim naçiz (değersiz) vücudum elbet bir gün toprak olacaktır; ancak Türkiye Cumhuriyeti ilelebet payidar kalacaktır” sözünü söylemiştir.

7. Serbest Cumhuriyet Fırkası (SCF - 12 Ağustos 1930 - 17 Kasım 1930)

• Kuruluşu: Türkiye Cumhuriyeti’nin ikinci muhalefet partisidir. Mustafa Kemal’in Paris Büyükelçisi olan yakın arkadaşı Ali Fethi Okyar’dan bizzat ricada bulunmasıyla kurulmuştur. Partide Atatürk’ün kız kardeşi Makbule Atadan da görev almıştır.
• Kuruluş Amaçları: Ülkede siyasi rekabetin olmaması, mecliste eleştiri/denetim eksikliği ve 1929 Dünya Ekonomik Krizi’ne (Büyük Buhran) karşı yeni ekonomik fikirler bulma ihtiyacıdır.
• Savunduğu Politikalar: CHP’den farklı olarak ekonomide Liberalizmi (serbest piyasayı) ve tek dereceli seçim sistemini savunmuştur. Ayrıca Cumhuriyetçilik, Laiklik, Milliyetçilik ilkelerine bağlı kalmış ve Türk kadınına siyasal haklar verilmesini savunmuştur.
• Kapanışı: İzmir gibi illerde belediye ara seçimlerini kazanan ve hızla büyüyen partinin şubelerine rejim karşıtı gerici kitlelerin doluştuğunu gören Ali Fethi Okyar, 3 ay sonra kendi kurduğu partiyi kendisi feshetmiştir (kapatmıştır).

8. Menemen (Kubilay) Olayı (23 Aralık 1930)

• Gelişimi: Serbest Cumhuriyet Fırkası’nın kapatılmasından yaklaşık 40 gün sonra İzmir’in Menemen ilçesinde meydana gelmiştir. Derviş Mehmet ve adamları şeriat isteriz nidalarıyla isyan başlatmış; olaya ilk müdahale eden Hasan ve Şevki isimli iki bekçiyi şehit etmişlerdir.
• Ardından isyanı bastırmaya çalışan, bölgede asteğmen olarak görev yapan öğretmen Fehmi Kubilay‘ı da şehit etmişlerdir.
• Özelliği: Cumhuriyet rejimini değiştirmeye yönelik çıkan ikinci isyandır.
• Yargılamalar: İstiklal Mahkemeleri daha önce görevini tamamladığı için, bu olayın isyancıları savaş suçları mahkemesi olan Divan-ı Harp’te yargılanmış ve idam edilmişlerdir.
• Sonucu: Bu vahim olayın ardından çok partili hayata geçiş denemeleri tamamen durdurulmuş, İkinci Dünya Savaşı sonuna (1945/1946’ya) kadar ülkede başka siyasi parti kurulmamıştır.

DİKKAT KRONOLOJİ SIRALAMASI: TCF Kuruldu ➔ Şeyh Sait İsyanı Çıktı ➔ TCF Kapatıldı ➔ SCF Kuruldu ➔ SCF Kapatıldı ➔ Menemen Olayı Çıktı.

9. Bursa Olayı (1933)

• Gelişimi: Ezanın Arapça aslından Türkçeye (“Tanrı uludur” şeklinde) çevrilerek okutulmasına karşı Bursa Ulu Cami çevresinde çıkan olaylardır. (Not: Türkçe ezan Türkiye’de ilk olarak Fatih Camii’nde Hafız Rıfat Bey tarafından okunmuştur).
• Atatürk’ün Yorumu: Mustafa Kemal olayı yatıştırdıktan sonra, “Bu bir din meselesi değil, dil meselesidir” diyerek olayın siyasi boyutunu açıklamıştır.
• İleriki Süreç: Ezan 1950 yılına kadar Türkçe okunmuş, Adnan Menderes döneminde tekrar Arapça aslına çevrilmiştir.

10. Vagon-Li (Wagons-Lits) Olayı (1933)

• Gelişimi: Türkiye’de tramvay hattı işleten Fransız şirketi Vagon-Li’de çalışan Naci Bey isimli Türk memurun, Belçikalı bir müdür tarafından Türkçe konuştuğu için işten çıkarılması olayıdır.
• Protestolar: Durumu haber alan İstanbul Üniversitesi öğrencileri şirket binasına girmiş, içerideki Mustafa Kemal fotoğrafını saygıyla dışarı alarak ve tramvaylara binmeyerek (yürüyerek) çok akılcı ve şiddetsiz bir protesto gerçekleştirmiştir.
• Sonuçları: Şirket Naci Bey’i işe geri almak zorunda kalmış, ardından da ülkede yoğun katılımlı “Vatandaş Türkçe Konuş” kampanyası başlatılmıştır. Olay, Türkiye ile Fransa arasında yaşanan bir iç sorundur. (Not: Dış politikada Bozkurt-Lotus, Yabancı Okullar, Hatay ve Adana-Mersin Demiryolları meseleleri de Fransa ile yaşanmıştır).