1982 Anayasası: Yüksek Mahkemeler, HSK ve Sayıştay Ders Notları

BÖLÜM 1: YARGITAY (Adli Yargı Temyiz Mercii)

• Görevi: Adliye mahkemelerince (hukuk ve ceza mahkemeleri, istinaf/bölge adliye mahkemeleri) verilen ve kanunun başka bir idari veya adli yargı merciine bırakmadığı karar ve hükümlerin son inceleme (temyiz) merciidir.
• İlk ve Son Derece Mahkemesi Olması: Yargıtay sadece temyiz incelemesi yapmaz; kanunla gösterilen belli davalara (örneğin Yargıtay üyelerinin görev dışı kişisel suçlarına) ilk ve son derece mahkemesi olarak doğrudan bakar ve karara bağlar. Osmanlı’daki (Tanzimat dönemi) temeli Divan-ı Ahkam-ı Adliye’dir.
• Üyelerinin Seçimi: Yargıtay’ın bütün üyelerini istisnasız olarak Hakimler ve Savcılar Kurulu (HSK) seçer. Üyeler 12 yıl için seçilir ve bir kimse ikinci kez üye seçilemez (Bu süre ve seçilememe kuralı Anayasa’da değil, kanunlarında yer alır).
• Başkan ve Başkanvekillerinin Seçimi: Yargıtay Birinci Başkanı, başkanvekilleri ve daire başkanları; kendi üyeleri arasından Yargıtay Genel Kurulu tarafından, üye tam sayısının salt çoğunluğunun gizli oyuyla 4 yıl için seçilirler. Süresi bitenler yeniden seçilebilir.
• Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısı ve Vekilinin Seçimi: Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısı ve Başsavcıvekili; Yargıtay Genel Kurulunun kendi içinden belirleyip göstereceği beşer aday arasından Cumhurbaşkanı tarafından 4 yıl için seçilir. Süresi bitenler yeniden seçilebilir.

BÖLÜM 2: DANIŞTAY (İdari Yargı Temyiz ve Danışma Mercii)

• Görevi: İdare mahkemelerince (idare, vergi, bölge idare mahkemeleri) verilen karar ve hükümlerin son inceleme (temyiz) merciidir. Aynı zamanda en yüksek idare mahkemesi ile devletin en yüksek inceleme ve danışma merciidir. Tanzimat dönemindeki temeli Şura-i Devlet’tir.
• İlk ve Son Derece Mahkemesi Olması: Kanunla gösterilen belli idari davalarda (örneğin Cumhurbaşkanı kararları veya bakanlıkların ulusal çaplı yönetmeliklerinin iptal davaları) ilk ve son derece mahkemesi olarak doğrudan görev yapar.
• Üyelerinin Seçimi: Danıştay, idari görevleri de olan bir kurum olduğu için üyelerinin dörtte birini (1/4) idari bürokrasiden gelenler arasından Cumhurbaşkanı; dörtte üçünü (3/4) ise idari yargı hakim ve savcıları arasından Hakimler ve Savcılar Kurulu (HSK) seçer. Üyeler 12 yıl için seçilir ve ikinci kez seçilemezler.
• Başkan ve Başsavcı Seçimi: Danıştay Başkanı, başkanvekilleri, daire başkanları ve Danıştay Başsavcısı; kendi üyeleri arasından Danıştay Genel Kurulu tarafından üye tam sayısının salt çoğunluğunun gizli oyuyla 4 yıl için seçilir (Süresi biten yeniden seçilebilir).
• İmtiyaz Sözleşmelerinde Görüş Bildirme: Danıştay, kamu hizmetleri ile ilgili imtiyaz şartlaşma ve sözleşmeleri (örneğin belediyelerin veya devletin özel şirketlerle yaptığı otoyol vb. işletme sözleşmeleri) hakkında hukuka aykırılık olup olmadığını belirlemek için en geç 2 ay içinde görüşünü bildirmekle görevlidir. İdare bu görüşü en baştan almak zorundadır, ancak bu görüşe kesin olarak uyma mecburiyeti yoktur (uyulmazsa sonradan iptal davasına konu olabilir).

BÖLÜM 3: UYUŞMAZLIK MAHKEMESİ

• Görevi: Adli yargı mercileri (hukuk/ceza mahkemeleri) ile idari yargı mercileri (idare/vergi mahkemeleri) arasındaki görev ve hüküm uyuşmazlıklarını (örneğin iki mahkemenin de dosyayı kendi görev alanında görmeyip görevsizlik kararı vermesi durumunda) kesin olarak çözmeye yetkili yüksek mahkemedir.
• Üyeleri: 3 asıl 3 yedek üyesini Yargıtay; 3 asıl 3 yedek üyesini Danıştay kendi içinden seçer.
• Başkanın Seçimi: Mahkemenin başkanlığını, Anayasa Mahkemesi (AYM) kendi üyeleri arasından seçip görevlendirdiği bir üye yapar. Mahkemenin binası da Ankara’da AYM yerleşkesi içindedir.
• AYM ile Çatışma Durumu: Diğer mahkemeler (Uyuşmazlık Mahkemesi, Yargıtay, Danıştay vb.) ile Anayasa Mahkemesi arasında bir uyuşmazlık yaşanırsa, anayasa gereği Anayasa Mahkemesinin kararı esas alınır.

BÖLÜM 4: HAKİMLER VE SAVCILAR KURULU (HSK)

• Kuruluş Amacı: Hakimlik mesleğinin güvencesini sağlamak, mahkemelerin ve hakim/savcıların bağımsızlığını (karar verirken siyasi baskı hissetmemeleri için hiçbir bakanlığa tam bağlı kalmadan) korumak amacıyla kurulmuştur.
• Yapısı ve Doğal Üyeleri: HSK 13 üyeden oluşur ve iş bölümü (tayin, disiplin vb.) yaparak 2 daire halinde çalışır. Kurulun başkanı Adalet Bakanı‘dır. Adalet Bakan Yardımcısı (Anayasa metnindeki eski adıyla Adalet Bakanlığı Müsteşarı) kurulun tabii (doğal) üyesidir. Bu iki üye seçimle gelmez.
• Üyelerin Seçimi (Kalan 11 Üye):
  • TBMM’nin Seçtiği (7 Üye): TBMM; 3 üyeyi Yargıtay üyelerinden, 1 üyeyi Danıştay üyelerinden, 3 üyeyi ise hukuk dalındaki üniversite öğretim üyeleri ve serbest avukatlar arasından yapılan bireysel başvurular sonucunda seçer. Meclis bu seçimi yaparken ilk oylamada üye tam sayısının 2/3’ü (400 oy), ikinci oylamada 3/5’i (360 oy) çoğunluk arar. Eğer bu nitelikli sayılara ulaşılamazsa, en çok oy alan iki aday arasında kura (ad çekme) yöntemiyle seçim yapılır.
  • Cumhurbaşkanının Seçtiği (4 Üye): Cumhurbaşkanı; 3 üyeyi adli yargı hakim ve savcılarından, 1 üyeyi ise idari yargı hakim ve savcılarından doğrudan seçer.
• Süre ve Boşalma: Üyeler 4 yıl için seçilir, süresi biten yeniden seçilebilir. Üyelik makamı boşaldığında 30 gün içinde yeni üye seçimi yapılır.
• HSK’nın Görevleri: Hakim ve savcıları mesleğe kabul eder; atama, nakil (yer değiştirme), terfi, görevden uzaklaştırma ve disiplin kararlarını verir. Yargıtay üyelerinin tamamını, Danıştay üyelerinin ise dörtte üçünü seçer. Adalet Bakanlığının bir mahkemenin kaldırılması veya yargı çevresinin değiştirilmesi ile ilgili tekliflerini karara bağlar.
• Yargı Yolu Durumu: HSK’nın kararlarına karşı kural olarak yargı yolu kapalıdır (Atama, tayin vb. işlemlere dava açılamaz). Ancak 2010 anayasa değişikliği ile sadece meslekten çıkarma (ihraç) kararlarına karşı yargı yolu açılmıştır.

BÖLÜM 5: SAYIŞTAY (Hesap Yargısı)

• Görevi: Merkezi yönetim bütçesi kapsamındaki kamu idareleri (bakanlıklar, TRT, üniversiteler vb.), sosyal güvenlik kurumları ve mahalli idarelerin (il özel idaresi, belediye) bütün gelir, gider ve mallarını denetlemek; sorumluların (örneğin yolsuzluk yapan bir belediye başkanının) hesap ve işlemlerini kesin hükme bağlamakla görevlidir. Osmanlı’daki (Tanzimat) temeli Divan-ı Muhasebat’tır.
• Kimin Adına Denetim Yapar: Sayıştay tüm bu devasa mali denetimleri münhasıran Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM) adına yapar. (Meclis, kesin hesap kanununu Sayıştay’ın sunduğu raporlara göre çıkarır).
• Başkan ve Üyelerin Seçimi: Anayasada yazmamasına rağmen, kendi özel kanunu (Sayıştay Kanunu) gereği, denetimlerini meclis adına yaptığı için başkanını ve üyelerini de TBMM seçer.
• Kararlarının Niteliği ve İtiraz Süreci: Sayıştay bir hesap yargısıdır ve yüksek mahkeme gibi kesin kararlar verir, ancak anayasaya göre bir Yüksek Mahkeme değildir. Sayıştayın kesin hükümleri hakkında ilgililer, yazılı bildirim tarihinden itibaren 15 gün içinde bir kereye mahsus olmak üzere karar düzeltme talebinde bulunabilirler. Bu düzeltme talebi sonucunda verilen karar kesin olup, karara karşı idari yargıya (mahkemeye) başvurulamaz (Yargı yolu kapalıdır).
• Danıştay ile Uyuşmazlık: Vergi, benzeri mali yükümlülükler ve ödevler hakkında Danıştay kararları ile Sayıştay kararları arasında bir çelişki (uyuşmazlık) çıkarsa, Danıştay anayasal bir yüksek mahkeme olduğu için Danıştayın kararı esas alınır (Danıştayın dediği olur).