Medeni Hukuk Ders Notları: Hısımlık, Yerleşim Yeri, İsim ve Tüzel Kişiler

1. Hısımlık (Akrabalık) Kavramı ve Türleri Hısımlık, gerçek kişiler arasındaki akrabalık ve yakınlık bağına hukukta verilen isimdir. Hısımlık ilişkisi üç temel yolla kurulur: Kan bağına dayalı (doğumla) hısımlık, evlenme ile kurulan kayın hısımlığı ve mahkeme kararıyla kurulan yapay (evlat edinme) hısımlık.

A. Kan Hısımlığı Kişilerin doğumla birbirine bağlanmasıyla oluşur. Evlilik birliği içinde doğan çocuklarla doğrudan kurulurken, evlilik dışı doğan çocuklarda anne ile doğumla, baba ile ise babanın tek taraflı irade açıklamasıyla (örneğin nüfus müdürlüğüne yazılı bildirimde bulunarak) yaptığı “tanıma” işlemiyle kurulur. Kan hısımlığı, kişilerin birbirine olan bağına göre ikiye ayrılır:

• Üst Soy - Alt Soy (Düz Çizgi) Hısımlığı: Kişilerin doğrudan birbirinden üremesiyle (biri diğerinden doğan kişiler arasında) oluşan hısımlıktır. Kişinin geldiği kaynak olan anne, baba, büyükanne ve büyükbabaya “üst soy” (usul) denir. Kişiden üreyen çocuk, torun ve torun çocuklarına ise “alt soy” (füru) adı verilir.
• Yan Soy Hısımlığı: Kişilerin birbirinden üremediği ancak ortak bir kökten (ortak atadan) geldiği akrabalık türüdür. Kardeşler, amca, hala, dayı, teyze ve yeğenler ile kuzenler yan soy hısımlarıdır. Yan soy kendi içinde ikiye ayrılır:
  • Tam Kan Yan Soy: Hısımların hem annesi hem de babası (her iki ortak kök) aynıysa tam kan yan soy oluşur.
  • Yarım Kan Yan Soy: Hısımların sadece annesi veya sadece babası ortaksa (örneğin ebeveynlerin farklı evliliklerinden olan kardeşler) yarım kan yan soy oluşur. Hukukta üvey kardeşlik arasında bir hısımlık bağı yoktur; ancak anne veya babadan biri ortaksa bunlar hukukta “yarım kan kardeş” sayılır.

Kan Hısımlığında Dereceler ve Evlenme Yasakları: Hısımlıkta derece, doğum sayısıyla belirlenir.

• Alt Soy - Üst Soy Dereceleri: 1. dereceden başlar.
  • 1. Derece: Anne, baba ve çocuk.
    2. Derece: Büyükanne, büyükbaba ve torun.
    3. Derece: Büyük büyükanne, büyük büyükbaba ve torun çocuğu.
• Yan Soy Dereceleri: 2. dereceden başlar. Hukukta kişi kardeşinden çok çocuğuna daha yakındır.
  • 2. Derece: Kardeş.
    3. Derece: Yeğen (kardeş çocuğu) ile Amca, Hala, Dayı ve Teyze.
    4. Derece: Kuzenler (Amca/Hala/Dayı/Teyze çocukları).
• Evlenme Yasağı: Bir kimse üst soyu ve alt soyuyla hiçbir şekilde evlenemez. Yan soyda ise 3. dereceye kadar evlilik yasaktır (kardeş, yeğen, amca, teyze, dayı, hala ile evlenilemez). Hukuken evlilik serbestisi yan soyda 4. dereceden (kuzenlerden) itibaren başlar.

B. Kayın Hısımlığı (Sıhri Hısımlık) Evlenme yoluyla kurulan hısımlıktır. Bir eş, diğer eşin kan hısımlarıyla doğrudan kayın hısmı olur.

• Temel Kurallar: Karı-koca arasında hısımlık ve derece yoktur (eşittirler). Eşlerin kendi aileleri ve akrabaları arasında da (örneğin dünürler arası) hiçbir hısımlık bağı doğmaz. Hısımlık sadece bir eş ile diğer eşin kan hısımları arasındadır.
• Derecelendirme: Kan hısımlığındaki derecelerin birebir aynısıdır, sadece “kan” kelimesi yerine “kayın” kelimesi getirilir. Örneğin eşin annesi/babası 1. derece üst soy kayın hısmı, eşin kardeşi 2. derece yan soy kayın hısmı, eşin amcası 3. derece yan soy kayın hısmıdır.
• Kayın Hısımlığının Sona Ermemesi: Evlilik boşanma veya ölüm gibi sebeplerle sona erse dahi, kurulmuş olan kayın hısımlığı ortadan kalkmaz. Bu nedenle boşandığınız eşinizin annesiyle/babasıyla veya onun önceki evliliğinden olan çocuğuyla evlenmeniz hukuken ve dinen yasaktır.

C. Yapay Hısımlık (Evlat Edinme) Mahkeme kararıyla sonradan kurulan ve yine mahkeme kararıyla sona eren hısımlıktır. Sadece evlat edinen ile evlatlık ve evlatlığın alt soyu (çocukları) arasında çift yönlü olarak kurulur. Evlat edinilen kişi, evlat edinenin diğer akrabalarıyla (kardeşi, amcası vb.) hısım olmaz. Evlatlık, evlat edinenin 1. derece alt soy hısmı sayılır.

• Evlat Edinme Şartları:
  • Bekârlar en az 30 yaşını doldurmuş olmalıdır.
  • Evli eşler birlikte evlat edinecekse 30 yaş şartı aranmaz ancak en az 5 yıldan beri evli olmaları gerekir.
  • Evlat edinen ile evlatlık arasında en az 18 yaş fark bulunmalıdır.
  • Eşlerin veya kişinin evlat edineceği çocuğa öncesinde en az 1 yıl boyunca bakmış ve eğitmiş olması şarttır.
  • Çocuk ayırt etme gücüne sahipse mutlaka çocuğun rızası da alınmalıdır.

2. Ad, Soyad ve Lakap Kavramları

• Ad ve Soyad: Kişileri birbirinden ayırmaya yarayan isim “ad”, aileleri birbirinden ayırmaya yarayan isim ise “soyad”dır. Adın ve soyadın değiştirilmesi ancak haklı sebeplere (örneğin isim yüzünden alay konusu olma, psikolojik etkilenme) dayanılarak mahkemeden (hakimden) istenebilir. (Geçmişte e-devlet üzerinden yapılan isim düzeltmeleri geçici bir kanunla yapılmış olup süresi dolmuştur; asıl kural mahkeme kararıdır).
• Lakap: Kişilerin fiziksel özelliklerine veya durumlarına bakılarak toplum (başkaları) tarafından kişiye takılan isimdir. Kişi o lakapla ünlenmişse, lakabını koruma altına aldırabilir.
• Müstear Ad (Mahlas): Yazar, şair ve sanatçıların gerçek kimliklerini gizlemek amacıyla kendileri tarafından uydurulan ve eserlerinde kullandıkları takma isimdir (Örn: Cevat Şakir Kabaağaçlı’nın Halikarnas Balıkçısı ismini kullanması).

3. Yerleşim Yeri (İkametgah) Kavramı ve Kuralları Yerleşim yeri, bir kimsenin “sürekli kalma niyetiyle oturduğu” yerdir. Üniversite eğitimi için kalınan yurt, tedavi için kalınan hastane, yazlık ev veya hapis cezası sebebiyle bulunulan cezaevi gibi geçici kalınan yerlere “konut” denir ve buralar hukuken yerleşim yeri sayılmaz.

• Yerleşim Yerine Hâkim Olan İlkeler:
  • Zorunluluk İlkesi: Herkesin mutlaka bir yerleşim yeri bulunmak zorundadır.
  • Süreklilik İlkesi: Kişi yeni bir yerleşim yeri edinmediği ve bunu resmiyete dökmediği sürece, eski yerleşim yerini terk etmiş sayılmaz; eski adresi yerleşim yeri olarak kabul edilmeye devam eder.
  • Teklik İlkesi: Bir kimsenin aynı anda birden fazla yerleşim yeri olamaz, sadece bir tane olur.
  • Karı-Koca Durumu: Karı ve kocanın yerleşim yerleri aynı olmak zorunda değildir, farklı adreslerde ikamet edebilirler.
  • Teklik İlkesinin İstisnası: Ticari ve sınai kuruluşların (örneğin bankaların veya şirketlerin şubeleri) birden fazla yerleşim yeri bulunabilir ve her şubeye ayrı tebligat yapılabilir.
• Kanuni Yerleşim Yeri: Bazı kişilerin yerleşim yerini bizzat kanun belirlemiştir; bu kişiler kendi iradeleriyle ikametgah seçemezler.
  • Velayet Altındaki Çocuklar (18 yaş altı): Anne ve babasının yerleşim yeri neresiyse, çocuğun kanuni yerleşim yeri de orasıdır.
  • Vesayet Altındaki Kişiler (Kısıtlı erginler ve koruma altındaki çocuklar): Vesayet makamı olan mahkemenin (Sulh Hukuk Mahkemesi) bulunduğu yer, bu kişilerin kanuni yerleşim yeri kabul edilir.

4. Tüzel Kişiler Tüzel kişiler; insanlar dışında kalan, bağımsız bir varlığa ve sürekli bir amaca sahip olan, kendi adına hak ve borç sahibi olabilen varlıklardır. Kurulma yapılarına göre “kişi topluluğu” ve “mal topluluğu” olarak ikiye ayrılırlar.

• Tüzel Kişilerde Ehliyet: Tüzel kişiler kanuna uygun şekilde kuruldukları (tescil edildikleri veya izin aldıkları) an hak ehliyeti kazanırlar. Kanunun öngördüğü zorunlu organları (örneğin yönetim kurulu) oluşturduklarında ise fiil ehliyeti kazanıp kendi iradelerini açıklamaya başlarlar.

A. Özel Hukuk Tüzel Kişileri Özel kişiler (vatandaşlar) tarafından kurulan tüzel kişiliklerdir.

• Özel Hukuk Kişi Toplulukları: Belirli bir amaç için kişilerin bir araya gelmesiyle oluşur.
  • Dernekler: Kazanç paylaşma (kâr) amacı gütmeden, ortak bir amacı gerçekleştirmek üzere en az 7 gerçek veya tüzel kişinin bir araya gelmesiyle kurulur. İzin almaksızın valiliğe bildirim yapılarak tüzel kişilik kazanırlar. Derneklerin tek bir amacı olmalıdır ve bu amaç doğrultusunda gelir elde etmek için iktisadi işletme açsalar dahi kârları üyelere dağıtamazlar. Zorunlu organları Genel Kurul, Yönetim Kurulu ve Denetim Kurulu’dur. (En az 5 dernek birleşerek bir federasyon, en az 3 federasyon birleşerek bir konfederasyon kurabilir).
  • Diğer Kişi Toplulukları: Sendikalar (en az 7 kişiyle), Kooperatifler (kâr amacı güder, en az 7 kişiyle), Şirketler (kâr amacı güder) ve Siyasi Partiler (30 TC vatandaşı ile) özel hukuk kişi topluluklarıdır.
• Özel Hukuk Mal Toplulukları: Bir mal varlığının belirli bir amaca hizmet etmesi için özgülenmesiyle oluşur.
  • Vakıflar: Vakıf kurmak için belirli bir kişi sayısına ihtiyaç yoktur, 1 gerçek veya tüzel kişi yeterlidir. Vakıf, yeterli bir mal varlığının mahkemedeki vakıflar kütüğüne tescil edilmesiyle (veya ölümden sonra geçerli olmak üzere vasiyetnameyle) kurulur. Yabancı vakıflar ise İçişleri Bakanlığı izniyle kurulur. Derneklerin aksine vakıfların birden fazla amacı (eğitim, sağlık vb.) aynı anda olabilir.
• Tüzel Kişiliğin Sona Ermesi: Dernek ve vakıf gibi kurumların mahkeme kararıyla veya dışarıdan bir müdahaleyle zorla kapatılmasına fesih, amacına ulaştığı veya süresi dolduğu için kendiliğinden dağılmasına ise infisah denir.

B. Kamu Hukuku Tüzel Kişileri Devlet tarafından oluşturulan, toplum yararına çalışan ve vatandaşlardan üstün kamu gücüne (vergi alma, kamulaştırma yapma, ceza kesme vb.) sahip kurumlardır. Kamu tüzel kişilikleri ancak Anayasa’ya göre meclis tarafından çıkarılan bir Kanunla veya Cumhurbaşkanlığı Kararnamesiyle kurulur. (Bazı kurumların tüzel kişiliği ise doğrudan Anayasa’da belirtilmiştir).

• Kamu İdareleri (Kamu Kişi Toplulukları): İnsan unsuruyla idare edilen ve kurulan yapılardır. Devlet, İl Özel İdaresi (Büyükşehir olmayan 51 ilde bulunur), Belediyeler (en az 5.000 nüfusla) ve Köyler (nüfusu 2.000’in altındaki yerler) bu gruptadır.
• Kamu Kurumları (Kamu Mal Toplulukları): Mal, bütçe ve hizmet unsuru etrafında kurulan yapılardır. Üniversiteler, TRT, RTÜK, YÖK, SGK, TÜBİTAK, Devlet Demiryolları, Odalar ve Barolar bu gruba dahildir ve hizmet bütününe özgülenmiş mal topluluklarıdır. Odalar ve barolar hariç diğerleri kamulaştırma yapma yetkisine sahiptir.