2026 KPSS / AGS Tarih: Osmanlı Devleti Kuruluş Dönemi (1299 - 1453) Ders Notları (I)

1. Osmanlı Devleti’nin Kuruluş Dönemindeki Çağdaş Devletler (1299) Osmanlı Devleti’nin genel kabul gören kuruluş tarihi olan 1299 yılında aynı çağda yaşadığı (çağdaş olduğu) çeşitli devletler bulunmaktaydı. Bu devletler şunlardır: İlhanlılar, Altın Orda, Memlükler, Türkiye (Anadolu) Selçuklu Devleti, Bizans İmparatorluğu, Trabzon Rum İmparatorluğu, Sırp, Eflak, Boğdan, Macar, Bulgar, Arnavutluk, Venedik, Ceneviz, İngiltere, Fransa ve İspanya’daki Beni Ahmer (Endülüs) Devleti. (Büyük Selçuklu Devleti 1157’de, Eyyubiler ise 1250’de yıkıldığı için Osmanlı ile çağdaş değildir).

• İlhanlılar: İran’da kurulan Moğol devletidir. Batıniliği (Alamut Kalesi’ni) yok etmiş ve 1258’de Bağdat’a girerek Abbasi Halifeliğine son vermişlerdir. 1243 Kösedağ Savaşı ile Anadolu Selçuklu Devleti’ni (ASD) mağlup ederek Anadolu’yu tahrip etmişler ve kendilerine bağlamışlardır. Gazan Han döneminde İslamiyet’i kabul etmişlerdir.
• Altın Orda Devleti: Karadeniz’in kuzeyinde Batu Han tarafından kurulmuştur. Rusların güneye ve Akdeniz’e inmesini engellemişlerdir. Timur’un saldırıları sonucunda parçalanarak Kırım, Ejderhan, Astrahan ve Kazan gibi hanlıklara ayrılmışlardır.
• Memlükler: 1250 yılında Aybek tarafından Mısır’da kurulmuştur. İlhanlıların Abbasilere son vermesi üzerine Abbasi halifesi Mısır’a sığınmıştır; Memlüklerde halifelik ile sultanlık makamları ayrı tutulmuş, halifelik 1517 yılına kadar muhafaza edilmiştir. 1517 Ridaniye Savaşı’nda Yavuz Sultan Selim tarafından mağlup edilerek yıkılmışlardır.
• Türkiye (Anadolu) Selçuklu Devleti: 1075’te Kutalmışoğlu Süleyman Şah tarafından İznik’te kurulmuştur. 1243 Kösedağ Savaşı’nda İlhanlılara mağlup olmasıyla Anadolu Türk Siyasi Birliği (ATSB) bozulmuş ve Anadolu’da onlarca yeni beylik ortaya çıkmıştır. 1308 yılında Sultan III. Mesud’un ölümüyle tamamen yıkılmıştır.
• Bizans İmparatorluğu: Osmanlı’nın kuruluşu sırasında çöküş dönemindedir. “Tekfur” adı verilen Bizans valileri merkezi otoriteyi dinlememiş ve halka ağır vergilerle zulmetmiştir. Ayrıca devlet içinde Kantakuzenos ve Palaiologos aileleri arasında sürekli taht kavgaları yaşanmıştır.
• Trabzon Rum İmparatorluğu: 1204 yılındaki 4. Haçlı Seferi’nde Latinlerin İstanbul’u işgal edip yağmalaması üzerine kaçan Rumlar tarafından İznik ve Trabzon’da (Trabzon Rum İmparatorluğu olarak) kurulmuştur. Fatih Sultan Mehmet tarafından 1461 yılında varlıklarına son verilmiştir.

2. Osmanlı Devleti’nin Kısa Sürede Büyüme Nedenleri Osmanlı Devleti’nin küçük bir beylikten kısa sürede büyük bir devlete dönüşmesinin temel nedenleri şunlardır:

• Anadolu’da (Türkiye Selçuklu Devleti’nin zayıflamasıyla) ve Balkanlarda siyasi ve dini açıdan bir bölünmüşlüğün (otorite boşluğunun) bulunması.
• Avrupa’da İngiltere ve Fransa arasında 116 yıl süren (1337-1453) Yüzyıl Savaşları’nın yaşanması ve mezhep çatışmaları nedeniyle Osmanlı’ya karşı güçlü bir ittifak kurulamaması.
• Osmanlı’nın kurulduğu coğrafi konumun genişlemeye elverişli olması ve Bizans tekfurlarının kendi aralarındaki mücadelelerinden ustaca yararlanılması.
• Başlarda Anadolu’daki güçlü beyliklerle (Karamanoğulları, Germiyanoğulları vb.) iyi geçinilmesi ve kardeş kanı dökülmesinden kaçınılması.
• Güçlü bir orduya, yetenekli padişahlara ve güçlü bir merkezi otoriteye sahip olunması.
• Gaza ve Cihat ruhuyla hareket edilmesi, Türklerin savaşçılık, yardımseverlik ve misafirperverlik gibi milli özelliklerinin fetihleri kolaylaştırması.
• Devlet kurulurken Gaziyân-ı Rum (Anadolu Gazileri), Abdalân-ı Rum (Dervişler/Ozanlar), Fakiyân-ı Rum (İlim/Hukuk insanları), Ahiyân-ı Rum (Esnaf teşkilatı) ve Bacıyân-ı Rum (Anadolu Kadınları) gibi grupların büyük manevi ve maddi destek sağlaması. (Örneğin, Osman Bey’in Ahilerin lideri Şeyh Edebali’nin kızı Bala Hatun ile evlenmesi Ahilerin desteğini güçlendirmiştir).

3. Osmanlı’nın Genişleme ve Yönetim Politikaları

• Müdara Politikası: Bizans tekfurlarıyla görünüşte dostça geçinme politikasıdır. Osman Bey, tekfurlar arasındaki düşmanlıklardan yararlanarak güçlenmiştir (Örneğin, sonradan Müslüman olan Harmankaya Tekfuru Mihail Köse -Abdullah Kösemihal- ile kurulan dostluk, Akıncı birliklerinin temelini atmıştır).
• İstimalet (Hoşgörü) Politikası: Fethedilen bölgelerdeki gayrimüslim halkı İslam’a ısındırma, gönül alma ve cezbetme politikasıdır. Osmanlı, Hristiyanların inançlarına, dillerine ve Pascalya gibi geleneklerine karışmamış; kiliselerini onarmalarına yardım etmiş ve vergileri hafifleterek halkın güvenini kazanmıştır. Osmanlı’nın bu farklı unsurları barış içinde yaşattığı döneme batıda “Osmanlı Barışı (Pax Ottomana)” denilmiştir.
• İskan (Yerleştirme / Şenlendirme) Politikası: Fethedilen topraklara Anadolu’daki konar-göçer Türkmenlerin gönüllülük esasıyla yerleştirilmesidir.
  • Amacı: Fethedilen bölgelerin Türkleşmesini ve İslamlaşmasını sağlayarak egemenliği kalıcı hale getirmek, konar-göçerleri yerleşik hayata geçirmek, gayrimüslimlerin isyan ihtimalini ortadan kaldırmak ve Anadolu’da kan davası güden düşman aileleri birbirinden uzaklaştırarak huzuru sağlamaktır.
  • Uygulanışı: Coğrafi şartlara uyum için sıcak bölge insanları sıcak bölgelere, soğuk bölge insanları soğuk bölgelere yerleştirilmiştir. Göç edenlere toprak, tohum ve tarım aletleri verilmiş; belirli bir süre vergi muafiyeti sağlanmıştır. Karşılığında ise iskan edilenlerin belirli bir süre (örneğin 5 yıl) eski yurtlarına dönmeleri yasaklanmıştır. Bölgeye cami, medrese, köprü gibi imar faaliyetleri yapılarak bölge şenlendirilmiştir.

4. Kuruluş Dönemi Tarih Yazıcılığı Osmanlı Devleti’nin kuruluş dönemine (Osman ve Orhan Bey dönemi) ait yazılı kaynaklar oldukça kısıtlıdır.

• Osmanlı hakkında ilk tarihi bilgileri veren kişi Yahşi Fakih‘tir ve eseri “Yahşi Fakih Menakıbnamesi”dir; ancak bu eser günümüze ulaşmamıştır (Aşıkpaşazade bu eseri kullanarak kendi tarihini yazmıştır).
• Günümüze ulaşan ve Osmanlı Devleti hakkında bilgiler içeren en eski eser ise Ahmedi’nin “İskendername” adlı eseridir.

5. Osman Bey Dönemi (Fahrüddin)

• Ertuğrul Gazi’den sonra başa geçen Osman Bey (lakabı Fahrüddin), Söğüt ve Domaniç’ten sınırlarını batıya (Bizans’a) doğru genişletmiştir.
• Siyasi Gelişmeler: 1285’te İnegöl yakınlarındaki Kulacahisar’ı, 1288’de ise Karacahisar’ı fethetmiştir. Yuntisar, Yenişehir, Bilecik ve İnegöl fethedilmiştir. Bilecik’in alınmasıyla buradaki demir madeni işlenerek silah yapımında kullanılmıştır.
• Koyunhisar (Bafeus / Bafeon) Savaşı (1302): Osmanlı Devleti ile Bizans arasında yapılan ilk savaştır ve Osman Bey tarafından kazanılmıştır.
• İlkler: Karacahisar’ın fethiyle birlikte Osmanlı’nın ilk kadısı olan Dursun Fakih atanmış ve ilk Osmanlı vergisi olan pazar vergisi Baç alınmıştır. İlk bakır para (Mangır/Akçe) bastırılmış ve Osman Bey’in silah arkadaşlarına ilk kez tımar dağıtılmıştır.
• Bursa ve İznik kuşatılmış ancak alınması Orhan Bey’e nasip olmuştur; Osman Bey vasiyeti üzerine Bursa fethedildikten sonra buradaki Gümüşlü Kümbet’e defnedilmiştir.

6. Orhan Bey Dönemi ve Kurumsallaşma Orhan Bey dönemi, Osmanlı’nın gerçek anlamda devletleştiği, kurumların temellerinin atıldığı ve İbn Battuta tarafından “Türkmen hükümdarlarının en ulusu” olarak nitelendirildiği dönemdir. Avrupa’daki veba salgını ve 1354 Marmara depremi bu dönemdeki fetihleri kolaylaştırmıştır.

• Bursa’nın Fethi (1326): Kuşatma sırasında halkın gıda ve su yolları kesilmiş, nihayetinde şehir fethedilerek başkent yapılmıştır.
• Palekanon (Maltepe) Savaşı (1329): Bursa’nın düşmesi üzerine Bizans İmparatoru III. Andronikos Osmanlı’ya saldırmış ancak mağlup edilerek yaralı halde kaçmıştır. Bu zaferle Kocaeli Yarımadası Osmanlı kontrolüne geçmiştir.
• İznik ve İzmit’in Fethi: 1331’de İznik fethedilmiş ve Bursa’nın kuşatma sırasındaki tahribatı nedeniyle onarımı sürerken geçici olarak başkent yapılmıştır. 1337’de ise İzmit alınmıştır.
• Karesioğulları’nın Alınması (1345): Beylik içindeki taht kavgasından faydalanılarak Karesioğulları Osmanlı topraklarına katılmıştır. Sonuçları: Anadolu Türk Siyasi Birliğini (ATSB) sağlama yolunda atılan ilk adımdır. Karesioğullarının Balıkesir ve Çanakkale civarındaki donanması sayesinde Osmanlı Devleti ilk deniz gücüne erişmiş; Hacı İlbey, Evrenos Gazi, Gazi Fazıl ve Ece Halil gibi önemli denizciler Osmanlı hizmetine girmiştir.
• Rumeli’ye Geçiş ve Çimpe Kalesi (1353): Bizans’taki taht kavgalarında Kantakuzenos, rakibi Yuhannis’e karşı Orhan Bey’den yardım istemiş ve kızı Theodora’yı Orhan Bey ile evlendirmiştir (Bu evlilikten Halil doğmuştur). Yapılan askeri yardım karşılığında Kantakuzenos, Osmanlı’ya hediye olarak Çimpe Kalesi’ni vermiştir. Bu kale, Osmanlı’nın Rumeli’deki ilk toprak parçası olmuştur.
• Süleyman Paşa (Gelibolu Fatihi), 1354’teki depremde surları yıkılan Gelibolu’yu fethetmiş, 1357’de ise Tekirdağ, Çorlu ve Malkara Osmanlı topraklarına katılmıştır. (Süleyman Paşa’nın fethettiği bu Rumeli topraklarına Bursa’dan Kara Tatarlar/Kara Araplar getirilerek iskan politikası uygulanmıştır).
• Orhan Bey Dönemindeki İlkler: İlk tersane (Karamürsel), ilk saray (Bursa Bey Sarayı), ilk medrese (İznik Orhaniyesi), ilk müderris (Davud-u Kayseri), ilk cami (İznik Hacı Özbek Camii), ilk aşevi/imarethane ve ilk vakıf teşkilatı kurulmuştur. İlk düzenli ordu olan Yaya ve Müsellem ile Divan-ı Hümayun kurulmuş; ilk vezir Alaeddin Paşa atanmıştır. Savaş esirlerinin devlet hizmetine alındığı Kul Sistemi ilk kez uygulanmış, ilk gümüş para (Akçe) bastırılmış ve “Sultan” unvanı Osmanlı’da ilk kez Orhan Bey tarafından kullanılmıştır.

(Not: Orhan Bey’in oğlu Halil, Foçalı korsanlar tarafından kaçırılıp fidye karşılığı serbest bırakılmış, ancak daha sonra Bizans ile işbirliği yapabileceği şüphesiyle I. Murat tarafından boğdurulmuştur).

7. I. Murat (Hüdavendigar) Dönemi I. Murat, savaş meydanında şehit edilen ilk ve tek Osmanlı padişahıdır. Döneminde Anadolu’da barışçıl yollarla toprak genişletme siyaseti izlenmiştir.

• Anadolu’daki Gelişmeler: Oğlu Yıldırım Bayezid’i Germiyanoğlu Yakup Bey’in kızı Devlet Sultan ile evlendirerek Kütahya, Emet, Hisarcık ve Tavşanlı’yı çeyiz yoluyla almıştır. Hamitoğulları’nın toprakları (Isparta, Yalvaç çevresi) ise Karamanoğlu tehdidine karşı 80.000 altın karşılığında parayla satın alınmıştır.
• Sazlıdere Savaşı ve Edirne’nin Fethi (1363): Bizans ve Bulgar kuvvetleri mağlup edilerek Edirne fethedilmiştir.
• Sırp Sındığı Savaşı (1364): Edirne’nin alınması üzerine Papa önderliğinde Sırp, Macar (Kral Layoş komutasında), Leh ve Bulgarlardan oluşan ilk büyük Haçlı ordusu kurulmuştur. Hacı İlbey’in komutasındaki Osmanlı kuvvetleri ani bir gece baskınıyla Haçlı ordusunu Meriç Nehri’nde bozguna uğratmıştır (Osmanlı’nın Haçlılarla yaptığı ve kazandığı ilk savaştır). Zaferin ardından Edirne başkent yapılmıştır.
• Çirmen Savaşı (İkinci Meriç - 1371): Sırp Sındığı’nın intikamını almak isteyen Sırplar, Lala Şahin Paşa komutasındaki 800 kişilik Osmanlı Akıncı birliği tarafından Çirmen’de tekrar bozguna uğratılmış; Makedonya’nın yolları Osmanlı’ya açılmıştır.
• Ploşnik Bozgunu (1387): Osmanlı öncü birlikleri Sırp ve Boşnak kuvvetleri tarafından pusuya düşürülerek bozguna uğratılmıştır. Bu olay Avrupa’da “Osmanlı yenilebilir” algısı yaratarak yeni bir Haçlı ordusunun kurulmasına neden olmuştur.
• I. Kosova Savaşı (1389): Kurulan çok büyük bir Haçlı ordusuna karşı, Anadolu beyliklerinin de destek amaçlı asker gönderdiği büyük bir zafer kazanılmıştır.
  • Bu savaşta top, düşmanı korkutmak amacıyla ilk defa ses bombası olarak kullanılmıştır.
  • Savaş alanındaki şehit kanlarına vuran ay ve yıldız yansıması, Türk bayrağının şeklinin ilk defa ortaya çıkmasına vesile olmuştur.
  • Savaş sonrasında alanı gezen I. Murat, Sırp asilzadesi (dük) Milos Obilic tarafından hançerlenerek şehit edilmiştir.
  • Savaşta cenahları yöneten oğullarından Yıldırım Bayezid tahta geçmiş, diğer oğlu Yakup Çelebi ise taht kavgası yaşanmaması için boğdurulmuştur.
• Savcı Bey İsyanı: I. Murat’ın oğlu Savcı Bey, Bizans imparatorunun oğlu Andronikos ile birleşerek isyan etmiş, kendi adına para bastırmış ve ordu toplamıştır. İki baba duruma müdahale etmiş, isyan bastırılarak Savcı Bey’in gözlerine mil çekilmiş ve ardından idam edilmiştir. Bu olay Osmanlı tarihindeki ilk kapsamlı ve sistemli şehzade isyanıdır.
• I. Murat Dönemi Kurumsallaşma Çalışmaları:
  • Mevlana Molla Rüstem ve Çandarlı Kara Halil Hayreddin Paşa’nın öncülüğünde, savaş esirlerinin beşte birinin asker yapıldığı Pençik Sistemi uygulanmıştır.
  • Edirne’de Kapıkulu Ocağı kurulmuş, buna bağlı olarak Acemi Oğlanlar, Yeniçeri ve Topçu ocakları oluşturulmuştur.
  • İskan ve Tımar politikaları devlet politikası olarak çok sistemli bir şekilde uygulanmıştır.
  • İlk defa maliye teşkilatı kurulmuş; Kazaskerlik, Defterdarlık ve Sadrazamlık (Vezir-i Azam) makamları ihdas edilmiştir.
  • Veraset sisteminde ilk defa değişikliğe gidilerek “Ülke hanedanın ortak malıdır” anlayışı yerine, “Ülke hükümdar ve oğullarınındır” anlayışı getirilerek taht kavgaları sınırlandırılmaya çalışılmıştır.
  • Manastır merkezli Rumeli Beylerbeyliği kurulmuş ve ilk beylerbeyi olarak Lala Şahin Paşa atanmıştır.