TÜRKİYE’NİN COĞRAFİ KONUMU: MUTLAK (MATEMATİKSEL) KONUM DERS NOTLARI

1. Mutlak Konum Nedir ve Temel Koordinatlar Mutlak konum, bir ülkenin dünya üzerindeki yerini Ekvator’a ve Başlangıç Boylamı’na göre ifade etme biçimidir. Dünyayı kuzey ve güney olarak iki eş parçaya bölen hayali çizgiye Ekvator denirken, batı ve doğu olarak ayıran dikey çizgiye ise Başlangıç Boylamı adı verilir.

Türkiye, Ekvator’un kuzeyinde (Kuzey Yarımküre’de) ve Başlangıç Boylamı’nın doğusunda yer almaktadır. Bu nedenle Türkiye’den geçen tüm paraleller “kuzey”, tüm meridyenler (boylamlar) ise “doğu” olarak adlandırılır.

Türkiye’nin tam olarak yerini belirten ve mutlak konumunu oluşturan coğrafi koordinatlar ve uç noktalar şunlardır:

• 36° - 42° Kuzey Paralelleri: Türkiye’nin en güneyinden 36° Kuzey paraleli geçer ve bu nokta Hatay (Topraktutan Köyü) sınırları içindedir. En kuzeyinden ise 42° Kuzey paraleli geçer ve bu nokta Sinop (İnceburun)‘dur.
• 26° - 45° Doğu Boylamları: Türkiye’nin en batısından 26° Doğu boylamı geçer ve burası Çanakkale (Gökçeada, Avlaka Burnu)‘dir. En doğusundan ise 45° Doğu boylamı geçer; burası ise Iğdır (Dilucu Sınır Kapısı)‘dır.

Paraleller 1’er derecelik açılarla çizilir ve ardışık iki paralel arasındaki kuş uçumu mesafe dünyanın her yerinde 111 kilometredir. Türkiye 36° ve 42° paralelleri arasında yer aldığı için (42 - 36 = 6 paralel) ülkenin en kuzeyi ile en güneyi arasındaki kuş uçumu mesafe 666 kilometredir (6 x 111 = 666 km). Bu hesaplama tamamen mutlak konumun bir sonucudur.

2. Enlem Etkisi: Ekvator’dan Kutuplara Gidildikçe Değişen Özellikler Ekvator’dan kutuplara doğru gidildikçe değişen coğrafi özelliklere “enlem etkisi” denir. Ekvator’un kuzeyinde yer aldığımız için, Ekvator’dan kutuplara gitmek, Türkiye için Hatay’dan Sinop’a (güneyden kuzeye) gitmek anlamına gelir. Güneyden kuzeye doğru gidildikçe gerçekleşen temel coğrafi değişimler şunlardır:

• Güneş Işınlarının Geliş Açısı ve Sıcaklık: Dünyanın küresel şeklinden dolayı Güneş ışınları Ekvator’a dik ve dike yakın (büyük) açılarla gelirken, kutuplara doğru gidildikçe Güneş ışınlarının yeryüzüne düşme açısı küçülür. Açı küçüldükçe ışınların atmosferde aldığı yol uzar, tutulma oranı artar ve ısıtma gücü azalır. Bu durumun bir sonucu olarak Ekvator’dan kutuplara, yani Hatay’dan Sinop’a gidildikçe sıcaklık değerleri genel olarak azalır.
• Denizlerin Tuzluluk Oranı: Sıcaklık azalmasına bağlı olarak Ekvator’dan kutuplara doğru buharlaşma oranı düşer. Türkiye’de Ekvator’a en yakın deniz olan Akdeniz, Güneş ışınlarını en büyük açıyla alır, bu nedenle en sıcak ve buharlaşmanın en fazla olduğu denizdir. Bunun sonucu olarak Akdeniz, Karadeniz’e ve Marmara’ya göre çok daha tuzlu bir denizdir.
• Çizgisel Hız: Dünyanın kendi ekseni etrafında dönerken oluşturduğu hıza çizgisel hız denir. Dünyanın şeklinden dolayı en geniş çapa sahip paralel Ekvator, en dar olanlar ise nokta halini alan kutuplardır. Dünyanın her yeri 24 saatlik turunu aynı anda tamamlamak zorunda olduğu için, yolu en uzun olan Ekvator’daki dönüş hızı en yüksektir. Bu sebeple Ekvator’dan kutuplara, Hatay’dan Sinop’a gidildikçe çizgisel hız azalır.
• Açısal Hız (İstisnai Durum): Açısal hız, bir cismin 24 saat içerisinde dünyayla birlikte yaptığı 360 derecelik dönüş hareketinin adıdır. Dünyanın her yeri aynı anda harekete başlayıp aynı anda bitirdiği için açısal hız dünyanın her yerinde aynıdır; enleme veya Ekvator’a olan uzaklığa göre değişmez.
• Yerçekimi: Dünya tam bir küre değildir; kutuplardan basık, Ekvator’dan şişkin olan bu özel şekle Geoit adı verilir. Geoit şeklinin bir kanıtı olarak, dünyanın merkezine (çekirdeğe) kutuplar daha yakındır, Ekvator ise daha uzaktır. Yerçekiminin kaynağı merkeze yakınlık olduğu için, Ekvator’dan kutuplara doğru (Hatay’dan Sinop’a) gidildikçe yerçekimi artar.
• Gece-Gündüz Süre Farkı: Ekvator’da yılın her günü gece ve gündüz süresi tam 12’şer saattir ve süre farkı sıfırdır. Kutuplarda ise eksen eğikliğinden ötürü 6 ay gece, 6 ay gündüz yaşanır. Dolayısıyla Ekvator’dan kutuplara doğru gidildikçe (Türkiye’de Hatay’dan Sinop’a) gece ile gündüz arasındaki süre farkı giderek artar.
• Grup ve Tan Süresi: Güneşin doğduğu an olan “tan” ile battığı an olan “grup” vaktinin izlenme süresi çizgisel hız ile doğrudan ilişkilidir. Ekvator’da çizgisel hız çok yüksek olduğu için güneş çok hızlı doğar ve batar; izleme süresi kısadır. Kutuplara doğru gidildikçe dünyanın dönüşü yavaşladığı için (çizgisel hız azaldığı için) güneşin doğuşu ve batışı daha uzun sürer. Türkiye’de grup ve tan süresinin en uzun izlendiği yer en kuzeydeki Sinop’tur.

Not: Aynı enlem (paralel) üzerinde bulunan farklı illerde Güneş ışınlarının geliş açısı, çizgisel hız, gece-gündüz süresi gibi mutlak konuma bağlı özellikler aynı olsa da; yükselti ve yer şekilleri gibi “özel (göreceli) konum” şartları farklı olduğu için sıcaklıklar aynı olmayabilir.

3. Özel Tarihlerde Dünya’nın Konumu ve Gece-Gündüz Durumu Dünya ekseninin eğik olması ve Dünya’nın Güneş etrafında dolanması (yıllık hareket) sonucunda farklı tarihlerde gece-gündüz süreleri değişiklik gösterir.

• 21 Haziran (Yaz Gündönümü): Bu tarihte Dünya’nın Güneş’e dönük olan kısmı Kuzey Yarımküre’dir. Türkiye’nin de içinde bulunduğu bu yarımkürede yaz mevsimi yaşanır. Sıcaklıklar artar ve en uzun gündüz yaşanır. Bu tarihte dünyanın neresinde olursanız olun, kuzeye doğru gidildikçe gündüzler uzar (Kuzey kutbunda 6 ay gündüz dönemi yaşanmaktadır).
• 21 Aralık (Kış Gündönümü): Dünya Güneş’e karşı eğik konumdayken bu kez Güneş ışınları Kuzey Yarımküre’ye eğik açılarla gelir. Türkiye’de kış mevsimi başlar ve en uzun gece yaşanır. Bu tarihte dünyanın neresinde olursanız olun, kuzeye doğru gidildikçe geceler uzar.
• 21 Mart ve 23 Eylül (Ekinoks): Ekinoks, gece ve gündüz eşitliği demektir. Aydınlanma çizgisi tam olarak kutup noktalarından geçer. Bahar aylarının (21 Mart ilkbahar, 23 Eylül sonbahar) başlangıcı olan bu tarihlerde, dünyanın her yerinde tam 12 saat gece ve 12 saat gündüz yaşanır. Bu günlerde Güneş doğduktan tam 12 saat sonra batar.

4. Dünya’nın Yörünge Şekli ve Takvim Üzerindeki Etkileri Dünyanın Güneş etrafında izlediği yola yörünge denir ve bu yörünge tam bir daire değil, “Elips” şeklindedir.

• Elips yörünge nedeniyle Dünya, 3 Ocak tarihinde Güneş’e çok yaklaşır.
• Güneş’in çekim kuvvetinin etkisiyle Dünya yörüngedeki dönüş hızını artırır. Bu hızlanma, Şubat ayının erkenden tamamlanmasına ve sadece 28 gün sürmesine neden olur.
• Temmuz ve Ağustos aylarında ise Dünya Güneş’ten uzaklaşır, çekim kuvveti azalır ve yörüngedeki hızı yavaşlar. Bu yavaşlama sonucu Temmuz ve Ağustos ayları 31’er gün sürer.
• Sonuç olarak Kuzey Yarımküre’de yaşanan yaz mevsimi, Güney Yarımküre’nin yaz mevsimine göre 4 gün daha uzun sürer. Sonbahar ekinoksunun 21 Eylül yerine 23 Eylül’de (2 günlük sapma ile) yaşanmasının temel sebebi de yine bu elips şeklindeki yörüngedir.