2026 KPSS / AGS Tarih: XIX. Yüzyıl Islahatları - Sultan Abdülmecid Dönemi ve Tanzimat Devri Ders Notları

1. Sultan Abdülmecid’in Tahta Çıkışı ve Dönemin Genel Durumu Sultan II. Mahmut’un vefatıyla tahta geçen Sultan Abdülmecid, saltanatının hemen başında Nizip Savaşı’nda Kavalalı Mehmet Ali Paşa’nın Osmanlı ordusunu bir kez daha yenmesiyle büyüyen “Mısır Sorunu” ile karşı karşıya kalmıştır. Abdülmecid, Şehzadeliğinden beri süregelen bu sorunu Osmanlı Devleti’nin tek başına çözemeyeceğini anlamış ve çözüm için Avrupa devletlerinin yardımına ihtiyaç duymuştur. Bu siyasi kriz, dönemin ıslahat politikalarının (Tanzimat Fermanı’nın) ana şekillendiricilerinden biri olmuştur.

2. Tanzimat Fermanı (Gülhane-i Hatt-ı Hümayunu) - 3 Kasım 1839 Mustafa Reşit Paşa tarafından hazırlanan bu ferman, Gülhane Parkı’nda okunduğu için “Gülhane-i Hatt-ı Hümayunu” adıyla da bilinir. Fermanın temel fikriyatı Osmanlıcılık akımıdır.

• İlan Edilme Nedenleri:
  1. Mısır sorununun görüşüleceği Londra Konferansı kararlarında etkili olabilmek ve Avrupalı devletlerin siyasi desteğini kazanmak (Dış neden).
  2. Fransız İhtilali’nden yayılan ulusçuluk (milliyetçilik) akımının ülkedeki yıkıcı etkisini azaltmak.
  3. Gayrimüslimlere daha fazla hak tanıyarak devlete olan aidiyet ve bağlılıklarını artırmak.
  4. Azınlık haklarını bahane eden Avrupalı devletlerin Osmanlı’nın iç işlerine karışmasını engellemek. (Not: Tanzimat Fermanı’nın ilan edilmesinde Avrupalı devletlerin herhangi bir zorlaması/baskısı olmamıştır, padişah kendi inisiyatifiyle ilan etmiştir).
• Fermanın Önemi: Sultan Abdülmecid’in bizzat fermanın altında yer alan kararlara uyacağına dair yemin etmesiyle Osmanlı padişahı, kendi gücünün üstünde kanun (hukuk) üstünlüğünü ilk defa kabul etmiştir. Bu durum, anayasacılığa geçişin ilk aşaması sayılmaktadır.
• Önemli Maddeleri (“Herkes” Vurgusu):
  1. Müslüman ve Hristiyan tebaanın tamamının can, mal, ırz ve namus güvenliği devlet koruması altına alınacaktır.
  2. Vergi, herkesten gelirine (gücüne) göre adaletli bir şekilde tahsil edilecektir.
  3. Askerlik tüm tebaa (gayrimüslimler dahil) için zorunlu hale getirilmiş ve süresi 4 veya 5 yıl ile sınırlandırılmıştır.
  4. Hiç kimse yargılanmadan ceza (ölüm cezası) almayacak, mahkemeler herkese açık olacaktır.
  5. II. Mahmut döneminde kısmen kaldırılan Müsadere sistemi tamamen kaldırılmış, herkesin mal ve mülk sahibi olabilme (tasarruf) hakkı güvenceye alınmıştır.
  6. Rüşveti engellemek için yeni kanunlar çıkarılacaktır.

3. Islahat Fermanı (1856) Tanzimat Fermanı’nın beklentileri karşılamaması ve yetersiz kalması üzerine, Osmanlıcılık düşüncesiyle Sultan Abdülmecid tarafından ilan edilen tamamlayıcı bir fermandır.

• İlan Edilme Nedenleri ve Tepkiler: Tanzimat’ın iç nedenleriyle aynı sebeplere dayanır. Ancak dış etken olarak, Kırım Savaşı sonrasındaki Paris Barış Konferansı kararlarında etkili olabilmek amacıyla ilan edilmiştir. Tanzimat’ın aksine Islahat Fermanı, Avrupalı devletlerin doğrudan baskısı ve dayatmasıyla ilan edilmiş; hatta Paris Barış Antlaşması’nın metnine dâhil edilerek uluslararası bir taahhüt hâline getirilmiştir. Fermanla gayrimüslimlere Müslümanlardan çok daha geniş imtiyazlar (özellikle askerlik muafiyeti vb.) verilmesi, Müslüman halkın büyük tepkisini çekmiş ve çeşitli çatışmalara yol açmıştır.
• Önemli Maddeleri (“Gayrimüslim” Vurgusu):
  1. Müslümanlar ile gayrimüslimler kanun önünde tam eşit olacaktır.
  2. Devlet memurluklarına, sivil ve askeri okullara ayrım gözetilmeksizin herkes kabul edilecektir.
  3. Gayrimüslimler şirket, banka ve kendi okullarını açabilecektir (En çok okulu misyonerlik faaliyetleriyle ABD açmıştır).
  4. Cizye vergisi tamamen kaldırılarak, gayrimüslimlere “bedel-i nakdi” (nakit bedel/bedelli askerlik) ödeyerek askerlikten muaf olma hakkı getirilmiştir.
  5. Müslümanlar ile gayrimüslimler arasındaki davaları görmek için Karma Mahkemeler kurulacak ve gayrimüslimlerin mahkemede şahitliği kabul edilecektir.
  6. Yabancılar (gayrimüslimler) Osmanlı sınırları içinde doğrudan mülk (gayrimenkul) sahibi olabilecektir.
  7. Halk veya memurlar tarafından gayrimüslimleri aşağılayıcı (“gavur”, “kâfir”, “müşrik” vb.) tabirlerin kullanılması kesinlikle yasaklanmıştır.
  8. İltizam usulü tamamen kaldırılmış, tüm Osmanlı tebaası aynı vergi sistemine tabi tutulmuştur.
  9. İşkence, keyfi cezalar ve angarya (bedelsiz çalıştırılma) kesinlikle yasaklanmıştır.
  10. Gayrimüslimler “İl Genel Meclislerine” (Belediye Meclislerine) üye olabilme hakkı kazanmıştır. Bu, gayrimüslimlerin Osmanlı Devleti’nde kazandığı ilk siyasi hak olmuştur.

4. Tanzimat Dönemi Kavramı ve Padişahları Tanzimat Fermanı’nın ilan edildiği 1839 yılından, I. Meşrutiyet’in ilan edildiği 1876 yılına kadar geçen 37 yıllık devir “Tanzimat Dönemi” olarak adlandırılır. Fermanın kendisi 1839’da ilan edilmiş tekil bir belgeyken; dönem uzun bir süreci kapsar. Tanzimat Dönemi padişahları; Sultan Abdülmecid, Sultan Abdülaziz ve V. Murat‘tır. V. Murat yalnızca 3 ay tahtta kaldığı için, dönemin içinde yer almasına rağmen hiçbir ıslahat faaliyeti olmamıştır.

5. Sultan Abdülmecid Dönemi İdari, Kültürel ve Ekonomik Gelişmeleri

• İdari ve Hukuki Reformlar: Islahat işlerini yürütmek için Meclis-i Ali Tanzimat ve Meclis-i Ahkam-ı Adliye kurulmuştur. Günümüzdeki Milli Eğitim Bakanlığı’nın temeli olan Meclis-i Maarif-i Umumiye Nezareti açılmıştır. Merkezi otoriteyi ve güvenliği sağlamak amacıyla Jandarma, Polis ve Posta teşkilatları kurulmuştur. Vergi toplamak için Muhassıllık meclisleri açılmış, ayrıca Tımar sisteminin kalkmasının ardından toprak düzeni için Arazi Kanunnamesi çıkarılmıştır.
• Eğitim ve Kültürel Reformlar: Fen ve ders kitaplarının tercümesi ile eğitim programlarının yapılması için, günümüz Talim ve Terbiye Kurulu işlevini gören Encümen-i Daniş kurulmuştur. Hammer ve ünlü İngilizce sözlük yazarı Redhouse gibi bilim insanları da bu kurumda görev yapmıştır. Erkek öğretmen yetiştirmek için Darülmuallimin açılmış, ayrıca devletin sanayileşmesini yürütecek personel yetiştirmek üzere Islah-ı Sanayi Komisyonu kurulmuştur. Devlet memuru yetiştirmek için günümüzdeki Siyasal Bilgiler Fakültesi olan Mekteb-i Mülkiye açılmıştır.
• Bayındırlık ve Ekonomi: Osmanlı Devleti’nde ilk demiryolu hattı İzmir ile Aydın (bazı kaynaklarda İzmir-Turgutlu veya İzmir-Kasaba) arasına inşa edilmiştir. Kırım Savaşı sırasında haberleşmeyi sağlamak için İstanbul-Edirne-Şumnu (veya Kırım-Varna-İstanbul) güzergâhında ilk telgraf hatları çekilmiştir. Boğaziçi’ndeki vapur işletmeciliğini düzenlemek için Şirket-i Hayriye kurulmuştur. Kırım Savaşı esnasında İngiltere’den ilk kez dış borç alınmış ve “Kaime” adıyla ilk kağıt para basılmıştır. Galatalı bankerler tarafından Osmanlı’nın ilk bankası olan Bank-ı Dersaadet açılmıştır. Ardından İngilizler tarafından, para basma (emisyon) yetkisine sahip olan Bank-ı Osmani (Osmanlı Bankası) açılmıştır.
• Basın ve Sanat: İlk tıbbi dergi olan Vakayi-i Tıbbiye basılmıştır. Şinasi ve Agah Efendi tarafından çıkarılan ilk özel gazete Tercüman-ı Ahval ile yarı resmi bir gazete olan Ceride-i Havadis yayımlanmıştır. Güllü Agop tarafından ilk Osmanlı tiyatrosu kurulmuştur.

6. Kuleli Vakası (1859) Sultan Abdülmecid’in özellikle Islahat Fermanı ile gayrimüslimlere vermiş olduğu geniş tavizlere tepki gösteren bir grubun, Sultan Abdülmecid’i tahttan indirmeyi hedeflediği başarısız bir darbe (ihtilal) girişimidir. Girişimin önceden haber alınmasıyla zanlılar yakalanmış ve yargılamaları Kuleli Kışlası’nda yapıldığı için olay tarihe “Kuleli Vakası” olarak geçmiştir.