2026 KPSS / AGS Tarih: Atatürk İnkılapları III (Eğitim ve Kültür Alanında Yapılan İnkılaplar) Ders Notları

1. I. Maarif (Eğitim) Kongresi

• Toplanma Zamanı ve Yeri: Kütahya - Eskişehir Muharebeleri tüm şiddetiyle devam ederken (Yunan ordusu Polatlı’ya kadar yaklaşmışken) Ankara’da toplanmıştır.
• Önemi: Savaşın en zorlu günlerinde Mustafa Kemal’in yaklaşık 250 öğretmenle bir araya gelerek bu kongreyi düzenlemesi, eğitime verilen önemi gösterir. (Bu kongre, günümüzdeki Milli Eğitim Şuralarının temeli sayılır).
• Alınan Kararlar / Konuşulanlar: Savaş sonrasında ülkenin eğitimle nasıl ayağa kaldırılacağı, ulusal ve çağdaş bir eğitim politikasının nasıl inşa edileceği, kadınların okuma yazma oranındaki düşüklüğün nasıl giderileceği ve eksik yanların tespiti üzerine planlamalar yapılmıştır.

2. Tevhid-i Tedrisat Kanunu (Öğretimin Birleştirilmesi) - 3 Mart 1924 Mustafa Kemal’in daha TBMM’nin açılış konuşmalarında hedef olarak gösterdiği; çağdaş, laik, milli bir eğitim verme ve eğitimi pratik/uygulamalı hâle getirme amacının yasal zeminidir. Halifeliğin kaldırıldığı gün kabul edilen 5 önemli inkılaptan biridir.

• Hazırlayan: Dönemin Milli Eğitim (Maarif) Bakanı Vasıf Çınar‘ın sunduğu yönergeyle kabul edilmiştir.
• Amacı: Eğitim ve öğretimde birlik ve beraberliği sağlamak (ikiliği ortadan kaldırmak). Eğitimi millileştirmek, laikleştirmek, modernleştirmek ve ulusal eğitimle milli bilinci geliştirmektir.
• İçeriği ve Sonuçları:
  • Türkiye’deki tüm eğitim ve öğretim kurumları (yabancı, azınlık ve vakıf okulları dâhil) Milli Eğitim Bakanlığı’na (MEB) bağlanmıştır.
  • Böylece eğitim alanındaki kapitülasyonlar sona erdirilmiştir.
  • Şeriye ve Evkaf Vekaleti’nin kaldırılmasıyla birlikte dini eğitim veren kurumların (medreselerin) kapatılmasına zemin hazırlanmış; yerine devlet bünyesinde İlahiyat Fakültelerinin ve İmam Hatip liselerinin kurulması kararlaştırılmıştır.
  • Eğitim; dinin etkisinden kurtarılarak laik bir yapıya kavuşturulmuştur.
• Dış Politikadaki Yansıması: Yabancı okulların MEB denetimine girmesine en çok Fransa, Papalık, İngiltere ve ABD gibi okulu bulunan devletler karşı çıkmıştır. Türkiye, bu konunun uluslararası bir platformda görüşülmesini kesin bir dille reddederek iç meselesi saymış ve bu durum Türkiye’nin dış politikadaki önemli siyasi başarılarından biri olmuştur.
• Soru İpucu: Mustafa Kemal’in konuşma metinlerinde eğitimle ilgili “ikilikleri ortadan kaldırmak” veya “birleşme” vurgusu geçiyorsa, bu doğrudan Tevhid-i Tedrisat Kanunu ile ilgilidir.

3. Medreselerin Kapatılması (11 Mart 1924)

• Tevhid-i Tedrisat Kanunu’nun zorunlu (doğal) sonucudur. Kanunun kabulünden 8 gün sonra Milli Eğitim Bakanı Vasıf Çınar’ın talimatıyla kapatılmışlardır.
• Geriye kalan son medreseler de rejim karşıtı Şeyh Sait İsyanı’na destek verdikleri gerekçesiyle tamamen kapatılmıştır.
• Sonuçları: Eğitimdeki ikilik kesin olarak ortadan kalkmış, özgür düşüncenin hâkim olması sağlanmış ve eğitimin laik/ulusal olması yönünde önemli bir adım atılmıştır. İnkılap karşıtı düşüncelerin gücü kırılmıştır.

4. Maarif Teşkilatı Hakkında Kanun (2 Mart 1926) Tevhid-i Tedrisat Kanunu’nun tamamlayıcısı niteliğindedir. Dönemin Milli Eğitim Bakanı Mustafa Necati Bey‘in katkılarıyla hazırlanmıştır.

• Önemli Maddeleri:
  1. Devletin (Bakanlığın) izni olmadan hiçbir okul açılamayacağı karara bağlanmıştır (Sınavlarda en çok sorulan maddedir).
  2. İlk ve ortaöğretimin esasları ve ders programları (müfredat) belirlenmiştir.
  3. İlköğretim tüm çocuklar için zorunlu ve parasız (ücretsiz) hâle getirilmiştir.
  4. Yabancı okulların müfredatına Türkçe, Tarih ve Coğrafya dersleri konulmuş ve bu derslere Türk öğretmenlerin girmesi kararlaştırılmıştır (Milliyetçilik ilkesi).
  5. Müfredatları onaylayacak olan Talim Terbiye Kurulu oluşturulmuştur.
  6. Kız ve erkek öğrencilerin birlikte okuduğu Karma Eğitim modeline geçilmiştir.

5. Harf Devrimi (Yeni Türk Harflerinin Kabulü) - 1 Kasım 1928 Arap harflerinin terk edilip Latin temelli Yeni Türk Alfabesi’ne geçilmesidir. Fikri temelleri Osmanlı dönemine (1850’lere) dayanan 100 yıllık bir tartışmanın sonucudur.

• Nedenleri: Arap harflerinin öğreniminin zor olması ve Türkçenin ses yapısına uymaması. Konuşma dili ile yazı dili arasındaki (aydın ile halk arasındaki) farklılığı ve kopukluğu gidermek. Düşük olan okuma-yazma oranını artırmak ve Batı ile kültürel ilişkileri geliştirmek.
• Gelişimi: 29 Mayıs 1928’de Maarif Vekaleti bünyesindeki Dil Encümeni tarafından “Elifba Raporu” hazırlanmıştır. Latin alfabesindeki “Q, W, X” harfleri alınmamış; Türkçeye uygun “Ç, Ğ, Ö, Ü, Ş” harfleri eklenerek alfabe millileştirilmiştir.
• Mustafa Kemal, yeni harflerin tanıtımını İstanbul’da Sarayburnu Parkı’nda (Halk Şurası’nda) yapmıştır. Kanun, 1 Kasım 1928’de mecliste kabul edilmiştir.
• Sonuçları:
  • Okur-yazar oranı ciddi bir şekilde artmıştır.
  • Matbaaların aktif hâle gelmesiyle basılan kitap ve yayın sayısı artmıştır.
  • Batı eserlerinin tercümesi ve teknik gelişmelerin takibi kolaylaşmıştır.
  • İlk Yayınlar: Yeni harflerle basılan ilk gazete Mardin gazetesidir. (Mustafa Kemal’in vefatından önce okuduğu son eser olan ve adını bizzat kendisinin koyduğu Belleten dergisi de yeni harflerle basılan ilk dergi/akademik yayındır).

6. Millet Mektepleri (24 Kasım 1928)

• Harf Devrimi’nin tamamlayıcısıdır. Okul çağını geçmiş yetişkinlere (sandalcıdan hamala kadar tüm halka) yeni Türk harflerini öğretmek amacıyla devlet tarafından ücretsiz olarak açılan kurslardır.
• Eğitim süreci kişilerin durumuna ve bölgeye göre 2, 4 veya 6 ay olarak planlanmıştır. Köylere ulaşabilmek için Gezici Millet Mektepleri kurulmuştur.
• Önemi: 24 Kasım 1928’de Millet Mektepleri Talimatnamesi ile Mustafa Kemal “Başöğretmen” seçilmiştir. (Bu tarih, 1981 yılından itibaren Türkiye’de “Öğretmenler Günü” olarak kutlanmaktadır).

7. Türk Tarih Kurumu (TTK) - 1931 Eski adıyla Türk Tarihi Tetkik Cemiyeti’dir. İlk başkanı Mehmet Tevfik Bıyıklıoğlu‘dur.

• Açılma Nedenleri:
  • Fransız ders kitaplarında yer alan “Türkler ikinci / sarı (barbar) ırktandır” iddialarını çürütmek ve Türk milletinin kökenlerini bilimsel olarak araştırmak.
  • Türklerin dünya ve İslam tarihine (medeniyete) katkılarını ortaya koymak.
  • Türklerden önceki Anadolu tarihini (Hititler, Urartular vd.) aydınlatmak ve kazı çalışmaları yapmak.
  • Ümmetçi ve hanedancı (sadece Osmanlı/Selçuklu odaklı) tarih anlayışından sıyrılarak milli bir tarih anlayışına geçmek ve vatandaşlar arasında ortak bir kültür/milli bilinç oluşturmak.
• Atatürk’ün Tarihi Sözü: Kurumun açılış felsefesi olan, tarih biliminde nesnelliği (objektifliği) vurgulayan sözü şudur: “Tarih yazmak, tarih yapmak kadar mühimdir. Yazan yapana sadık kalmazsa değişmeyen hakikat, insanlığı şaşırtacak bir mahiyet alır.”
• Yapılan Çalışmalar: Türk Tarihinin Ana Hatları (kitap), Türk Tarih Tezi’nin ortaya konması (Türklerin kökenlerinin Orta Asya’dan dünyaya yayıldığını anlatan tez), Ortaöğretim tarih ders kitaplarının (4 ciltlik) hazırlanması, Belleten dergisinin çıkarılması ve Ankara Dil, Tarih ve Coğrafya Fakültesi’nin (1935) açılmasıdır.

8. Halkevleri (1932)

• Millet mekteplerinden mezun olanların okuma-yazma pratiğini sürdürmek, Cumhuriyetin ilke ve inkılaplarını halka benimsetmek ve halkın kültürel gelişimini sağlamak amacıyla ücretsiz olarak açılmıştır.
• 1912’de açılan Türk Ocakları’nın yerine kurulmuştur.
• Şubeleri (Kolları): Dil-Edebiyat-Tarih, Güzel Sanatlar, Spor ve Temsil, Kütüphane ve Neşriyat, Sosyal Yardım, Halk Dershaneleri, Köycülük, Müze ve Sergi.
• Yayın Organı: Ankara Halkevlerinin çıkardığı derginin adı Ülkü‘dür. (Türkiye’nin her yerindeki halkevinin kendi yöresine ait ayrı bir dergisi vardır, ancak genel merkez niteliğindeki Ankara’nınki Ülkü’dür).
• Yurt dışına açılan tek şubesi Londra’dadır.
• Adnan Menderes (Demokrat Parti) döneminde, “Cumhuriyet Halk Partisi’nin bir örgütü gibi hareket ettiği” gerekçesiyle kapatılmıştır.

9. Türk Dil Kurumu (TDK) - 1932 Mustafa Kemal’in “Tarih Kurumu” ile birlikte iki kardeş kurumundan biridir. İlk başkanı edebiyatçı Samih Rıfat‘tır.

• Açılma Nedenleri: Türk dilini yabancı kelimelerin boyunduruğundan kurtarmak, Türkçenin zenginliğini ortaya koyup kökenlerini araştırmak. Konuşma dili ile yazı dili (aydınlar ile halk) arasındaki farklılığı ve kopukluğu gidermek. Teknik kavramlara Türkçe karşılıklar bulmak.
• Yapılan Çalışmalar: Dil Encümeni oluşturulmuş, İmla Kılavuzu ve Tarama Sözlüğü hazırlanmıştır. Birinci Dil Kurultayı toplanmış ve Dil Bayramı ilan edilmiştir.
• Güneş Dil Teorisi (1936): Türkçenin dünya dillerinin kaynağı olduğunu savunan, Mustafa Kemal tarafından ortaya atılan tarihi bir teoridir (Bilim dünyasında evrensel kabul görmemiştir ancak sınav müfredatında yer alır).

10. Üniversite Reformu (1933)

• İsviçreli bilim insanı Prof. Dr. Albert Malche, Türkiye’ye davet edilerek mevcut yükseköğretim kurumu olan Darülfünun’da incelemeler yapmış ve bir rapor hazırlamıştır. (Raporda materyal, laboratuvar ve fiziksel yetersizlikler vurgulanmıştır).
• Sonuç: Albert Malche’nin raporu doğrultusunda, Osmanlı’dan kalan Darülfünun kapatılmış ve yerine 1933 yılında İstanbul Üniversitesi kurulmuştur.
• Cumhuriyet Dönemi Açılan Diğer Yükseköğretim Kurumları:
  • Ankara Hukuk Mektebi (1925): Yeni Türk Devleti’nin açtığı ilk yükseköğrenim kurumudur.
  • Gazi Eğitim Enstitüsü (1926): (Günümüzdeki Gazi Üniversitesi / Başlangıçta Güzel Sanatlar ağırlıklı).
  • Ankara Dil, Tarih ve Coğrafya Fakültesi (1935).
  • Ankara Siyasal Bilgiler Fakültesi (1936).