2026 KPSS / AGS Tarih: XX. Yüzyıl Başlarında Osmanlı Devleti Ders Notları (I)

1. Trablusgarp Savaşı (1911 - 1912)

Osmanlı Devleti’nin Kuzey Afrika’daki varlığı 20. yüzyılın başlarında büyük bir tehdit altına girmiştir,. 1830’da Cezayir, 1881’de Tunus ve 1907’de Fas Fransızlar tarafından; 1882’de ise Mısır İngilizler tarafından işgal edilmiştir,. Bu işgallerin ardından Osmanlı Devleti’nin Kuzey Afrika’da kalan son toprak parçası Trablusgarp (günümüzdeki Libya) olmuştur,.

Savaşın Nedenleri ve Ön Hazırlıklar:

• Siyasi birliğini 1870’lerde (Piyemonte Krallığı önderliğinde) geç tamamlayan İtalya’nın sömürgecilik yarışına katılarak hammadde ve pazar arayışına girmesi savaşın temel nedenidir,,.
• Trablusgarp’ın İtalya’ya coğrafi olarak yakın olması ve Osmanlı Devleti’nin burayı savunacak askerî gücünün bulunmaması işgali cesaretlendirmiştir,,.
• İtalya, işgal öncesinde İngiltere ve Fransa ile gizli anlaşmalar yaparak onların Mısır ve Fas’taki işgallerini tanımış, karşılığında Trablusgarp için onay almıştır,.
• 1909 yılında Rusya ile İtalya arasında Racconigi Antlaşması imzalanmış; Rusya, İtalya’nın Trablusgarp işgaline onay verirken, İtalya da Rusya’nın Boğazlar üzerindeki emellerini destekleme sözü vermiştir,,.
• Askerî harekâttan önce İtalya, “Banco di Roma” (Roma Bankası) aracılığıyla bölgeye girmiş, yerel halka krediler vererek ödenemeyen borçlar karşılığında topraklara ipotek koydurmuş ve ekonomik bir işgal zemini hazırlamıştır.

Savaşın Gelişimi: İtalya, Osmanlı Devleti’ne Trablusgarp’ı medeniyet açısından geri bıraktığı ve İtalyanlara kötü davrandığı gibi asılsız iddialarla bir ültimatom vermiş ve 24 saatlik süre dolmadan savaşı başlatarak Derne, Tobruk, Bingazi ve Trablus’u işgal etmiştir,. Osmanlı Devleti, Mısır’ın İngiliz işgali altında olması sebebiyle karadan; donanmasının yetersizliği ve İtalyan ablukası sebebiyle de denizden bölgeye düzenli ordu gönderememiştir,,.

Bunun üzerine Osmanlı Devleti, yerel Arap halkını (Kuloğulları ve aşiretleri) İtalyanlara karşı örgütlemek amacıyla bölgeye kılık değiştirmiş gönüllü subaylar göndermiştir,,.

• Bu subaylar arasında Enver Paşa, Nuri Conker, Fuat Bulca, Ali Fethi Okyar, Ali Çetinkaya ve Mustafa Kemal yer almıştır,,.
• Bu savaş, Mustafa Kemal’in fiilen katıldığı ilk savaştır ve kendisinden sayıca çok üstün askerî kuvvetleri yenmesi, ileride Kurtuluş Savaşı’nın da kazanılabileceğinin ilk müjdesi olmuştur,,.
• Mustafa Kemal, bölgeye Mısır üzerinden Arap kılığına girerek gitmiş ve “Gazeteci Mustafa Şerif Bey” takma adını kullanmıştır,. Mısır sınırında İngiliz/Mısırlı subaylarla yaşadığı gerginliğe rağmen geçiş yapmayı başarmıştır,,.
• Enver Paşa, “Kuyumcu/Tüccar Hamdi” takma adıyla gitmiş ve özellikle Bingazi’de savaşmıştır,.
• Mustafa Kemal, Derne ve Tobruk’ta savaşmış, Derne komutanlığı yapmış ve bu başarılarından dolayı Binbaşı rütbesine terfi etmiştir,,,. Ayrıca Derne’deki çarpışmalarda gözünden yaralanmıştır,.
• Bölgedeki Arap aşiretleri, Şeyh Ahmet Senüsi (Sunisi) ve daha sonrasında “Çöl Aslanı” lakaplı Ömer Muhtar‘ın önderliğinde İtalyanlara karşı büyük bir direniş sergilemişlerdir,,,,.
• Derne Gemisi Olayı: II. Abdülhamit’in daha önceden bölgenin silah ihtiyacını öngörmesi stratejisinin bir yansıması olarak; Yüzbaşı Rauf Orbay, Hamburg’dan alınan bir geminin adını değiştirip mürettebatına Almanca konuşturarak İtalyan ablukasını atlatmış ve bölgeye silah ulaştırmayı başarmıştır,,.
• Dünya tarihinde ilk savaş (keşif) uçağı İtalyanlar tarafından Trablusgarp Savaşı’nda kullanılmıştır,.

İtalya’nın Savaşı Genişletmesi ve Uşi Antlaşması (1912): İçerilere doğru ilerleyemeyen ve direnişi kıramayan İtalya, Osmanlı Devleti’ni barışa zorlamak amacıyla savaşı geniş alanlara yaymış; Beyrut’u bombalamış, Çanakkale Boğazı’nı abluka altına almış ve Rodos ile 12 Ada’yı işgal etmiştir,,.

Bu esnada Balkan Savaşları’nın patlak vermesi üzerine Osmanlı Devleti, İtalya ile İsviçre’nin Lozan kentine bağlı Ouchy semtinde Uşi Antlaşması’nı imzalamak zorunda kalmıştır,,.

• Trablusgarp ve Bingazi İtalya’ya bırakılmıştır. Böylece Osmanlı Devleti’nin Kuzey Afrika’da hiçbir toprağı kalmamıştır,.
• Trablusgarp halkı dini ve kültürel açıdan Osmanlı Halifesine bağlı kalacak; bölgeye halifeyi temsilen “Naib-i Sultan” atanacaktır,.
• Rodos ve 12 Ada, Balkan Savaşları sırasında Yunanistan’ın işgal etmesini önlemek amacıyla geçici olarak İtalya’ya bırakılmıştır (Ancak bu adalar bir daha geri alınamamış ve 1947 Paris Antlaşması’yla Yunanistan’a geçmiştir),,.
• İtalya, Trablusgarp’ın Düyun-u Umumiye’ye olan borcunu ödemeyi ve Osmanlı’nın ileride kapitülasyonları kaldırmasına destek olmayı taahhüt etmiştir.

---

2. I. Balkan Savaşı (1912 - 1913)

Savaşın Nedenleri ve Gelişimi:

• Fransız İhtilali’nden yayılan ulusçuluk (milliyetçilik) akımı ve Rusya’nın Panslavizm (Slavları birleştirme) politikası savaşın temel nedenleridir. Rusya’nın en büyük amacı, Osmanlı Devleti’ni Balkanlardan tamamen atmaktır.
• İttihat ve Terakki yönetiminin Balkanlarda çıkardığı “Kiliseler Kanunu” ile bölge milletleri (Sırplar, Bulgarlar, Yunanlar) arasındaki asırlık kilise itilaflarının çözülmesi, bu devletlerin Osmanlı’ya karşı birleşmesini sağlamıştır,,.
• Savaşı, Osmanlı Devleti ile diplomatik ilişkilerini kesen Karadağ başlatmıştır,. Karadağ’ın ardından Sırbistan, Bulgaristan ve Yunanistan da Osmanlı’ya saldırmıştır. Romanya bu savaşta yer almamıştır.

Osmanlı Devleti’nin Savaşı Kaybetme Nedenleri:

1. Ordunun İçine Siyasetin Girmesi: Subaylar arasındaki “İttihat ve Terakkici” ile “Hürriyet ve İtilafçı (Halaskar Zabitan)” şeklindeki siyasi bölünmeler, cephede komutanların birbirine yardım etmemesine yol açmıştır,.
2. Tecrübeli Askerlerin Terhis Edilmesi: Savaş öncesinde orduyu gençleştirme ve savaş çıkmayacağı düşüncesiyle (Dışişleri Bakanı Asım Bey’in “Balkanlardan eminim” yanılgısı) yaklaşık 65.000 - 75.000 tecrübeli asker terhis edilmiştir,,.
3. Dört Cephede Birden Savaşılması: Osmanlı ordusu, aynı anda dört farklı devlete karşı savaşmak zorunda kalmıştır,.

Savaş Sırasındaki Önemli Olaylar ve Katliamlar:

• Bulgar orduları Meriç Nehri’ni geçerek Kırklareli, Tekirdağ ve Edirne’yi almış, İstanbul Çatalca’ya kadar ilerlemiştir,,. Yunan donanması ise Ege Adaları’nı ele geçirmiştir,.
• Edirne Müdafii Mehmet Şükrü Paşa: Kendisine 50 gün dayanması emredilen Mehmet Şükrü Paşa, hiçbir yardım gelmemesine rağmen Edirne’yi 160 gün boyunca kahramanca savunmuştur,,. Şehri teslim etmek zorunda kaldığında kılıcı Bulgarlar tarafından kırılmıştır.
• Balkan Katliamları: Edirne Sarayiçi’nde esir tutulan Türk askerleri açlıktan ağaç kabuklarını yemek zorunda bırakılmış; hastalıklardan (tifo, kolera) binlerce asker şehit olmuştur,. Bulgarlar ve bölgedeki Rumlar tarafından sivil halka yönelik Edeköy Katliamı (2018 şehit), Tekirdağ’da halkın diri diri yakıldığı Kaz Vakası ve Karasatır (Kanarya) Köyü Katliamı gerçekleştirilmiştir,,,.
• Hamidiye Kahramanı Rauf Orbay: Savaşın tek tesellisi, Hamidiye Kruvazörü ile Yunan ablukasını aşarak Sırbistan limanlarını bombalayan ve büyük başarılar elde eden Hüseyin Rauf Orbay olmuştur. Kendisi tarihe “Hamidiye Kahramanı” olarak geçmiştir,,,,.
• Bab-ı Ali Baskını (1913): Edirne’nin Bulgarlara verileceği söylentisi üzerine, Enver, Cemal ve Talat Paşaların önderliğindeki İttihat ve Terakki subayları Hükümet Binası’nı (Bab-ı Ali) basarak Kamil Paşa hükümetini devirmiş, yerine Mahmut Şevket Paşa’yı getirmişlerdir,,. Bu olay, Osmanlı tarihindeki önemli bir askerî darbedir ve yönetimi tamamen İttihat ve Terakki’nin eline geçirmiştir,.

Londra Antlaşması (1913) ve Savaşın Sonuçları:

• Bulgarların Çatalca’ya dayanması üzerine Avrupa’nın büyük devletleri (Düvel-i Muazzama) araya girerek Londra Antlaşması’nı imzalatmışlardır,,.
• Antlaşmaya göre Osmanlı-Bulgar sınırı Midye-Enez hattı olarak belirlenmiştir,.
• Osmanlı Devleti bu hattın batısında kalan Doğu Trakya (Edirne, Kırklareli, Tekirdağ), Batı Trakya, Makedonya, Selanik ve Ege Adaları’nı kaybetmiştir,,. Ege Adaları’nın kesin durumu büyük devletlerin kararına bırakılmıştır.
• Arnavutluk’un Bağımsızlığı: Balkan Savaşları sırasındaki otorite boşluğundan faydalanan Arnavutluk bağımsızlığını ilan etmiştir,,.
  • Arnavutluk, Osmanlı Devleti’nden ayrılan son Balkan ülkesidir,.
  • Nüfusunun çoğunluğu Müslüman olan Arnavutluk’un da imparatorluktan kopmasıyla, Osmanlıcılık ve İslamcılık ideolojileri tamamen iflas etmiş, yerine Türkçülük akımı güçlenmiştir,,,,,.
• Balkanlardan Anadolu’ya canını zor kurtaran yüz binlerce Türkün (Muhacir) yoğun göçü başlamış; bu durum Anadolu’da büyük bir barınma krizine ve sosyal/ekonomik zorluklara neden olurken, gelen muhacirler Anadolu tarımına yeni teknikler ve üretim bilgileri de kazandırmıştır,,,.

---

3. II. Balkan Savaşı (1913)

Savaşın Nedenleri ve Gelişimi:

• I. Balkan Savaşı’ndan en kârlı çıkan ve aslan payını alan devletin Bulgaristan olması, diğer Balkan devletlerinin tepkisini çekmiştir,,.
• Sırbistan, Karadağ ve Yunanistan’ın yanına, I. Balkan Savaşı’nda yer almayan Romanya da katılarak hep birlikte Bulgaristan’a savaş açmışlardır,.
• Edirne Kahramanı Enver Paşa: Balkan devletlerinin kendi aralarındaki bu savaşı fırsat bilen Osmanlı Devleti, Midye-Enez hattını aşarak ilerlemiş ve Bulgaristan’ın elindeki Doğu Trakya’yı (Edirne, Kırklareli, Tekirdağ) geri almıştır,,,. Edirne’yi kurtaran kişi olarak Enver Paşa tarihe “Edirne Kahramanı” olarak geçmiştir,,.

İmzalanan Antlaşmalar: Savaşın sonunda Bulgaristan ağır bir yenilgi almış ve zararını telafi etmek amacıyla ileride I. Dünya Savaşı’na katılma kararı almıştır. Savaş sonrası şu antlaşmalar imzalanmıştır:

1. Bükreş Antlaşması (1913): Balkan ülkelerinin kendi aralarında imzaladıkları ve toprak taksimi yaptıkları antlaşmadır. Osmanlı Devleti bu antlaşmada taraf değildir,.
2. İstanbul Antlaşması (Osmanlı - Bulgaristan): Bulgaristan ile yapılan bu antlaşmaya göre iki devlet arasındaki sınır Meriç Nehri olarak kabul edilmiş; Edirne, Kırklareli ve Dimetoka Osmanlı Devleti’nde kalmıştır,. Ayrıca Bulgaristan’da kalan Türklerin azınlık hakları güvence altına alınmıştır.
3. Atina Antlaşması (Osmanlı - Yunanistan): Ege Adaları’nın geleceği büyük devletlerin kararına bırakılmış ve Yunanistan’da kalan Türk azınlıkların durumu hukuki statüye bağlanmıştır,.
4. İstanbul Antlaşması (Osmanlı - Sırbistan): Osmanlı Devleti’nin Sırbistan ile hiçbir sınırı kalmamasına rağmen, yalnızca Sırbistan toprakları içinde kalan Türklerin ve azınlıkların haklarını korumak, taşınmaz mallarının tespiti ve güvenliğini sağlamak amacıyla özel olarak imzalanmıştır,,.