2026 KPSS / AGS Tarih: Osmanlı Devleti Yükselme Dönemi (1453 - 1595) Ders Notları (II)

1. I. Selim (Yavuz Sultan Selim) Dönemi (1512 - 1520)

Babası II. Bayezid’i tahttan indirerek padişah olmuştur. Toplam 8 yıl gibi kısa bir süre tahtta kalmasına rağmen devletin sınırlarını devasa boyutlara ulaştırmıştır. Hayatı sürekli seferlerle geçtiği için tarihçiler tarafından kendisine “8 Yıla 80 Yıllık İş Sığdırmış Padişah” unvanı verilmiştir. Batı’dan bir tehlike gelmediğini gördüğü için tamamen “Doğu Siyasetini” benimsemiş; Safeviler ve Memlükler üzerine seferler düzenlemiştir.

• İdris-i Bitlisi ve Doğu Siyaseti: Doğu seferleri öncesinde bölgedeki halkı iyi tanıyan ünlü yazar İdris-i Bitlisi’nin, bölge insanın töre ve geleneklerini anlattığı “Heşt Behişt” (8 Cennet) adlı eseri önemlidir. İdris-i Bitlisi, diplomasi ve ikna yoluyla Güneydoğu Anadolu ile Irak/Musul bölgesindeki yaklaşık 25 yerleşim yerinin Osmanlı idaresine bağlanmasını sağlamıştır.
• Bozoklu Celal İsyanı (1519): Yavuz’un ölümüne bir yıl kala, seferler için toplanan ağır vergilerin de etkisiyle Tokat (Bozok) yöresinde çıkmıştır. Bu olay, Osmanlı tarihindeki ilk Celali isyanıdır.

Doğu Seferleri ve Savaşlar:

1. Çaldıran Savaşı (1514): İran’daki Safevilerle yapılmış ve Osmanlı’nın tüfekli askerlerinin başarısıyla kazanılmıştır. Bu zaferle Şii tehlikesi (bir önceki dönemde çıkan Şahkulu ayaklanmasının kaynağı) bertaraf edilmiş ve Tebriz Nakkaşhanesindeki ustalar, ipekler ve önemli ganimetler İstanbul’a getirilmiştir.
2. Turnadağ Savaşı (1515): Dönüş yolunda Kahramanmaraş/Elbistan bölgesinde Dulkadiroğulları beyliğine son verilmiştir. Memlükler tarafından himaye edilen bu beyliğin yıkılmasıyla, onlara bağlı olan Adana’daki Ramazanoğulları da Osmanlı egemenliğini (iç işlerinde serbest kalarak) kabul etmiştir. Önemi: Bu savaşla Anadolu Türk Siyasi Birliği (ATSB) kesin olarak sağlanmıştır.
3. Mercidabık Savaşı (1516): Suriye/Filistin yöresinde Memlüklerle yapılmış ve kazanılmıştır. Memlük hükümdarı Kansu Gavri savaşta ölmüş, Halife Mütevekkil esir alınarak İstanbul’a gönderilmiştir. Zaferin sonucunda Suriye ve Filistin Osmanlı idaresine girmiştir.
4. Ridaniye Savaşı (1517): Yavuz Sultan Selim’in Sina Çölü’nü geçmesiyle Kahire yakınlarında Memlüklerle yapılmış ve kesin zafer elde edilmiştir. (Bu savaş sürerken 1517’de Avrupa’da eş zamanlı olarak Martin Luther, Wittenberg Kilisesi’ne 95 tezini asarak Protestanlık / Reform hareketlerini başlatmıştır).

Mısır (Doğu) Seferinin Sonuçları:

• Memlük Devleti tamamen yıkılmıştır.
• Suriye, Filistin, Irak, Hicaz ve Mısır Osmanlı Devleti’nin eline geçmiştir.
• Halifelik Osmanlı Devleti’ne (Yavuz Sultan Selim’e) geçmiştir. Memlüklerde sultanlık ve halifelik makamları ayrı kişilerin elindeyken; Yavuz Sultan Selim, saltanat ve hilafet makamını kendi şahsında birleştirerek İslam dünyasının lideri olmuş ve Osmanlı’da teokratik devlet anlayışı güçlenmiştir.
• Baharat Yolu Osmanlı Devleti’nin kontrolüne geçmiştir.
• Peygamber Efendimize ve 4 Halife dönemine ait Kutsal Emanetler İstanbul’a (Topkapı Sarayı’na) getirilmiştir. (Amaç, İstanbul’u “Hilafet-i Ulya” yani yüce hilafet merkezi yapmaktır).
• Venedik’in Kıbrıs Adası için Memlüklere ödediği verginin bundan sonra Osmanlı’ya ödenmesi kararlaştırılmıştır.
• Yavuz Sultan Selim’e, Mekke ve Medine’nin hizmetkarı anlamına gelen “Hadimü’l-Haremeyn eş-Şerifeyn” unvanı verilmiştir.
• Hazine Meselesi: Mısır hazineleri İstanbul’a getirilmiştir. Yavuz Sultan Selim, “Kim ki torunlarımdan hazineyi benim kadar doldurursa kapılar onun mührüyle mühürlensin” vasiyetini bırakmış; ancak hiçbir padişah hazineyi onun kadar dolduramadığı için hazine kapısı Osmanlı’nın sonuna kadar Yavuz’un mührüyle açılmıştır.

2. I. Süleyman (Kanuni Sultan Süleyman) Dönemi (1520 - 1566)

Osmanlı tarihinde 46 yıl ile en uzun süre tahta kalan padişahtır. Avrupalıların (Rumen tarihçi Dimitrie Cantemir) verdiği isimle “Kanuni”, edebi eserlerinde ise “Muhibbi” mahlasıyla bilinir. (Sağlık üzerine söylediği ünlü sözü: “Halk içinde muteber bir nesne yok devlet gibi, olmaya devlet cihanda bir nefes sıhhat gibi”). Başa geçtiği ilk yıllarda, Mısır’da Osmanlı egemenliğine karşı çıkan Canberdi Gazali ve Ahmet Paşa isyanları ile Anadolu’da çıkan Baba Zünnun ve Kalender Çelebi isyanlarını hızla bastırmış, ardından batı ve deniz fetihlerine odaklanmıştır.

Batı Seferleri:

• 1521 Belgrad ve 1522 Rodos’un Fethi: Fatih Sultan Mehmet’in kuşatıp alamadığı bu iki stratejik nokta Kanuni döneminde fethedilmiştir (Rodos, Sen Jan Şövalyelerinden alınmıştır).
• Mohaç Meydan Muharebesi (1526): Macarlara karşı yapılmış ve ordunun “Turan Taktiği” uygulaması sayesinde sadece 2 saat sürmüştür. Macarlar ağır bir mağlubiyet almış ve savaş “Dünyanın en kısa süren ova savaşı” olarak tarihe geçmiştir.
• I. Viyana Kuşatması (1529): Habsburg Hanedanlığı’na (Kutsal Roma Cermen İmparatorluğu ve Avusturya) karşı yapılmış; ancak kış şartları ve ağır topların İstanbul’da bırakılması nedeniyle ilk kuşatma başarısız olmuştur.
• Alman Seferi (1532): Şarlken’in esir aldığı Fransa Kralı I. Fransuva’nın annesinin yardım istemesi üzerine çıkılmıştır. Şarlken Osmanlı ordusunun karşısına çıkamamış, I. Fransuva kurtarılmıştır. (Bu yardımlaşma, Fransa’nın Osmanlı ile yüzyıllar sürecek olan müttefiklik ilişkisinin temelini atmıştır).
• İstanbul (İbrahim Paşa) Antlaşması (1533): Avusturya ile imzalanmıştır. Tarihteki en önemli diplomatik antlaşmalardan biridir: Avusturya Arşidükü (Kralı) Ferdinand, protokolde Osmanlı Sadrazamına denk sayılmıştır.
  • Önemi: Osmanlı Devleti, Orta Avrupa’nın siyasi üstünlüğünü kesin olarak ele geçirmiştir. (Bu üstünlük 1606 Zsitvatorok Antlaşması’na kadar tam 73 yıl devam etmiştir).
• Macaristan’ın Tamamının Alınması: 1541 yılında tamamlanmıştır.
• Zigetvar Seferi (1566): Kanuni Sultan Süleyman’ın hayatındaki son seferdir. Padişah, kuşatma devam ederken vefat etmiş, ordunun dağılmaması için ölümü bir süre gizlenmiştir. (Zigetvar kalesi daha sonra alınmıştır).

Doğu Siyaseti ve Denizlerdeki Gelişmeler:

• İran Siyaseti: 1555 yılında Safeviler (İran) ile ilk resmi antlaşma olan Amasya Antlaşması imzalanmıştır.
• Denizcilik ve Barbaros Hayreddin Paşa: Gerçek adı Hızır Reis olan Barbaros Hayreddin Paşa’nın Osmanlı hizmetine girmesiyle Cezayir Osmanlı’ya katılmıştır. Kendisi Divan-ı Hümayun’a üye olan ilk Kaptan-ı Derya’dır.
• Preveze Deniz Savaşı (1538): Barbaros Hayreddin Paşa komutasındaki Osmanlı donanması, Andrea Doria komutasındaki büyük Haçlı donanmasını denizlerde Turan taktiği uygulayarak mağlup etmiştir. (Günümüzde 27 Eylül Donanma Günü olarak kutlanır). Önemi: Akdeniz kesin olarak bir Türk gölü haline gelmiştir.
• Hint Deniz Seferleri (1538 - 1553): Müslüman Gücerat Sultanlığı’nın, bölgedeki Portekiz sömürgecilerine karşı yardım istemesi üzerine Hindistan’a dört defa deniz seferi düzenlenmiştir.
  • Başarısızlık Nedenleri: Osmanlı gemilerinin okyanus şartlarına (dev dalga ve fırtınalara) dayanıklı olmaması, gemicilerin bölgeyi bilmemesi (Piri Reis’in ardından görevi devralan Seydi Ali Reis’in bu eksikliği gidermek için “Kitabü’l-Muhit” / Yön Kitabı eserini yazması bunun kanıtıdır) ve yardıma çağıran Gücerat Sultanlığı’nın Osmanlı’ya gerekli desteği vermemesidir.
• Kuzey Afrika ve Akdeniz’in Diğer Fetihleri: 1551’de Turgut Ali Reis tarafından Trablusgarp fethedilmiş; 1560’ta Piyale Paşa Cerbe Deniz Savaşı’nı kazanarak Kuzey Afrika hakimiyetini pekiştirmiştir. 1565’te Malta Kuşatması yapılmış, ancak Turgut Ali Reis’in (“Dragut” adıyla nam salmış efsanevi denizci) şehit olması ve şövalyelerin direnişi yüzünden Malta alınamamıştır.
• Fransa’ya Kapitülasyonların Verilmesi (1569): Kanuni döneminde temelleri atılan geniş çaplı gerçek kapitülasyonlar (Ahdi Atik antlaşmaları) bu yıllarda Fransa’ya verilmiştir. Fransızlara, kendi aralarındaki anlaşmazlıkları çözmek için “Konsolosluk Mahkemeleri” kurma hakkı tanınmıştır.
  • Kapitülasyon Verilmesinin Amaçları: Batılı devletlere imtiyaz vererek bir müttefik edinmek, Avrupa’daki Haçlı İttifakı’nı parçalamak ve Coğrafi Keşifler sonucunda eski önemini yitiren Akdeniz (İpek ve Baharat) ticaretine yeniden işlerlik kazandırarak hazineye gelir sağlamaktır.
• Sanat: Kanuni’nin gerçekleştirdiği seferler ünlü minyatürcü Matrakçı Nasuh tarafından “Süleymanname” ve “Beyan-ı Menazil-i Sefer-i Irakeyn” adlı eserlerle minyatürleştirilmiştir.

3. Sokullu Mehmet Paşa Dönemi (II. Selim ve III. Murat Yılları)

Devşirme bir devlet adamı olan Sokullu Mehmet Paşa; Kanuni’nin son 2 yılı, II. Selim’in dönemi ve III. Murat’ın ilk yıllarında sadrazamlık yapmış; devlet idaresindeki büyük etkisi nedeniyle bu döneme kendi ismi verilmiştir.

• II. Selim (Sarı Selim) Dönemi: Ordunun başında sefere çıkma geleneğini terk eden, İstanbul’da doğup İstanbul’da ölen ilk padişahtır.
  • Kıbrıs’ın Fethi (1571): Venediklilerden alınmıştır.
  • İnebahtı Deniz Savaşı (1571): Osmanlı’nın Kıbrıs’ı almasına tepki gösteren Haçlılar (Malta kuşatması sonrası güç toplayarak), İnebahtı’da Osmanlı donanmasını yakmıştır.
    • (Not: Tarihimizde donanmamız 4 kez yakılmıştır: 1571 İnebahtı, 1770 Çeşme, 1827 Navarin, 1853 Sinop).
  • Sokullu Mehmet Paşa’nın İnebahtı bozgunu sonrası Venedik Elçisine söylediği ünlü söz: “Biz Kıbrıs’ı alarak sizin kolunuzu kestik, siz İnebahtı’da bizim sakalımızı kestiniz. Kesilen kolun yerine yenisi gelmez fakat kesilen sakal daha gür çıkar.” Kısa sürede yakılan donanmanın katbekat büyüğü inşa edilmiştir.
• III. Murat Dönemi:
  • 1576’da Fas Osmanlı egemenliğine girmiştir.
  • İran ile Meşaleler (Beştepe) Savaşı yapılmış ve kazanılmıştır.
  • Savaşların sonucunda 1590’da Ferhat Paşa Antlaşması imzalanmıştır. Önemi: Bu antlaşmayla Osmanlı Devleti doğudaki en geniş sınırlarına ulaşmıştır. (Tarihçiler 1595’i, yani III. Murat’ın ölümünü ve Ferhat Paşa Antlaşması’nı Yükselme Dönemi’nin sonu kabul eder).

Sokullu Mehmet Paşa’nın Vizyoner Projeleri: Sokullu’nun hayata geçiremediği ancak son derece stratejik 3 büyük kanal projesi bulunmaktadır:

1. Don - Volga Nehirlerini Birleştirme Projesi:
   • Amaç: İki nehri kanalla birleştirerek; Rusların Karadeniz’e inmesini engellemek, Kırım’ı korumak, Orta Asya Türkleri ile bağlantı kurmak ve donanmayı Hazar Denizi’ne indirerek İran’ı kuzeyden kontrol etmektir.
   • Sonuç: Mimar Sinan’ın projeyi tamamlayamadan vefat etmesi, Kırım Hanlarının (Ruslardan rüşvet alarak) isteksiz davranması ve Rus saldırıları yüzünden proje iptal olmuştur. (Bu kanal 1956’da Rusya tarafından açılmıştır).
2. Süveyş Kanalı Projesi:
   • Amaç: Kızıldeniz ile Akdeniz’i birleştirerek, Coğrafi Keşifler ve Ümit Burnu’nun bulunmasıyla önemini yitiren Baharat Yolu’na tekrar işlerlik kazandırmak; Osmanlı’yı Hindistan’a en kısa yoldan ulaştırmaktır.
   • Sonuç: O dönem açılamadı. 1869’da İngiltere ve Fransa tarafından açıldı. 1956’da Mısır Lideri Cemal Abdül Nasır’ın kanalı millileştirme kararı, 1956 Mısır-İsrail (Süveyş Krizi) Savaşı’na neden olmuştur.
3. Marmara - Karadeniz Projesi:
   • Amaç: İznik ve Sapanca göllerini kullanarak Karadeniz’den Marmara’ya ikinci bir su çıkışı/yolu açmak; böylece İstanbul’un (boğazların) deniz trafiğini rahatlatmak ve Karadeniz ormanlarındaki keresteleri tersanelere daha kolay ulaştırmaktır. Günümüz Kanal İstanbul fikrine benzer bir projedir.