1982 Anayasası: Yasama Organı ve Milletvekilliği Statüsü Ders Notları

BÖLÜM 1: MİLLETİN TEMSİLİ VE GÖREVE BAŞLAMA

• Milletin Temsili (Madde 80): Milletvekilleri sadece seçildikleri bölgeyi, kendilerini veya onlara oy verenleri değil; yaptıkları kanunlar ve aldıkları kararlar tüm ülkeyi etkilediği için bütün milleti temsil ederler. (Örneğin, Ankara milletvekili sadece Ankaralıları değil, tüm milleti temsil eder).
• Milletvekili Sıfatının Kazanılması: Bir kişi, seçimlerin bitiminde İl Seçim Kurulu tarafından düzenlenen tutanağı (mazbatayı) aldığı an hukuken “milletvekili” sıfatını kazanır.
• Göreve Başlama (And İçme Şartı): Milletvekili sıfatı mazbata ile kazanılsa da, bir milletvekilinin TBMM’ye gidip oylamalara, komisyonlara katılabilmesi ve kanun teklif edebilmesi (yani fiilen göreve başlayabilmesi) için Anayasa’nın 81. maddesi gereği meclis kürsüsünde and içmesi (yemin etmesi) zorunludur. Yemin etmeyen vekil göreve başlayamaz ve hakkında devamsızlık hükümleri uygulanır.
• Mecliste Yemin Eden Diğer Görevliler: TBMM önünde yemin ederek göreve başlayanlar yalnızca milletvekilleri değildir. Cumhurbaşkanı (milletvekili yemininden farklı olarak “tarafsızlık” ve “Türkiye Cumhuriyetini temsil etme” vurgusuyla), Cumhurbaşkanı Yardımcıları, Bakanlar ve anayasada açıkça belirtilmemesine rağmen kanun gereği Kamu Başdenetçisi de meclis önünde and içerek göreve başlar.

BÖLÜM 2: YASAMAYLA BAĞDAŞMAYAN İŞLER

Milletvekillerinin yürütme organından bağımsız, korkusuz ve tarafsız bir şekilde çalışabilmesi için bazı kurumlarda görev almaları anayasa ile yasaklanmıştır.

• Milletvekilleri; devlet ve diğer kamu tüzel kişiliklerinde (bakanlıklar, belediyeler, TRT, üniversiteler), bunlara bağlı kuruluşlarda (Örn: ASKİ, EGO, İSKİ, İETT), devletin ortak olduğu teşebbüslerde, kamu yararına çalışan derneklerde (Örn: Kızılay) ve devletten destek alıp vergi muafiyeti olan vakıflarda yönetici, denetçi, temsilci, vekil veya hakem olamazlar ve bu kurumlardan taahhüt (ihale/müteahhitlik) işi alamazlar.
• Kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşlarında (odalar, barolar) ve sendikalarda üye olabilirler ancak bunların yönetim ve üst kurullarında görev alamazlar.
• Yürütme organının (Cumhurbaşkanının) teklif, inha ve atamalarını kabul edemezler.
• Serbest Bırakılan İşler: Milletvekilleri (memurlardan farklı olarak) serbest mesleklerini icra edebilirler (Örn: doktorluk yapıp muayenehane işletebilirler) veya ticari faaliyetlerine devam edebilirler.

BÖLÜM 3: PARLAMENTER MUAFİYETLER

Milletvekillerini koruyan iki temel muafiyet vardır: Yasama Sorumsuzluğu ve Yasama Dokunulmazlığı.

1. Yasama Sorumsuzluğu (Kürsü Dokunulmazlığı)

• Milletvekillerinin (ve sadece meclis üyelerinin) TBMM çalışmaları esnasında (meclis çatısı altında) kullandıkları oylar, söyledikleri sözler ve ileri sürdükleri düşüncelerden (fikir açıklamalarından) dolayı sorumlu tutulamamasıdır. Dışarıdaki mitinglerde söylenen sözler bu kapsama girmez.
• Özellikleri: Mutlaktır, meclis tarafından oylamayla dahi kaldırılamaz ve elinden alınamaz. Süreklidir; milletvekilinin görev süresi bitse dahi ömür boyu devam eder.
• Meclis Başkanlık Divanı yasaklamadığı sürece, vekil bu söz ve düşüncelerini meclis dışında da tekrarlamakta özgürdür. Meclis içinde fiili müdahalede bulunmak (yumruklaşmak vb.) sorumsuzluk kapsamında değildir, dokunulmazlık konusudur.

2. Yasama Dokunulmazlığı

• Bir milletvekili hakkında, seçimden önce veya sonra işlediği iddia edilen bir suçtan dolayı TBMM kararı (oylaması) olmadıkça; gözaltına alınamaması, sorguya çekilememesi, tutuklanamaması ve yargılanamamasıdır.
• Koruma Sağlamadığı Durumlar: Dokunulmazlık; savcının soruşturma başlatmasına, delil toplamasına, fezleke/iddianame hazırlamasına, iş yeri, ev veya araç araması yapmasına engel değildir. Ayrıca sadece ceza davalarına karşı korur, tazminat veya boşanma gibi hukuk davalarına karşı koruma sağlamaz.
• Dokunulmazlığın Kaldırılması: Sadece TBMM tarafından kaldırılır. Kaldırma kararı için nitelikli bir çoğunluk aranmaz; toplantıya katılanların salt çoğunluğu (basit çoğunluk) yeterlidir. (Çıkan “evet” oyu 151’in altında olmamak şartıyla, örneğin 400 kişi katılmışsa 201 oyla dokunulmazlık kaldırılabilir).
• Dokunulmazlığın İstisnaları (Doğrudan İşlem Yapılabilen Haller): İki durumda meclis kararı beklenmeden vekile doğrudan müdahale (gözaltı vb.) edilebilir:
  1. Ağır cezayı gerektiren suçüstü hâlleri (Örn: Rüşvet alırken suçüstü yakalanmak).
  2. Anayasanın 14. Maddesi: Seçimden önce soruşturmasına başlanmış olmak kaydıyla, devletin bölünmez bütünlüğüne ve Cumhuriyet’e karşı işlenen suçlardır.
• Özellikleri ve Süreç: Mutlak değildir, kaldırılabilir ve vekillik bittiğinde kendiliğinden sona erer. Bir vekil hakkında birden çok suç dosyası (fezleke) varsa, her suç için ayrı ayrı dokunulmazlık kaldırma oylaması yapılmalıdır.
• Dokunulmazlığın kaldırılması milletvekilliğini düşürmez, sadece yargılanmanın yolunu açar. Mahkeme sonucunda vekilliğe engel olmayan bir ceza alınırsa, bu cezanın infazı üyelik sıfatı bitinceye kadar ertelenir ve bu süreçte cezaya zaman aşımı işlemez.
• Dokunulmazlığı kaldırılıp yargılanan vekil yeniden seçilirse, dokunulmazlığı tekrar kazanır ve yargılamaya devam edilebilmesi için meclisin dokunulmazlığı yeniden kaldırması gerekir.
• Önemli Yasak: Siyasi parti grupları, mecliste dokunulmazlıkların kaldırılmasıyla ilgili kendi aralarında görüşme yapamaz ve ortak karar alamazlar.
• Bakanlar ve Cumhurbaşkanı Yardımcıları: Milletvekili olmamalarına rağmen, göreviyle ilgili olmayan (şahsi) suçlarda yasama dokunulmazlığından aynen yararlanırlar. Görevle ilgili suçlarda (rüşvet vb.) ise meclis soruşturması açılarak Yüce Divan’da yargılanırlar.

BÖLÜM 4: İTİRAZ SÜRECİ (7-15 KURALI) Meclis tarafından yasama dokunulmazlığı kaldırılan veya vekilliği düşürülen milletvekili ya da onun adına başka bir milletvekili, bu kararın Anayasa’ya veya İçtüzük’e aykırı olduğu gerekçesiyle 7 gün içinde Anayasa Mahkemesi’ne (AYM) iptal davası açabilir. Anayasa Mahkemesi bu itirazı 15 gün içinde kesin olarak karara bağlar.

BÖLÜM 5: MİLLETVEKİLLİĞİNİN SONA ERMESİ

Milletvekilliği üç farklı şekilde sona erer: Kendiliğinden, Meclis Kararıyla veya Mahkeme Kararıyla.

1. Kendiliğinden Sona Erme:

• Ölüm, seçimlerin yenilenmesiyle tekrar aday olmama/seçilememe, vatandaşlığın kaybedilmesi.
• Cumhurbaşkanı, Cumhurbaşkanı Yardımcısı veya Bakan seçilmek (Kuvvetler ayrılığının katı olması nedeniyle yasama ve yürütmede aynı anda görev alınamaz).
• Mahalli idare (belediye vb.) organlarına seçilmek. (Kişiye 15 gün süre verilir, belediye başkanlığını seçerse vekilliği düşer).

2. Meclis (TBMM) Kararıyla Sona Erme: Üç durumda TBMM oylaması gerekir:

• İstifa: Milletvekili tek taraflı istifa edemez; basit çoğunlukla (katılanların salt çoğunluğu, min. 151) istifanın meclis tarafından onaylanması gerekir.
• Bağdaşmayan İşlerde Israr Etme: Milletvekiline yasak olan görevleri yapmakta ısrar edilirse, mecliste gizli oylama ile ve yine basit çoğunlukla (min. 151) vekillik düşürülür.
• Devamsızlık: Bir milletvekili, izinsiz veya mazeretsiz olarak 1 ay içinde toplam 5 birleşim günü (bir günlük toplantının tamamına birleşim denir) meclis çalışmalarına katılmazsa, üye tam sayısının salt çoğunluğunun oyuyla (Nitelikli Çoğunluk = 301 kabul oyu) vekilliği düşürülür. (Not: Meclisin toplanabilmesi için asgari 200 milletvekilinin bulunması şarttır).

3. Mahkeme Kararının Bildirilmesiyle Sona Erme:

• Hakkında kısıtlılık (vesayet) kararı verilen veya seçilmeye engel bir suçtan kesin hüküm (ceza) giyen milletvekilinin vekilliği, kesinleşen mahkeme kararının TBMM Genel Kuruluna bildirilmesi (okunması) anında düşer. Bunun için mecliste ayrıca bir oylama yapılmaz.

Vekilliği Düşürmeyen (Sona Erdirmeyen) Durumlar:

• Partisinden istifa etmek (kişiyi sadece bağımsız milletvekili yapar).
• TBMM Başkanı seçilmek.
• Dokunulmazlığının kaldırılması.
• Beyan ve eylemleriyle partisinin temelli kapatılmasına sebep olmak (Bu durum vekilliği düşürmez, kişiye sadece 5 yıl boyunca siyasi partilere üye olma ve yönetici olma yasağı getirir).

BÖLÜM 6: MALİ HAKLAR (ÖDENEK VE YOLLUKLAR)

• Milletvekillerinin alacağı maaş (ödenek), en yüksek devlet memurunun (Cumhurbaşkanlığı İdari İşler Başkanı / Genel Sekreteri) almakta olduğu maaşı aşamaz.
• Yolluk (harcırah) miktarı, ödeneğin (maaşın) en fazla yarısı kadar olabilir.
• Milletvekilleri, ödenek ve yolluklarını en fazla 3 aylık peşin (avans) olarak alabilirler.

BÖLÜM 7: TBMM’NİN GÖREVLERİ (KANUN VS. PARLAMENTO KARARI)

TBMM görevlerini iki farklı işlem türüyle yerine getirir: Kanunlar ve Parlamento Kararları.

A. Kanunla Yapılan İşlemler: Cumhurbaşkanı’nın onayına ve Anayasa Mahkemesi’nin denetimine tabi olan, genel ve soyut işlemlerdir.

• Anayasayı Değiştirmek: En az üye tam sayısının beşte üçü (3/5) yani 360 milletvekilinin oyu gerekir.
• Bütçe ve Kesin Hesap Kanunları: Diğer kanunları milletvekilleri teklif ederken, bütçe (gelecek yılın harcamaları) ve kesin hesap (geçmiş yılın harcamaları) kanun tekliflerini Cumhurbaşkanı meclise sunar.
• Para Basılmasına Karar Vermek: Yetki meclisindir, fiilen Merkez Bankası ve Darphane aracılığıyla kullanılır.
• Milletlerarası Antlaşmaları Onaylamayı Uygun Bulmak: (Onaylayan ve yayımlayan Cumhurbaşkanıdır, ancak meclis “uygun bulma kanunu” çıkarır).
• Genel ve Özel Af İlan Etmek: Af kanunu çıkarabilmek için zorlaştırılmış oran olan 360 (3/5) milletvekili oyu şarttır. Anayasa gereği ormanları korumak amacıyla orman suçları af kapsamı dışındadır.
• OHAL Cumhurbaşkanlığı Kararnamelerini Onaylamak: Kanun hükmünde oldukları için meclis kanunla onaylar.

B. Parlamento Kararıyla Yapılan İşlemler: Meclisin kendi iç işleyişini veya yürütme/yargı ile ilişkilerini düzenleyen, Cumhurbaşkanı’na onaya gitmeyen, Meclis Başkanı tarafından doğrudan Resmî Gazete’de yayımlanan kararlardır.

• Savaş İlanına Karar Vermek.
• TSK’nın Kullanılmasına İzin Vermek: Esasen meclis yetkisidir. Sadece meclis tatildeyken ani bir silahlı saldırı olursa Cumhurbaşkanı bu yetkiyi doğrudan kullanabilir.
• Yurt Dışına Asker Gönderme (Tezkere): Meclis kararıyla yapılır.
• OHAL İlanını Onaylamak/Uzatmak: OHAL’i Cumhurbaşkanı ilan etse de bunu parlamento kararıyla onaylayan, kaldıran veya uzatan mercii TBMM’dir.
• Yüce Divan’a Sevk Etmek: Cumhurbaşkanı, yardımcıları ve bakanları görev suçlarından dolayı Yüce Divan’a göndermek kanun değil parlamento kararıdır.
• Kalkınma Planlarını Onaylamak.
• TBMM Başkanını ve Kamu Başdenetçisini Seçmek: İkisi de meclis tarafından 4 turlu gizli oylamayla seçilir.
• Kurullara Üye Seçmek: RTÜK üyelerinin tamamını (9 üye) meclis seçer. Ayrıca Sayıştay Başkan ve üyelerini, HSK’ya 7 üyeyi ve Anayasa Mahkemesi’ne 3 üyeyi yine TBMM seçer. (Sayıştay, denetimlerini meclis adına yaptığı için raporlarını meclise sunar).
• İçtüzük (Meclisin İç İşleyişi) Yapmak, Dokunulmazlığı Kaldırmak ve Vekilliği Düşürmek.

Parlamento Kararlarına Karşı Yargı Yolu İstisnaları: Kural olarak parlamento kararları aleyhine dava açılamaz (yargı yolu kapalıdır). Ancak bunun Anayasada yer alan üç istisnası (yargı yolu açık olanlar) vardır. Bu üç işlem için Anayasa Mahkemesi’ne (AYM) iptal davası açılabilir:

1. TBMM İçtüzüğü (Şekil ve esas bakımından dava açılabilir).
2. Yasama Dokunulmazlığının Kaldırılması Kararı (7 gün içinde itiraz edilir, AYM 15 günde çözer).
3. Milletvekilliğinin Düşürülmesi Kararı (7 gün içinde itiraz edilir, AYM 15 günde çözer).