2026 KPSS / AGS Tarih: XVII. Yüzyılda Osmanlı Devleti (Duraklama Dönemi) Ders Notları

1. 17. Yüzyılda Osmanlı Devleti’nde İsyanlar

17. yüzyıl, merkezi otoritenin bozulduğu, padişahların ve devlet adamlarının askerler tarafından tehdit edildiği bir dönemdir. Bu dönemdeki isyanlar dört ana başlıkta incelenir:

A. İstanbul (Merkez / Yeniçeri) İsyanları Kapıkulu askerlerinin (özellikle Yeniçerilerin) başkent İstanbul’da çıkardığı isyanlardır.

• Nedenleri:
  • Merkezi otoritenin bozulması, çocuk yaştaki padişahların tahta geçmesi ve Valide Sultanların (saray kadınlarının) devlet yönetimine karışması.
  • “Ocak devlet içindir” anlayışının terk edilip, “Devlet ocak içindir” anlayışının benimsenmesi.
  • Ulufe (maaş) ödemelerinin düşük ayarlı paralarla (içindeki değerli maden oranıyla oynanarak) yapılması.
  • Padişah değişikliklerinde ödenen “Cülus Bahşişi”ni almak için yeniçerilerin sık sık padişah değiştirmek istemesi.
  • Yeniçerilerin evlenerek çoluk çocuk sahibi olması ve askerliği bırakıp esnaflık/ticaret yapmaya başlamaları.
  • Devşirme kanununa aykırı olarak ocağa askerlikle alakası olmayan kişilerin alınması.
• Önemli İstanbul İsyanları:
  • Genç Osman’ın (II. Osman) Şehit Edilmesi: Hotin Seferi sırasında yeniçerilerin isteksiz (bahşiş beklentisiyle) savaşması üzerine II. Osman yeniçeri ocağını kaldırmaya karar vermiştir. Anadolu’ya geçip Türkmenlerden yeni bir ordu kurmak için “Hacca gitme” bahanesini kullanmak istemiştir (Osmanlı’da o güne kadar hiçbir padişah hacca gitmemiştir). Ayrıca harem geleneğini terk edip Şeyhülislam’ın kızıyla evlenmesi ve niyetini eşiyle paylaşması üzerine durum Şeyhülislam ve Yeniçeri Ağası tarafından öğrenilmiştir. İhtilal başlatan yeniçeriler II. Osman’ı yakalamış, sokaklarda döverek ve üstünü parçalayarak (Batılıların tecavüz iddiaları abartılı ve yalandır) Yedikule Zindanları’na götürmüşlerdir. Zindanda 9 kişiye karşı direnen padişah, nihayetinde yay kemendiyle boğularak şehit edilmiştir (Yeniçerilerin öldürdüğü ilk padişahtır).
  • IV. Murat Dönemi Olayı: Henüz 12-13 yaşlarında olan IV. Murat’ın gözü önünde, onu yetiştiren çok sevdiği devlet adamı Hafız Ahmet Paşa (ve beraberindeki 17 devlet adamı) yeniçeriler tarafından parçalanarak şehit edilmiştir. Bu durum IV. Murat’ta büyük bir travma yaratmış ve ilerideki sert yönetiminin temelini atmıştır.
  • Vaka-i Vakvakiye (Çınar Olayı - 1656): IV. Mehmet döneminde yeniçerilerin isyan ederek 30’a yakın devlet adamının (örneğin Vezir Hezar Pare Ahmet Paşa’nın) kellesini istemesiyle gerçekleşmiştir. İsyancılar bu devlet adamlarını parçalayarak Sultanahmet Meydanı’ndaki çınar ağaçlarına asmışlardır. Cesetler Ramazan ayına kadar aylarca ağaçlarda asılı kaldığı için mitolojide meyvesi insan olan “Vakvak” ağacına benzetilmiş ve bu olaya “Vaka-i Vakvakiye” denilmiştir.
• Sonuçları: İstanbul’da can ve mal güvenliği kalmamış, merkezi otorite onarılamaz şekilde sarsılmaya devam etmiştir.

B. Celali (Anadolu) İsyanları İsmini, Yavuz Sultan Selim zamanında (1519) Tokat’ta mağarada yaşayan ve ağır vergiler nedeniyle isyan eden Bozoklu Şeyh Celal’den alan; toprağa ve ekonomiye dayalı Anadolu isyanlarıdır.

• Nedenleri:
  • Tımar sisteminin bozulması (Tımarın sipahiler dışındaki ehil olmayan kişilere rüşvetle verilmesi, özel mülk veya vakfa çevrilmesi).
  • Tımar topraklarının, vergilerin peşin alındığı İltizam sistemine çevrilmesi.
  • Enflasyonun artması, alım gücünün düşmesi ve köylünün ağır vergiler ödeyememesi.
  • Sipahilerin gösterişli yaşama arzusu ve Avrupalı şövalyelere özenmesi.
  • Avrupa’nın silah teknolojisine ayak uydurulamaması ve savaşların çok uzun sürmesi.
  • Haçova Meydan Muharebesi’nden (1596) Kaçan Askerlerin Durumu: Savaş sırasında cepheden kaçan yaklaşık 14.000 asker, idam edileceklerini bildikleri için dağlara çıkarak eşkıya olmuşlardır. Köyleri basmışlar, Tımarlı Sipahileri öldürmüş ve köylüleri isyana sürüklemişlerdir.
• Önemli Celali İsyancıları: Karayazıcı, Canbulatoğlu, Kör Mahmut, Tavil Ahmet, Deli Hasan, Katırcıoğlu, Abaza Mehmet ve Vardar Ali’dir. (Devlet, isyanı bastırmak için bazen bu kişilere valilik veya paşalık unvanları vererek onları kendi safına çekmeye çalışmıştır). 1. Ahmet’in sadrazamı Kuyucu Murat Paşa, Celalileri sert bir şekilde (öldürdüklerinin kellelerini kuyulara atarak) bastırmış ve Anadolu’da devlet otoritesini yeniden sağlamıştır.
• Sonuçları (Büyük Kaçkun):
  • Anadolu’da tarımsal üretim düşmüş ve vergi gelirleri azalmıştır.
  • Can ve mal güvenliği kalmayan köylüler, boşalan köylerine eşkıyaların yerleşmesiyle yurtlarını terk etmişlerdir.
  • 1603 - 1610 yılları arasında Anadolu’dan İstanbul gibi büyük şehirlere doğru yaşanan bu devasa göç dalgasına “Büyük Kaçkun (Kaçış)” adı verilmiştir.
  • Büyük şehirlere yapılan bu göçler sonucunda şehirlerde işsizlik ve suç oranları artmış, hemşehri (aynı yöreden gelenlerin oluşturduğu) mahalleleri kurulmuştur. Tımarlı sipahiler İstanbul’a göç edip yeniçeri olmuş, kapıkulu askerlerinin sayısı 40 binden 100 bine çıkarak yeniçeri baskısını artırmıştır.

C. Eyalet İsyanları Eflak, Boğdan, Erdel gibi uzak eyaletlerde çıkan isyanlardır.

• Nedenleri: Merkezi otoritenin bozulması ve eyaletlere atanan yöneticilerin yerel halka (özellikle Hristiyanlara ve diğer milletlere) kötü davranmasıdır.
• Önemli Not: 17. yüzyılda çıkan bu eyalet isyanlarının, 1789 Fransız İhtilali’nden yayılan milliyetçilik (ulusçuluk) veya bağımsızlık akımıyla hiçbir ilgisi YOKTUR.

D. Suhte (Softa/Talebe) İsyanları Medrese öğrencilerinin çıkardığı isyanlardır. Özellikle Mersin, Tarsus, Silifke yöresinde başlamıştır.

• Nedenleri:
  • Medreselerin kapasitesinin çok üzerinde öğrenci alması (Büyük Kaçkun sırasında Anadolu halkının barınmak için medreselere sığınması).
  • “Beşik Ulemalığı” sistemi yüzünden ulema çocuklarının kayırılması, rüşvet ve iltimasın (torpil) yaygınlaşması.
  • Enflasyon ve nüfus artışı nedeniyle medrese gelirlerinin azalması.
  • Öğrencilerin yaz aylarında köylere gidip bildiklerini anlattığı “Cerre Çıkmak” geleneği sırasında halktan zorla harçlık (yardım) talep etmeleri ve Celali eşkıyalarıyla birleşmeleri.
• Sonuçları: Devlet, isyancı medrese öğrencilerine karşı güç kullanmış; çok fazla can kaybı yaşanmış ve ülkede eğitimli insan (öğretmen) sayısı ciddi oranda azalmıştır.

---

2. 17. Yüzyıl Islahatları ve Genel Özellikleri

Devletin kötü gidişatını (tereddü ve tagayyür) durdurmak amacıyla yapılan yenilik hareketlerine ıslahat (reform) denir.

• Genel Özellikleri:
  1. Avrupa (Batı) örnek ALINMAMIŞTIR. (Avrupa’nın örnek alındığı dönem 18. yüzyıldır).
  2. Amacı; Fatih ve Kanuni Sultan Süleyman (Kanun-i Kadim) dönemlerinin parlak günlerine geri dönmektir.
  3. Sorunların köküne inilememiş, yüzeysel kalmıştır.
  4. Devlet politikası haline gelememiş, ıslahatı yapan kişilere bağlı kalmıştır (Padişah ölünce ıslahat bitmiştir).
  5. Halkın desteği alınmamış, baskı ve şiddet yoluyla benimsetilmek istenmiştir.
  6. Saray, ulema ve asker (yeniçeri) kendi çıkarları zedelendiği için bu ıslahatlara şiddetle karşı çıkmıştır.

17. Yüzyıl Islahatçıları (Şifre: TOKMAK)

• T - Tarhuncu Ahmet Paşa: IV. Mehmet’in sadrazamıdır. Osmanlı tarihinde gelir ile gideri eşitleyerek ilk defa Denk Bütçe’yi (Tarhuncu Bütçesi) hazırlamıştır. Devletin alacaklarını iltizam sahiplerinden tahsil etmiş, saray masraflarını kısmış ve rüşvet/hediyeleşme çarkını bozduğu için çıkar çevreleri tarafından idam ettirilmiştir.
• O - Osman II (Genç Osman): Osmanlı tarihinde ilk sosyal ıslahat yapan padişahtır. Harem dışından (Şeyhülislam’ın kızıyla) evlilik yaparak saray kadınlarının etkisini kırmış ve Şeyhülislam’ın yetkilerini kısıtlamıştır. Maliyeyi düzeltip yeniçeriye fazladan ödenen parayı kesmiştir. Hotin seferindeki disiplinsizlik üzerine Yeniçeri Ocağı’nı kaldırmayı ve başkenti İstanbul’dan Anadolu’ya taşımayı düşünmüş; kılık kıyafet düzenlemesi planlamıştır. Niyetini eşine söyleyince isyan çıkmış ve Yedikule Zindanları’nda şehit edilmiştir.
• K - Kuyucu Murat Paşa: I. Ahmet’in sadrazamıdır. Celali isyanlarını şiddet ve baskıyla (kelleleri kuyuya atarak) bastırmış, merkezi otoriteyi yeniden sağlayarak devletin ömrünü uzatmıştır.
• M - Murat IV: Tahta 12 yaşında geçmiş, başlarda devleti annesi Kösem Sultan yönetmiştir. Büyüdüğünde gücü eline alarak Kösem Sultan’ı uzaklaştırmış ve merkezi otoriteyi sağlamıştır. Büyük İstanbul yangınlarını önlemek amacıyla ilk defa gece fenersiz sokağa çıkma, içki ve tütün (esrar) yasağı getirmiştir. Osmanlı’da ilk defa bir Şeyhülislam’ı idam ettirmiştir.
  • Koçi Bey Risalesi: IV. Murat (ve sonradan İbrahim), devletin gerileme nedenlerini ve tımarın bozulmasını anlatan “Koçi Bey”den reform raporları almıştır. Devletin durumu hakkındaki bu raporların Osmanlı’daki kurumsal adı **”Layiha” (veya Risale)**dır. Katip Çelebi de IV. Murat’a risale sunmuştur.
  • Kültür ve Bilim: IV. Murat dönemi; Evliya Çelebi, ünlü hiciv şairi Nef’i (Siham-ı Kaza eseri yüzünden uyarılara rağmen hicve devam ettiği için idam edildi) ve roketle uçan Lagari Hasan Çelebi’nin yaşadığı dönemdir.
  • Unvanı: İran üzerine yaptığı seferler sonucunda “Bağdat Fatihi” unvanını almıştır.
• A - Ahmet I: Veraset sisteminde son değişikliği yaparak Ekber ve Erşed (hanedanın en büyük ve aklı başında olanının padişah olması) sistemini getirmiştir.
  • Kafes Sistemi (Şimşirlik): Sancağa çıkma sistemini kaldıran padişah III. Mehmet’tir (Sancaktan yetişen son padişah). III. Mehmet sancağı kaldırıp şehzadeleri “Kafes” adı verilen saray odalarında tutmaya başlamıştır. Bu sebeple Kafesten (şimşirlikten) yetişip tahta çıkan ilk padişah I. Ahmet’tir. Kafes sistemi, şehzadelerin dış dünyadan habersiz ve sürekli ölüm korkusuyla psikolojileri bozuk şekilde (deneyimsiz olarak) tahta çıkmalarına neden olmuştur.
• K - Köprülüler Dönemi: Duraklama dönemi içinde Osmanlı’ya “yükselme dönemi” yaşatan sülaledir.
  • Köprülü Mehmet Paşa: IV. Mehmet (6 yaşında tahta çıktı, devleti Hatice Turhan Sultan yönetiyordu) döneminde sadrazam olmuştur. Başına bir şey gelmemesi için atamalarına karışılmaması, hakkında şikayet olursa önce kendisinin dinlenmesi gibi saraya şartlar öne sürerek (pazarlıkla) göreve gelen ilk ve tek Osmanlı sadrazamıdır. Maliyeyi düzeltmiş, Venedik’in Çanakkale ablukasını kaldırarak İstanbul’daki kıtlığı bitirmiş ve yeniçerileri itaat altına almıştır.
  • Köprülü Fazıl Ahmet Paşa: 1645’te başlayan ve tam 24 yıl süren kuşatmanın ardından 1669’da Girit Adası’nı fetheden komutandır. Ayrıca Uyvar Kalesi’ni almış ve Avrupa’da “Uyvar önünde Türk gibi güçlü” deyimini doğurmuştur.
  • Merzifonlu Kara Mustafa Paşa: Yine Köprülü sülalesinden gelen sadrazamdır. 1683 yılındaki II. Viyana Kuşatması’nda gecikmeler ve stratejik hataları yüzünden (ordunun kararlı duruşuna rağmen) başarısız olmuş ve Belgrad’da idam edilmiştir.

---

3. Karışık Soru Çözümü ve Yükselme Dönemi Hatırlatmaları

• Yavuz Sultan Selim (I. Selim): 1512-1520 yılları arasında “8 yıla 80 yıllık iş sığdıran” padişahtır.
  • Doğu seferlerinde; 1514 Çaldıran’da Safevileri (Şah İsmail), 1515 Turnadağ Savaşı’nda Dulkadiroğulları’nı (ATSB kesin olarak sağlandı) mağlup etmiştir.
  • Mısır Seferi ile (1516 Mercidabık ve 1517 Ridaniye); Memlük Devleti’ne son vermiş, Halifeliği ve Mukaddes Emanetleri İstanbul’a getirmiş, Baharat Yolu’nu ele geçirmiş ve hazineyi altınla doldurmuştur.
  • Kendisine “Hadimü’l-Haremeyn eş-Şerifeyn” (Mekke ve Medine’nin hizmetkarı) unvanı verilmiştir.
• Fatih Sultan Mehmet (II. Mehmet): İstanbul’u fethederek Bizans’ı yıkmış, toprak bütünlüğünü sağlamış ve İpek Yolu’nu ele geçirmiştir. Ortodoks kilisesini kapatmayıp geri açtırarak, Hristiyanlar arası mezhep ayrılıklarının devam etmesini (Haçlı ittifakını önlemeyi) amaçlamıştır. 1461’de Trabzon Rum İmparatorluğu’na son vermiştir (ATSB değil, ASB ile ilgilidir çünkü Türk değillerdir). 1473 Otlukbeli Savaşı’nda Akkoyunlu Uzun Hasan’ı mağlup etmiştir. 1475’te Kırım’ı fethederek Karadeniz’i bir Türk gölü haline getirmiştir. Venedik’e ticari imtiyaz ve İstanbul’da “Balyos” adlı elçi bulundurma hakkı vermiştir. “Sultanü’l-Berreyn ve Hakanü’l-Bahreyn” (İki karanın ve iki denizin hükümdarı) unvanını taşır ve şiirlerinde “Avni” mahlasını kullanmıştır.
• Kanuni Sultan Süleyman (I. Süleyman): Eserlerinde “Muhibbi” mahlasını kullanmıştır. Fransa Kralı Fransuva’ya ünlü mektubu yazmıştır. Barbaros Hayreddin Paşa komutasındaki Osmanlı donanması, 1538 Preveze Deniz Savaşı’nda Haçlıları mağlup ederek Akdeniz’i bir Türk gölü yapmıştır.
• Sokullu Mehmet Paşa ve II. Selim Dönemi: 1571’de Venedik’ten Kıbrıs fethedilmiştir. Buna tepki gösteren Haçlı donanması, 1571 İnebahtı deniz savaşında Osmanlı donanmasını yakmıştır. Sokullu’nun Venedik elçisine verdiği “Siz bizim sakalımızı kestiniz, biz sizin kolunuzu kestik” sözü bu olaya aittir.
• Önemli Antlaşmalar:
  • 1606 Zitvatorok Antlaşması: Avusturya kralının (Sezar) tekrar Osmanlı padişahına eşit sayıldığı, Osmanlı’nın siyasi üstünlüğünü yitirdiği antlaşmadır.
  • 1699 Karlofça ve 1700 İstanbul Antlaşmaları: Birbirini tamamlayan antlaşmalardır. Karlofça’da imzadan kaçınan Rusya, 1700 İstanbul Antlaşması’yla Karadeniz’e inmek için stratejik öneme sahip Azak Kalesi’ni almış ve ilk büyük adımını atmıştır.
  • Doğuda en geniş sınırlara ulaşılan antlaşma Ferhat Paşa, Batıda en geniş sınırlara ulaşılan antlaşma ise Lehistan ile imzalanan Bucaş antlaşmasıdır.
• Hint Deniz Seferleri: Osmanlı Devleti’nin okyanusa dayanıklı gemileri olmaması, Portekiz’in gücü ve Gücerat Sultanlığı’nın yardım etmemesi nedeniyle başarısız olmuştur. Bu seferler sırasında Kuşatılan Malta, Turgut Ali Reis’in şehit düşmesiyle alınamamıştır.