1982 Anayasası: Yasama Organının Faaliyetleri, Meclis Başkanlığı ve Denetim Yolları Ders Notları

BÖLÜM 1: MECLİSİN TOPLANMASI, TATİLİ VE ÇALIŞMA DÜZENİ

1. Olağan Toplantı ve Tatil Süreleri

• Yasama Yılı: 1 Ekim’de başlayıp bir sonraki yılın 30 Eylül’ünde sona eren 1 yıllık süredir.
• Kendiliğinden Toplanma: TBMM, her yasama yılının ilk günü olan Ekim ayının ilk günü (1 Ekim’de) hiçbir çağrıya gerek duymadan, meclis başkanının daveti olmaksızın kendiliğinden toplanır.
• Tatil ve Ara Verme: Meclis bir yasama yılı içinde en çok 3 ay tatil yapabilir. Ayrıca meclisin çalışmalarına ara vermesi de söz konusu olabilir; İçtüzüğe göre ara vermeler 15 günü geçemez. (Sınavlarda özellikle “tatil” soruluyorsa cevap daima 3 aydır).

2. Olağanüstü Toplantı Meclisin tatilde veya ara vermede olduğu dönemlerde, acil ve ciddi bir mesele ortaya çıktığında yapılan toplantıdır.

• Doğrudan Çağrı Yetkisi: Cumhurbaşkanı ve TBMM Başkanı meclisi doğrudan toplantıya çağırabilir.
• Dolaylı Çağrı Yetkisi: TBMM üye tam sayısının beşte biri, yani en az 120 milletvekili yazılı bir önerge imzalayarak TBMM Başkanına başvurursa, TBMM Başkanı meclisi toplantıya çağırmak zorundadır.
• Önemli Kural: Olağanüstü toplantıda, meclis öncelikle toplantıyı gerektiren acil konuyu görüşmek zorundadır. Bu konu görüşülüp karara bağlanmadan tatil veya ara vermeye devam edilemez.

3. Temel Yasama ve Çalışma Kavramları

• Yasama Dönemi: İki genel seçim arasındaki süredir (Normal şartlarda seçimler yenilenmez veya ertelenmezse 5 yıldır).
• Birleşim: TBMM’nin belirli bir günde açılan, 24 saatlik bir günlük toplantısının tamamına verilen addır.
• Oturum: Birleşimin yemek, yoklama, istirahat gibi aralarla bölünen her bir kısmıdır. (Her oturumda toplantı yeter sayısı olan en az 200 milletvekilinin hazır olması gerekir).
• İlga ve Mülga: Yeni bir kanun çıkararak eski (mevcut) kanunu tamamen veya kısmen yürürlükten kaldırma işlemine (eylemine) İlga etmek denir. Bu işlem sonucunda yürürlükten kalkan, çöpe giden eski kanuna ise Mülga Kanun denir.
• Kadük Olma: Bir yasama döneminde (5 yıl içinde) meclise sunulmuş ancak komisyonlarda vs. görüşülerek sonuca (yasaya) bağlanamamış kanun tekliflerinin, yeni yasama dönemine devretmeyerek geçerliliğini kaybetmesine, yani hükümsüz kalmasına denir.
• Fıkra: Bir kanun maddesinin kendi içinde satır başlarıyla ayrılan her bir alt bölümüne (paragrafına) verilen isimdir.

---

BÖLÜM 2: TBMM BAŞKANLIK DİVANI VE SEÇİMİ

Meclisin yönetildiği, sevk ve idare edildiği yerdir. Başkanlık divanı olmadan meclis çalışmalarını sürdüremez.

1. Oluşumu ve Geçici Divan

• Üyeleri: TBMM Başkanı, Başkanvekilleri (oturumları yönetirler), Katip Üyeler (yazıcılar) ve İdare Amirlerinden oluşur. Meclis Genel Sekreteri gibi memurlar divanda yer almaz; Başkanlık divanının tüm üyeleri milletvekili olmak zorundadır.
• Geçici Başkanlık Divanı: Seçimlerden sonra meclis ilk açıldığında (yemin töreninde) henüz meclis başkanı seçilmediği için geçici bir divan kurulur. Bu divana en yaşlı milletvekili başkanlık eder; en yaşlı ikinci milletvekili ise başkanvekili olur (Bu, Osmanlı’nın ilk meclislerinden gelen, içtüzükte yer alan köklü bir gelenektir).
• Parti Dağılımı: TBMM Başkanı haricindeki diğer divan üyeleri (vekiller, idare amirleri, katipler) için seçim yapılmaz. Bu kişiler, siyasi parti gruplarının meclisteki üye sayıları oranında divanda temsil edilmelerini sağlayacak şekilde belirlenir.

2. TBMM Başkanı Seçimi ve Tarafsızlık İlkeleri Meclis Başkanı her ne kadar bir partinin milletvekili olsa da meclisi herkese eşit mesafede yönetmek zorundadır. Anayasa, meclis başkanının tarafsızlığını sağlamak için şu katı kuralları getirmiştir:

• Partiler Aday Gösteremez: Siyasi parti grupları meclis başkanı adayı gösteremez; adaylar bireysel olarak başvuru yapmak zorundadır.
• Görev Süresi (İki Kez Seçim): Tarafsızlığı zedelememek (tekrar seçilme kaygısını ve rehaveti önlemek) adına, 5 yıllık bir yasama döneminde iki kez seçim yapılır. İlk seçilenin görev süresi 2 yıl, ikinci seçilenin görev süresi ise o yasama döneminin sonuna kadardır (kalan süredir).
• Oy Kullanma Yasağı: Meclis başkanı kanun teklif edebilir ancak tarafını belli etmemek adına mecliste hiçbir şekilde oy kullanamaz. Başkanvekilleri ise sadece “oturumu yönettikleri” zaman oy kullanamazlar, yönetmediklerinde kullanabilirler.
• Siyasi Yasaklar: Başkan ve vekiller, mensubu oldukları siyasi partilerin meclis içindeki ve dışındaki siyasi faaliyetlerine katılamazlar ve meclis tartışmalarına dâhil olamazlar.

TBMM Başkanı Seçim Süreci:

• Meclis toplandıktan sonraki ilk 5 gün içinde adaylar başkanlık divanına bildirilir.
• Bildirim süresinin bitiminden itibaren ikinci 5 gün içinde seçim tamamlanır (Süreç toplam en fazla 10 gün sürer).
• Seçimler vekillerin baskı altında kalmadan oy verebilmesi için zorunlu olarak gizli oyla yapılır ve tarafsız, uzlaşılan bir aday çıkması için yüksek sayıların arandığı 4 turlu bir sistemle gerçekleştirilir.
  • 1. Tur: Üye tam sayısının üçte ikisi (2/3) olan 400 milletvekili oyu aranır.
  • 2. Tur: Yine 400 milletvekili oyu aranır.
  • 3. Tur: Üye tam sayısının salt çoğunluğu olan 301 milletvekili oyu aranır.
  • 4. Tur: Üçüncü turda da seçilemezse, 3. turda en çok oy alan iki aday yarışır ve en çok oyu alan (katılanların salt çoğunluğu, min. 151) başkan seçilir. (Not: Kamu Başdenetçisi de mecliste birebir aynı oylama sistemiyle seçilir).
• Meclis Başkanının Görevleri: Meclisi temsil eder, genel kurulu yönetir. Meclisin tüm bina ve eklentilerindeki kolluk ve güvenlik hizmetlerinden (İçişleri Bakanlığı değil) doğrudan Meclis Başkanı sorumludur.

---

BÖLÜM 3: SİYASİ PARTİ GRUPLARI VE İÇTÜZÜK

1. Siyasi Parti Grupları

• Türkiye’de 30 vatandaşla siyasi parti kurulabilir ancak bir partinin TBMM’de “Grup” kurabilmesi ve yönetimde daha çok söz sahibi olabilmesi için en az 20 milletvekiline sahip olması şarttır. Bağımsızlar grup kuramaz.
• Grup Kurmanın Hakları: Komisyonlara ve başkanlık divanına üye verebilirler. Genel görüşme ve meclis araştırması isteyebilirler. Cumhurbaşkanı adayı gösterebilirler. Mecliste en fazla üyeye sahip iki siyasi parti grubu (günümüzde AK Parti ve CHP) Anayasa Mahkemesi’ne doğrudan iptal davası açabilir.
• Grupların Yapamayacağı İşlemler (Yasalar):
  1. Yasama dokunulmazlığının kaldırılması ile ilgili görüşme yapamaz, bağlayıcı karar alamazlar (Tarafsızlık ilkesi gereği).
  2. Meclis soruşturması açılması ve Yüce Divan ile ilgili görüşme yapamaz, karar alamazlar.
  3. Meclis başkanlığı için aday gösteremezler.

2. İçtüzük (Yöntemsel Bağımsızlık İlkesi)

• TBMM’nin kendi işleyişini, çalışma esaslarını ve disiplin kurallarını bizzat kendisinin hazırladığı kurallar bütünüdür (“Meclisin sessiz/gizli anayasasıdır”).
• Meclisin yürütme ve devletin diğer organları karşısındaki bağımsızlığını simgeleyen “Yöntemsel Bağımsızlık İlkesinin” bir sonucudur.
• Bir kanun değil, Parlamento Kararıdır. Buna rağmen anayasaya aykırı olamayacağı için iptali için Anayasa Mahkemesi’ne yargı yolu açıktır.

---

BÖLÜM 4: TOPLANTI VE KARAR YETER SAYILARI (OYLAMALAR)

1. Toplantı Yeter Sayısı: TBMM, bütün işlerinde (ne görüşürse görüşsün) meclis üye tam sayısının en az üçte biriyle, yani 200 milletvekiliyle toplanmak zorundadır. Aksi hâlde toplantı (oturum) açılamaz.

2. Basit Çoğunluk (Karar Yeter Sayısı): Anayasada özel bir hüküm (nitelikli sayı) yoksa karar yeter sayısı, o gün toplantıya katılanların salt çoğunluğudur (yarısından bir fazlasıdır).

• Örneğin 400 kişi katılmışsa 201 oy, 500 kişi katılmışsa 251 oy gerekir.
• Ancak çıkan bu karar sayısı, hiçbir koşulda üye tam sayısının dörtte birinin bir fazlasının (151’in) altına düşemez.
• Basit Çoğunlukla Alınan Önemli Kararlar: Yasama dokunulmazlığının kaldırılması, savaş ilanı, uluslararası antlaşmaların onaylanmasını uygun bulmak, bütçe kanunu ve OHAL kararlarının meclisçe onaylanması basit çoğunlukla yapılır. (Bütçe ve OHAL onayında yüksek sayı aranmaması, devletin bekasının tehlikeye girmemesi ve devlet işlerinin durmaması içindir).

3. Nitelikli Çoğunluk (Özel Sayılar): Anayasada önem atfedilen bazı kararlar için katılanlara bakılmaz; doğrudan üye tam sayısı (600) üzerinden hesaplanan yüksek sayılar (301, 360, 400) aranır. Bunlar şunlardır:

• 301 Milletvekili (Üye Tam Sayısının Salt Çoğunluğu):
  • Devamsızlık (1 ayda 5 birleşim) sebebiyle vekilliğin düşürülmesi.
  • Meclis Başkanı ve Kamu Başdenetçisi seçiminin 3. turu.
  • Cumhurbaşkanı’nın veto edip geri gönderdiği kanunu değiştirmeden aynen iade etmek.
  • Cumhurbaşkanı Yardımcıları ve Bakanlar hakkında Meclis Soruşturması açılmasını istemek (teklif etmek).
• 360 Milletvekili (Üye Tam Sayısının 3/5’i):
  • Meclisin seçimlerin yenilenmesine (erken seçime) karar vermesi.
  • Genel ve Özel Af ilan edilmesi.
  • Anayasa değişikliğinin zorunlu referanduma gönderilebilmesi için gereken asgari onay sayısı.
  • CB Yardımcıları ve Bakanlar hakkında Meclis Soruşturması açılmasına karar verilmesi.
  • Hakimler ve Savcılar Kurulu (HSK) üye seçiminin 2. turu.
• 400 Milletvekili (Üye Tam Sayısının 2/3’ü):
  • Meclis Başkanı ve Kamu Başdenetçisi seçiminin ilk 2 turu.
  • Anayasa değişikliğinin Cumhurbaşkanı tarafından referandumsuz, doğrudan onaylanabilmesi (ihtiyari referandum sınırı).
  • CB Yardımcıları ve Bakanların Yüce Divan’a sevk edilmesi (yargılanmaya gönderilmesi).
  • HSK ve Anayasa Mahkemesi (AYM) üye seçiminin 1. turu.

4. Gizli Oylama Zorunluluğu Olan İşlemler: Vekillerin grup/parti baskısından uzak, vicdani oy kullanabilmesi için şu işlemlerde oylama gizli yapılır: Anayasa değişikliği maddeleri, bağdaşmayan işte ısrar eden vekilliğin düşürülmesi, Yüce Divan’a sevk işlemleri (soruşturma kararları), Meclis Başkanı ve Kamu Başdenetçisi seçimi, HSK ve AYM’ye üye seçimi.

---

BÖLÜM 5: MECLİSİN BİLGİ EDİNME VE DENETİM YOLLARI

Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemine geçilmesiyle (Bakanların meclis dışından seçilmesi ve meclise karşı siyasi sorumluluklarının kalkması nedeniyle) Gensoru ve Sözlü Soru uygulamaları tamamen kaldırılmıştır. Günümüzde 4 adet denetim yolu vardır:

1. Yazılı Soru

• Bir milletvekili tarafından meclis başkanlığı aracılığıyla verilir.
• En geç 15 gün içinde cevaplandırılması zorunludur.
• Muhataplar: Sadece Cumhurbaşkanı Yardımcılarına ve Bakanlara yöneltilir. (Kuvvetler ayrılığı gereği devletin başı olan Cumhurbaşkanına soru sorulamaz).

2. Meclis Araştırması

• Meclisin belli bir konuda bilgi edinmek amacıyla özel bir komisyon kurarak yaptığı incelemedir. En az 20 milletvekili veya parti grubu önergesiyle başlar.
• Araştırma Komisyonu Örnekleri (Politik/Toplumsal Olaylar):
  • 15 Temmuz Komisyonu: 2016 yılındaki askeri darbe girişiminin siyasi ve toplumsal ayaklarını araştırmak üzere meclisçe kurulan komisyon.
  • Soma Maden Faciası: 2014 yılında 301 madencinin ölümüyle sonuçlanan felakette iş güvenliği zafiyetlerini inceleyen komisyon.
  • Susurluk Kazası (1996): Bir trafik kazasıyla ortaya çıkan; siyaset, mafya ve emniyet üçgenindeki yasadışı devlet içi yapılanmaları (derin devleti) araştırmak üzere kurulan meclis komisyonu (Bu dönemde komisyon üyeleri mafya tarafından tehdit edilmiş, büyük bir kamuoyu oluşmuştur).
  • Özgecan Aslan Cinayeti: Kadına yönelik şiddeti ve alınacak önlemleri incelemek üzere oluşturulmuş komisyon.
• İstisna: Devlet sırları ve ticari sırlar meclis araştırmasına konu olamaz. (Araştırma sonucu herhangi bir cezai yaptırım içermez, sadece kamuoyu oluşturur).

3. Genel Görüşme

• Toplumu ve devleti ilgilendiren belli bir konunun (Örn: Artan kadın cinayetleri, terör eylemleri) TBMM Genel Kurulu’nda derinlemesine görüşülmesidir. Bu görüşme bitmeden başka bir gündem maddesine geçilmez. Yaptırımı yoktur, kamuoyu oluşturmayı hedefler.

4. Meclis Soruşturması (Cezai Denetim Sistemi) Eski sistemdeki siyasi denetim (gensoru) kalktığı için bakanlar ancak cezai anlamda meclise karşı sorumludur.

• Kapsam ve Muhataplar: Yalnızca Cumhurbaşkanı Yardımcıları ve Bakanlar hakkında uygulanır. Ancak her suç için değil; sadece görevleri sırasında, görevleriyle ilgili işledikleri iddia edilen (yolsuzluk, rüşvet gibi) suçlardan dolayı uygulanır.
  • (Görevle ilgili olmayan, adam yaralama/hakaret gibi şahsi suçlarda meclis soruşturması değil, normal milletvekili yasama dokunulmazlığı süreçleri uygulanır ve bu suçlara savcılar bakar).
• Süreç ve Sayılar (Yüce Divan’a Gidiş):
  1. Teklif: Üye tam sayısının salt çoğunluğu olan 301 milletvekili yazılı önerge ile soruşturma açılmasını “ister” (talep eder).
  2. Karar: 1 ay içinde görüşülür ve üye tam sayısının 3/5’i olan 360 milletvekilinin “gizli oyuyla” soruşturma açılmasına “karar verilir”.
  3. Komisyon: Karar çıkarsa partilerin oranına göre 15 kişilik bir komisyon (savcı göreviyle) kurulur. 2 ay çalışır, yetmezse 1 ay ek süre alır. Raporunu 10 günde dağıtır ve 10 gün içinde görüşülür.
  4. Yüce Divana Sevk: Son aşamada Genel Kurulda üye tam sayısının 2/3’ü olan 400 milletvekilinin evet oyuyla bu kişiler Anayasa Mahkemesi’ne (Yüce Divan sıfatıyla) yargılanmaya gönderilir.
• Yargılama ve Sonuç: Yüce Divan (ağır ceza mahkemesi işlevi görür) yargılamayı 3 ay içinde bitirmek zorundadır. Yetmezse 3 ay ek süre verilir (Yargılama en geç 6 ayda tamamlanır).
• Görevin Sona Ermesi: Bakan veya CB Yardımcısının Yüce Divan’a sevk edilmesi, onun görevini otomatik olarak sona erdirmez. Ancak yargılama sonucunda “seçilmeye engel bir suçtan” (rüşvet, zimmet vb.) mahkûm olurlarsa görevleri kesin olarak sona erer.
• Önemli Not: Bu suçlar görev sırasında işlendiği sürece, kişinin bakanlık görevi bitmiş olsa dahi zaman aşımı olmadan her zaman meclis soruşturması açılabilir (Kişinin yargılanması için aktif görevde olması şart değildir).