2026 KPSS / AGS Tarih: XIX. Yüzyıl Islahatları - II. Mahmut Dönemi Ders Notları

1. 19. Yüzyıl Islahatlarının Genel Özellikleri

• Islahatlarda tamamen Avrupa (Batı) örnek alınmıştır.
• Her alanda (idari, askeri, mali, eğitim vb.) ıslahat yapılmış olup, Osmanlı toplumunda ilk defa demokratikleşme faaliyetleri bu yüzyılda başlamıştır.
• Yapılan yeniliklere saray, ulema ve asker (yeniçeri) kesimi şiddetle karşı çıkmıştır.

2. II. Mahmut’un Tahta Çıkış Süreci ve Siyasi Olaylar

• Kabakçı Mustafa İsyanı ve Sonrası: Nizam-ı Cedit ıslahatlarını yapan III. Selim, Kabakçı Mustafa İsyanı ile tahttan indirilmiş, yerine yenilik karşıtlarının desteğiyle IV. Mustafa geçirilmiştir. III. Selim öldürülmeyip Topkapı Sarayı’nda bir odaya hapsedilmiştir. IV. Mustafa’nın tahta çıkmasıyla Nizam-ı Cedit yenilikleri tamamen ortadan kaldırılmıştır.
• Alemdar Mustafa Paşa’nın Gelişi: III. Selim’in ve Nizam-ı Cedit yeniliklerinin destekçileri, Rusçuk Ayanı olan Alemdar Mustafa Paşa‘ya giderek durumu anlatmışlardır. Alemdar Mustafa Paşa, 15.000 askeriyle İstanbul’a gelerek Kabakçı Mustafa’yı öldürmüştür.
• III. Selim’in Şehit Edilmesi: Alemdar Mustafa Paşa’nın Topkapı Sarayı’nı basıp III. Selim’i tekrar tahta çıkaracağını anlayan IV. Mustafa, tahtta hak iddia edebilecek başka kimse kalmasın diye hem III. Selim’in hem de Şehzade Mahmut’un öldürülmesini emretmiştir. O esnada elinde kılıcı bulunmayan ve sadece ney ile kendini savunan III. Selim, askerler tarafından şehit edilmiş ve cesedi Alemdar Mustafa Paşa’nın önüne atılmıştır.
• Cevri Kalfa’nın Kahramanlığı ve Mahmut’un Kurtuluşu: IV. Mustafa’nın adamları Şehzade Mahmut’u öldürmeye giderken, Mahmut’u korumak isteyen Cevri Kalfa, hamamda yanan sıcak külleri kürekle alarak suikastçıların yüzüne fırlatmış ve onların görmesini engelleyerek zaman kazandırmıştır. Bu esnada çatıyı kırarak çatıya çıkan ve hafif yaralanan Mahmut, Alemdar Mustafa Paşa’nın askerleri tarafından kurtarılmıştır.
• II. Mahmut’un Tahta Çıkışı: Alemdar Mustafa Paşa, IV. Mustafa’yı tahttan indirerek yerine hayatını kurtardığı II. Mahmut’u padişah yapmış, kendisi de Sadrazam olmuştur.
• Alemdar Mustafa Paşa’nın Ölümü: Alemdar Mustafa Paşa’nın devletteki gücünün artmasından ve yeniçeriler üzerindeki baskısından rahatsız olan yeniçeriler, onun konağını (500 kişiyle) kuşatmışlardır. Kurtuluş şansı kalmadığını gören Alemdar, çatı katındaki barut fıçılarını ateşe vererek konağı havaya uçurmuş; kendisiyle birlikte 500 yeniçeriyi de öldürmüştür.

3. Sened-i İttifak (1808) II. Mahmut’u tahta çıkaran kadronun lideri Alemdar Mustafa Paşa’nın teşvikiyle, padişah II. Mahmut ile o dönemde devlet içinde devlet gibi güçlenmiş, vergi ve asker vermeyen yerel toprak ağaları olan Ayanlar arasında imzalanmıştır.

• Maddeleri:
  1. Ayanlar, merkezi otoriteyi tanıyacak ve padişaha bağlı kalacaktır.
  2. Ayanlar, devletin vergi ve asker toplamasına yardım edecektir.
  3. Padişah halktan ağır vergiler almayacak, adaletli vergi toplayacaktır.
  4. Ayanlık makamı babadan oğula geçecektir.
  5. İstanbul’da padişaha karşı bir isyan (Yeniçeri isyanı vb.) çıkarsa, ayanlar emir beklemeden gelip isyanı bastıracaktır.
• Önemi:
  • Osmanlı padişahının mutlak otoritesi ilk kez sarsılmış ve yetkileri kendi isteği dışında sınırlandırılmıştır.
  • Ayanların varlığı devlet tarafından resmileştirilmiştir.
  • Osmanlı Devleti’ndeki ilk demokratikleşme hareketi olarak kabul edilir ve 1215’te İngiltere’de imzalanan Magna Carta‘ya benzetilir.
  • Not: II. Mahmut, bu belgeyi görünüşte yetkilerini kısıtlıyor gibi dursa da, ayanları kontrol altına alıp merkezi otoriteyi yeniden sağlamak amacıyla imzalamıştır. İlerleyen süreçte gücünü pekiştiren Mahmut, tüm ayanlıkları zorla ortadan kaldırmıştır.

4. İdari ve Yönetim Alanında Yapılan Islahatlar

• Ayanlık Kaldırıldı: Merkezi otoriteyi yeniden sağlamak için ayanlık makamı iptal edilmiş, köylere Muhtar, eyaletlere ise Müşir (Vali) atanmıştır.
• Müsadere Sistemi Kaldırıldı: Kişilerin haksız kazançlarına devletin el koyduğu müsadere sistemi esnaf ve memur üzerinden kaldırılarak, mülkiyet hakkı güvenceye alınmıştır.
• Tımar Sistemi Kaldırıldı: İşlevini yitiren tımar sistemi tamamen kaldırılmış, bunun yerine devlet memurlara nakit maaş bağlamıştır.
• Devlet Dairelerine Portre Asılması: Padişah, devlet otoritesini ülkenin her yerinde hissettirmek amacıyla kendi resmini (Tasvir-i Hümayun) devlet dairelerine astırmıştır. (Bu olay halk arasında kendisine “Gavur Padişah” denilmesine neden olmuştur).
• Vakıflar Düzenlendi: Vakıf eserlerinin onarımı ve bütçelerinin tek elde toplanması için Evkaf Vekaleti (Vakıflar Genel Müdürlüğü) kurulmuştur.
• İhtisap Nezareti: Belediye işlerini düzenlemek amacıyla kurulmuştur.
• Mürur Tezkeresi: İstanbul’a kontrolsüz göçü engellemek, şehrin iaşe ve altyapı sorunlarını çözmek amacıyla İstanbul’a girecek kişilerden istenen geçiş/izin belgesidir. İşsizler ve geçerli bir sebebi olmayanlar şehre alınmamıştır.
• Pasaport Uygulaması: Avrupa’ya gidecek olan öğrencileri ve yurt dışı çıkışlarını kayıt altına almak için pasaport uygulamasına geçilmiştir.
• Dar-ı Şura-yı Babıali ve Meclis-i Vala-yı Ahkam-ı Adliye: İdari işleri, ıslahatları düzenlemek; memurların yargı ve terfi işlemlerini yürütmek amacıyla kurulan yüksek kurullardır (Günümüz Yargıtay’ının temeli sayılır).
• Takvim-i Vekayi: Devletin çıkarttığı kanunları halka duyurmak amacıyla çıkarılan Osmanlı Devleti’nin ilk resmi gazetesidir.
• Kılık Kıyafet Kanunu: Din ve ırk ayrımı gözetmeksizin memurlara ceket, pantolon (setre) ve fes giyme zorunluluğu getirilerek memur sınıfı standart bir görünüme kavuşturulmuştur.
• Mekteb-i Maarif-i Adliye: Enderun’un önemini yitirmesiyle devlet memuru yetiştirmek için kurulan okuldur.
• Divan-ı Hümayun Kaldırıldı, Nazırlıklar (Bakanlıklar) Kuruldu: Orhan Bey zamanında kurulan Divan teşkilatı kaldırılarak yerine Heyet-i Vükela (Bakanlar Kurulu) kurulmuştur.
  • Sadrazamlık makamı -> Başvekalet oldu.
  • Reisülküttaplık (Dışişleri) -> Hariciye Nazırlığı oldu.
  • Sadaret Kethüdalığı (İçişleri) -> Dahiliye Nazırlığı oldu.
  • Şeyhülislamlık Makamı -> Bab-ı Meşihat Dairesi oldu. (Dikkat: Diyanet İşleri Başkanlığı değildir, o Cumhuriyet döneminde kurulmuştur).
• Adlî Unvanı ve Masumiyet Karinesi: Çok fazla kanun ve tüzük hazırladığı için adalete önem veren II. Mahmut’a “Adlî” unvanı verilmiştir. Ayrıca, bir kişinin suçu kanıtlanana kadar masum sayılacağı ilkesi olan Masumiyet Karinesi ilk defa yazılı hale getirilmiştir.
• Osmanlıcılık Fikri: II. Mahmut, din, dil ve ırk farkı gözetmeksizin herkesi eşit Osmanlı vatandaşı sayma politikası olan Osmanlıcılığın temelini şu ünlü sözüyle atmıştır: “Ben tebamdan Müslümanı camide, Hristiyanı kilisede, Museviyi havrada fark ederim. Aralarında başka bir fark yoktur; hepsi evladımdır.”

5. Askeri Alanda Yapılan Islahatlar II. Mahmut, ıslahatların önündeki en büyük engel olan Yeniçeri Ocağı’nı kaldırmadan önce iki farklı ordu kurmayı denemiştir.

• Sekban-ı Cedit: III. Selim’in kurduğu Nizam-ı Cedit ordusunun yerine kurulmuş ancak yeniçerilerin ayaklanmasıyla kaldırılmıştır.
• Eşkinci Ocağı: Yeniçerilerin içindeki devlete sadık askerlerden seçilerek kurulmuş ancak diğer yeniçerilerin isyanı sonucu bu da kapatılmıştır.
• Vaka-i Hayriye (1826) - Yeniçeri Ocağı’nın Kaldırılması: Yeniçerilerin sürekli isyan etmesi ve devlet için bir tehdit oluşturması üzerine II. Mahmut, ulemayı ve diğer ocakları yanına alarak Sancak-ı Şerif’i çıkarmış ve halkı yeniçerilere karşı savaşmaya çağırmıştır. Topçu ateşleriyle Levent ve Selimiye kışlaları vurulmuş, sokak çatışmaları sonucunda binlerce yeniçeri öldürülerek Yeniçeri Ocağı tarihe karışmıştır. Osmanlı tarihinde devletin önünü açan bu olaya Vaka-i Hayriye (Hayırlı Olay) denilmiştir. Ocağın kaldırılmasıyla Bektaşi tekkeleri kapatılmış ve mehter marşları (yeniçeriyi hatırlatan her şey) yasaklanmıştır.
• Asakir-i Mansure-i Muhammediye: Yeniçeri Ocağı’nın yerine kurulan ve “Muhammed’in güzel/şerefli askerleri” anlamına gelen yeni ordunun adıdır. Bu ordunun kurulmasıyla Osmanlı devlet teşkilatında modernleşme hız kazanmıştır.
• Nüfus Sayımı: Yeni kurulan orduya askerlik çağına gelmiş sağlıklı kişileri tespit etmek ve vergi alınacak mükellefleri belirlemek amacıyla Osmanlı tarihinde ilk kez nüfus sayımı yapılmıştır. Sadece erkekler, mülkler ve büyük hayvanlar sayılmıştır; kadınlar sayıma dahil edilmemiştir.
• Dar-ı Şura-yı Askeri: Asker alım işlemlerini ve muayenelerini yürütmek için kurulan ilk askerlik şubeleridir.
• Redif Birlikleri: Tımar sisteminin kaldırılmasıyla eyaletlerde (taşrada) doğan güvenlik boşluğunu doldurmak, köy ve kasabaların güvenliğini sağlamak amacıyla kurulmuştur.
• Seraskerlik Makamı: Günümüz Genelkurmay Başkanlığı’nın temeli olan kurum oluşturulmuştur.
• Mekteb-i Fünun-u Harbiye ve Mekteb-i Tıbbiye: Yeni kurulan Asakir-i Mansure-i Muhammediye ordusuna subay/asker yetiştirmek için Harp Okulu, ordunun sağlık ihtiyacı için ise Tıp Okulu açılmıştır.

6. Eğitim, Kültür ve Sağlık Alanında Yapılan Islahatlar

• Karantina Uygulaması: Bulaşıcı hastalıkların (kolera, veba, verem vb.) yayılmasını engellemek amacıyla ilk defa karantina teşkilatı kurulmuştur. (II. Mahmut da hayatını veremden kaybetmiştir).
• Avrupa’ya Öğrenci Gönderilmesi: Avrupa’nın bilimini, tekniğini ve kurumlarını öğrenmeleri için ilk kez Avrupa’ya “eğitim amaçlı” öğrenciler gönderilmiştir.
• İlköğretim Zorunluluğu: İlkokul (İptidai) eğitimi yalnızca İstanbul’da olmak üzere zorunlu hale getirilmiştir (Ancak esnafların çırak bulamama tepkisiyle bu tam uygulanamamıştır).
• Rüştiyelerin Açılması: Zengin aile çocuklarının gideceği kolej tarzındaki Mekteb-i Ulum-u Edebiye ile ortaokul seviyesindeki Rüştiye okulları açılmıştır.
• Mızıka-yı Hümayun: Yeniçeri Ocağı ile birlikte Mehterhane’nin de kapatılmasıyla, İtalyan Donizetti kardeşler getirtilerek Batı tarzı bando takımı ve müzik okulu olan Mızıka-yı Hümayun kurulmuştur.
• Tercüme Odaları: Devletin diplomasi eksikliğini gidermek, yabancı dil bilen yerli (Müslüman) diplomatlar yetiştirmek ve yabancı devletlerin antlaşma metinlerindeki kelime oyunlarını engelleyebilmek amacıyla kurulmuştur.
• Yurt İçi Geziler: Padişah, ülkenin durumunu görmek için yurt içine geziler düzenlemiştir.

7. Ekonomi Alanında Yapılan Islahatlar (Ekonomik ıslahatlar, 1838’de İngilizlerle imzalanan ve Osmanlı yerli üretimini baltalayıp lonca teşkilatını yıkan Balta Limanı Antlaşması’nın gölgesinde kalmıştır).

• Tarım ve ticaret işlerini düzene koymak amacıyla Ticaret Nezareti kurulmuştur.
• Yabancı devletlere giden parayı içeride tutmak için yerli malı kullanımı teşvik edilmiştir. Memurlara giyecekleri kıyafetlerin (fes ve kumaşların) yerli malından olma zorunluluğu getirilmiştir.
• Osmanlı tüccarlarının Avrupalı tüccarlarla rekabet edebilmesi için onlara gümrük vergisi kolaylığı sağlanmıştır.
• Ordunun ve halkın ihtiyaçlarını karşılamak üzere Bakırköy’de Bez Fabrikası ve fes üretimi için Feshane açılmıştır.