2026 KPSS / AGS Tarih: XVIII. Yüzyılda Osmanlı Devleti (Gerileme Dönemi - I) Ders Notları

1. 18. Yüzyılda Avrupa’nın Genel Durumu ve Siyasi Kavramlar

18. yüzyılda Avrupa’daki gelişmeler, Osmanlı Devleti’ni derinden etkilemiş ve dağılma sürecine zemin hazırlamıştır. Avrupa devletleri bu dönemde kendi çıkarları doğrultusunda hareket etmeyi temel dış politika haline getirmişlerdir.

• Makyavelizm: Avrupa devletlerinin amaca ulaşmak için her türlü yola ve tedbire başvurmasını mübah (geçerli) sayan siyasi anlayıştır. Bu anlayışa göre devlet çıkarları her şeyin üstündedir (Örn: Fransa’nın dost görünmesine rağmen Osmanlı toprağı olan Mısır’a saldırması).
• Yedi Yıl Savaşları (1756 - 1763): Sömürge İmparatorluğu kurmak amacıyla Akdeniz’de ve küresel çapta İngiltere ile Fransa arasında yaşanmış ve İngiltere kazanmıştır (“Güneşi batmayan ülke” konumunu pekiştirmiştir).
  • Sonuçları: Uzun süren savaşlar her iki devletin de ekonomisini bozmuştur. İngiltere, zararını karşılamak için Amerika’daki 13 kolonisine çay vergisi vb. ağır vergiler koymuş; bu durum ayaklanmalara ve George Washington önderliğinde Amerika Birleşik Devletleri’nin kurulmasına (1774 Philadelphia Kongresi, 1783 Versailles/Paris Barış Antlaşması) neden olmuştur.
  • Fransa’nın ekonomik kriz nedeniyle halkına ağır vergiler yüklemesi ise ülkesinde 1789 Fransız İhtilali’nin çıkmasına sebep olmuştur. Fransız İhtilali ile yayılan Ulusçuluk (Milliyetçilik) akımı, çok uluslu imparatorlukları (Osmanlı ve Avusturya-Macaristan gibi) derinden sarsacaktır.
• Düvel-i Muazzama: 18. yüzyıldan I. Dünya Savaşı’na kadar olan süreçte dünyadaki “Büyük Devletler” için kullanılan tabirdir. Bu devletler; İngiltere, Fransa, Rusya, Avusturya ve Prusya’dır (Almanya).

2. Avrupa Devletlerinin Osmanlı Üzerindeki Projeleri ve Amaçları

• Rusya’nın (Çar I. Petro / Deli Petro) Amaçları: Kırım’ı alarak Karadeniz’e inmek, oradan Boğazlar üzerinden sıcak denizlere (Akdeniz’e) ulaşmak; Orta Asya ve Kafkasya’ya yayılmak. En büyük hedefi ise Balkanlarda Panslavizm (Slav Birliği) politikasını uygulayarak Balkanlardaki Slavları Osmanlı’dan koparmaktır.
• Dakya Projesi: Rusya ve Avusturya’nın ortak planıdır. Eflak ve Boğdan (Memleketeyn) bölgesinde, Avusturya ve Rusya’nın kontrolünde “Dakya” adında yeni bir devlet kurmayı amaçlamıştır.
• Grek Projesi: Rus Prensi Potemkin tarafından “Doğu Sisteminin en büyük planı” olarak hazırlanmıştır. Amacı, İstanbul merkezli bir Rus devleti kurarak eski Bizans İmparatorluğu’nu tekrar canlandırmaktır (Rusların çocuklarına Konstantin adını vermelerinin sebebi de budur).

3. 18. Yüzyıl Siyasi Olayları ve Antlaşmalar (Kronolojik Silsile)

Bu yüzyılda Osmanlı Devleti’nin kaderini belirleyen üç temel siyasi antlaşma vardır: Prut, Pasarofça ve Küçük Kaynarca.

A) Prut Seferi ve Antlaşması (1711)

• Gelişimi: İsveç Kralı Demirbaş Şarl (XII. Karl), Rusya’ya yenilerek Osmanlı topraklarına sığınmıştır. Onu kovalayan Rus ordusunun izinsiz olarak Osmanlı topraklarına girmesi üzerine, Sadrazam Baltacı Mehmet Paşa komutasındaki Osmanlı ordusu Rusları Prut Nehri kıyısında kuşatmıştır. Kılıçtan geçirilme veya nehirde boğulma tehlikesiyle karşı karşıya kalan Ruslar barış istemek zorunda kalmıştır.
• Sonuçları: 1711’de imzalanan Prut Antlaşması ile 1700 İstanbul Antlaşması’yla Ruslara kaybedilen Azak Kalesi geri alınmıştır. (Ayrıca Demirbaş Şarl, uzun yıllar Topkapı Sarayı’nda misafir kalmış; bu süreçte İsveç köftesini ve Ombudsmanlık sistemini Osmanlı’dan öğrenerek ülkesine götürmüştür).
• Önemi: Osmanlı Devleti’nde, Karlofça (1699) ve İstanbul (1700) antlaşmaları ile kaybedilen toprakları geri alma umudunu doğuran bir “yol kazası atlatma” antlaşmasıdır.

B) Petervaradin Savaşı ve Pasarofça Antlaşması (1718)

• Gelişimi: Avusturya’nın Balkanlara egemen olma ve Dakya projesini hayata geçirme çabaları nedeniyle çıkmıştır. Osmanlı Devleti tek bir devletle (Avusturya) savaşmasına rağmen Peter Varadin Savaşı’nı kaybetmiştir.
• Önemi: 1718’de imzalanan Pasarofça Antlaşması ile Osmanlı Devleti, tarihinde ilk defa Batı’nın üstünlüğünü kabul etmiştir. Toprakları geri alma umudu sona ermiş ve III. Ahmet döneminde Batı’nın örnek alınacağı 12 yıllık Lale Devri başlamıştır.

C) Belgrad Savaşı ve Antlaşması (1736 - 1739)

• Arka Plan: 1730 Patrona Halil İsyanı ile Lale Devri bitmiş ve I. Mahmut tahta geçmiştir. I. Mahmut, Batı’dan Comte de Bonneval’ı (Humbaracı Ahmet Paşa) getirterek Humbaracı ocağını ıslah etmiş, teknik subay yetiştirmiş ve askeri alanda köklü yenilikler yapmıştır.
• Gelişimi: Osmanlı Devleti aynı anda hem Rusya hem de Avusturya’ya karşı savaşmış; I. Mahmut’un yaptığı askeri ıslahatların meyvesini vermesiyle iki devlete karşı da savaşı kazanmıştır.
• Önemi ve 1740 Kapitülasyonları: Belgrad Antlaşması’na dostu Fransa arabuluculuk yapmıştır (Osmanlı’nın yabancı dil bilen diplomat eksikliği sebebiyle). Arabuluculuğu ve sağladığı diplomatik kazanımlar nedeniyle I. Mahmut, Fransa’ya verilen kapitülasyonları 1740 yılında sürekli (daimi) hale getirmiştir.

4. Kırım’ın Kaybedilme Süreci ve Küçük Kaynarca Antlaşması (1774)

18. yüzyılın en büyük kırılma noktası Kırım’ın kaybedilmesidir. Çöküşün başlangıcı kabul edilir.

• 1768 - 1774 Osmanlı-Rus Savaşı: Rusya ile 6 yıl süren bu savaş sırasında (1770 yılında) Ruslar Çeşme’de Osmanlı donanmasını yakmıştır. Donanması yanan Osmanlı Devleti savaşı kaybetmiş ve 1774 Küçük Kaynarca Antlaşması’nı imzalamak zorunda kalmıştır.
• Küçük Kaynarca Antlaşması’nın Maddeleri ve Önemi:
  1. Kırım bağımsız olmuştur: Osmanlı Devleti, tarihinde ilk defa tamamı Müslüman olan bir bölgeyi (Kırım’ı) kaybetmiştir.
  2. Kırım, dini ve kültürel açıdan Osmanlı Padişahına (Halifeye) bağlı kalacaktır: Cuma hutbelerinde padişahın adının okunması ve dini görevlilerin atanması gibi haklar Osmanlı’da kalmıştır. Bu maddeyle ilk defa Halifelik, uluslararası bir antlaşmada siyasi bir güç/argüman olarak kullanılmıştır.
  3. Rusya, İstanbul’da daimi bir elçi bulundurabilecektir.
  4. Rusya, Balkanlarda istediği her yere konsolosluk açabilecektir: Bu sayede Rusya, Slavların her derdiyle ilgilenerek Osmanlı’nın iç işlerine doğrudan müdahale etme ve Panslavizm politikasını hayata geçirme fırsatı elde etmiştir.
  5. Rusya’ya savaş tazminatı ödenecektir: Osmanlı Devleti tarihinde ilk defa savaş tazminatı ödemek zorunda kalmıştır.
• Kırım’ın Aşama Aşama Elden Çıkışı:
  1. 1774 Küçük Kaynarca: Kırım bağımsız oldu.
  2. 1779 Aynalıkavak Tenkihnamesi (Sözleşmesi): Rusların kendi adayı olan Şahin Giray’ın Kırım Hanı olması kabul edilmiştir (Kırım iç işlerinde özerk, dış işlerinde Rus etkisine girmiştir).
  3. 1792 Yaş Antlaşması: Kırım’ın kesin olarak Rusya’ya ait olduğu kabul edilmiştir. (Bu antlaşma ile Gerileme Dönemi bitmiş, Dağılma Dönemi başlamıştır).

5. 1787 - 1792 Osmanlı-Rus ve Avusturya Savaşları ile Özi Katliamı

• Gelişimi: Kırım’ı geri alabilmek için Rusya ve müttefiki Avusturya ile savaşa başlanmıştır. Savaş devam ederken 1789’da Fransız İhtilali patlak vermiş; bu ihtilalin yaydığı ulusçuluk akımından (Macarların ayaklanmasından) korkan çok uluslu imparatorluk Avusturya, 1791 Ziştovi Antlaşması’nı imzalayarak savaştan çekilmiştir.
• Sonuç: Avusturya’nın çekilmesiyle Rusya ile baş başa kalınsa da savaş kaybedilmiş ve 1792 Yaş Antlaşması ile Kırım’ın Rusya’ya ait olduğu resmen kabul edilmiştir.
• Özi Katliamı (1788): Bu savaşlar sırasında Karadeniz sahilindeki Özi kalesi Ruslar tarafından hileyle kuşatılmış; kaleyi kahramanca savunan askerlere ve halka karşı büyük bir vahşet sergilenerek 25.000 Müslüman kılıçtan geçirilmiştir. Bu korkunç haber İstanbul’a ulaştığında, dönemin padişahı I. Abdülhamit inme (felç) geçirerek hayatını kaybetmiştir. Bu olay tarihimizin en büyük ve en acı katliamlarından biridir.

6. Fransa’nın Mısır’ı İşgali ve Denge Politikası (1798)

• Olay: İhtilal sonrası Fransa’nın başına geçen ve kendini İskender gibi görüp doğuya doğru ilerlemek isteyen Napolyon Bonapart, dostluğa aykırı bir şekilde (Makyavelizm) Osmanlı toprağı olan Mısır’ı işgal etmiştir.
• Akka Müdafaası: Napolyon komutasındaki Fransız ordusu, Akka Kalesi önlerinde III. Selim’in yeni kurduğu batı tarzı ordu olan Nizam-ı Cedit ordusu ve 90 yaşındaki komutan Cezzar Ahmet Paşa (“Deve Kasabı” lakaplı) tarafından durdurulmuş ve büyük bir hezimete uğratılmıştır. (Bu olay, Nizam-ı Cedit ordusunun ilk ve son başarısıdır).
• İlk Denge Politikası: Osmanlı Devleti, kendi topraklarını tek başına savunamayacağını anlayarak; Mısır’ın Fransa’nın eline geçmesini istemeyen İngiltere ve Rusya’dan yardım talep etmiştir. Bu iki devletin yardıma gelmesiyle Fransa Mısır’dan atılmıştır. Bu stratejik hamle, Osmanlı Devleti’nin tarihte ilk defa “Denge Politikası”nı uyguladığı olay olarak tarihe geçmiştir.