2026 KPSS / AGS Tarih: İlk Türk İslam Devletleri Kültür ve Medeniyeti Ders Notları (III)

1. Mimari Eserler ve Türleri İlk Türk İslam devletlerinde mimari eserler genel olarak dini, sivil ve askeri olmak üzere üç ana gruba ayrılır. Bir yapının sınıflandırılması, içindeki eylemlere göre değil, yapılış formuna (fiziksel yapısına) göre belirlenir.

• Dini Mimari: Cami, mescit, türbe, kümbet, külliye, tekke ve zaviyeler ile medreseler bu gruba girer. (Medreseler ders verilen yerler olmasına rağmen fiziksel olarak mescit ve şadırvan gibi unsurlar barındırdıkları için yapısı itibarıyla dini mimaride sınıflandırılır).
• Sivil Mimari: İnsanların barındığı, faydalandığı ve rahat ettiği sivil alanlardır. Saray, ev, köşk, yalı, kütüphane, kervansaray, han, hamam, çeşme (sebil), ribat, kapan (tek cins malın satıldığı yer) ve arasta (çarşı) bu gruba girer.
• Askeri Mimari: Askerlerin barındığı ve savunma amacı güden yapılardır. Kışla, garnizon, tersane, kale, sur, burç ve nizamiye bu gruba dahildir.

Devletlere Göre Önemli Mimari Eserler:

• Karahanlılar: Eserleri genellikle Orta Asya coğrafyasında bulunur. Ayşe Bibi Türbesi, Arap Ata Türbesi, Degaron Cami ve Talhatan Baba Cami en önemli eserleridir (Özellikle Ayşe Bibi ve Arap Ata türbeleri sınavlarda sıkça sorulmuştur).
• Gazneliler: Afganistan coğrafyasında eser bırakmışlardır. Zafer Kuleleri, Ribat-ı Mahi (Sultan Mahmud dönemi), III. Mesut Minaresi ve Leşkeri Pazar Cami en önemli eserleridir.
• Büyük Selçuklu Devleti: Eserleri çoğunlukla günümüz İran kentlerinde (Rey, Nişabur, İsfahan, Tahran) yer alır. Anadolu’daki en önemli örneklerinden biri ise Diyarbakır Ulu Cami’dir. Diyarbakır Ulu Cami aslen bir kilisedir; Emeviler tarafından camiye dönüştürülmüş, Sultan Melikşah başta olmak üzere Büyük Selçuklu Devleti döneminde büyük eklemeler yapılarak bugünkü halini almıştır.
• (Not: Kümbet mimarisi ilk defa bu dönemlerde, İslamiyet öncesi çadır mezar kültürünün bir yansıması olarak ortaya çıkmıştır).

2. Sanat Dalları İslamiyet’in kabulüyle birlikte resim ve heykelcilik zayıflamış, bunun yerine hat ve minyatür başta olmak üzere çeşitli İslami sanat dalları zirveye çıkmıştır.

• Hat: Arapçayı güzel yazma sanatıdır; Kufi, Sülüs ve Rika gibi çeşitleri vardır. Bu işle uğraşanlara “Hattat” denir. İlk büyük Türk hattatı Amasyalı Yakut’tur.
• Minyatür (Tasvir Sanatı): Özellikle resim sanatının yerini almıştır. İlk örnekleri Uygurlara dayanan bu sanatta perspektif kurallarına uyulmaz (öndeki büyük, arkadaki küçük kuralı yoktur). Çizimler, kişilerin sosyal statüsüne göre yapılır; örneğin sultan büyük, vezir daha küçük, köylü ise en küçük boyutta çizilir. Uğraşana “Musavver” veya “Nakkaş” denir.
• Tezhip: Kelime anlamı “altınlamak, yaldızlamak”tır. Kitapların (özellikle Kur’an-ı Kerim’in) sayfalarını altın tozuyla süsleme sanatıdır. Bu sanatla uğraşana “Müzehhip” denir.
• Telkari: Gümüş işlemeciliği sanatıdır; günümüzde özellikle Mardin ve Midyat yörelerinde, Süryanilerin de katkısıyla yaygın olarak yapılmaktadır.
• Malakari: İnşaat malası kullanılarak yapılan duvar kabartma sanatıdır.
• Vitray: Eski camilerde ve binalarda sıkça görülen renkli cam süsleme (ışığı süzen) sanatıdır.
• Ebru: Kelime anlamı “bulut, bulutlanmak”tır. Suyun üzerinde özel boyalarla şekiller oluşturulmasıdır.
• Çinicilik ve ahşap işlemeciliği gibi geometrik figürlere dayanan diğer sanatlarda da gelişmeler yaşanmıştır.

3. Önemli Bilim İnsanları

• Farabi (Muallim-i Sani / Alfarabius): Dünyanın ikinci öğretmeni kabul edilir. İslam dünyasında pozitif bilimleri başlatmış, ilimleri sınıflandırmış (İhsaü’l-Ulum eseriyle) ve siyaset felsefesinden bahseden ilk kişi olmuştur. Birleşmiş Milletler fikrini (uluslararası sorunların ortak çözülmesi gerektiğini) ilk ortaya atan kişidir. “Kitabü’l Musiki” ile ilk modern müzik kitabını yazmış, ayrıca “El Medinetü’l Fazıla” (Erdemli Şehir) eserini kaleme almıştır. Logaritmayı, ses ve havadaki titreşim olaylarını bulmuştur.
• Gazali (Hüccetü’l İslam): Lakabı “İslam’ın İspatlayıcısı” olan ve hocası Cüveyni tarafından “Derin bir deniz” olarak nitelendirilen felsefeci ve İslam alimidir. Büyük Selçuklu Devleti’ndeki Nizamiye Medreseleri’nin rektörlüğünü yapmıştır. Batinilik gibi zararlı fikirlere karşı Sünni itikadı koruyan karşı fikirler üretmiştir. “İhyaü Ulumiddin” ve “Kimya-i Saadet” (ahlak içerikli) en önemli eserleridir.
• Biruni (El Biruni / Aliboron): Gazneli Mahmud’un Hindistan seferlerine katılmış ve Mahmud’un “Sarayımın en kıymetli hazinesi” iltifatına mazhar olmuştur. Matematik, astronomi, coğrafya, fizik ve tıp gibi birçok alanda çalışmış; jeodezi ilmini bulmuş ve yer çekiminin varlığını Newton’dan yüzyıllar önce dile getirmiştir. Asyalı milletlerin tarihini “Asar-ül Bakiye” adlı eserinde, Hindistan coğrafyasını ve kültürünü “Tahkiku Ma’li’l Hint” adlı eserinde anlatmıştır. “El Kanunü’l Mesudi” ve “Kitabü’s Saydele fi’t Tıp” diğer eserleridir.
• İbn Sina (Avicenna): Batı’da Avicenna, İslam dünyasında “Şeyhü’l Felasife” (Felsefenin Şeyhi), “Tıbbın Hükümdarı” ve “Doktorların Prensi” unvanlarıyla tanınır. “İnsanın içinde gözle görülmeyen bir kurt vardır ve bu insanı hasta eder” diyerek mikrobu tarif etmiş, şekeri (diyabet) bulmuş ve ilk mide ameliyatını yapmıştır. Astronomi alanında “Azimut Halkasını” bulmuş ve Ay’daki bir kratere ismi verilmiştir. “El Kanun fi’t-Tıp” ve “Kitabü’ş-Şifa” (tarifler içeren) adlı eserleri yazmıştır.
• Zekeriya Er-Razi: Çiçek ve kızamık hastalıkları arasındaki farkı bulmuş ve “El Havi” adında 17 ciltlik sağlık ansiklopedisini yazmıştır. Kitapları İbn Sina’dan sonra bile ders olarak okutulmuştur.
• Cabir bin Hayyan: Modern kimyanın kurucusudur. İmbikleme (damıtma) yöntemini kullanmış, hassas teraziyi bulmuş, nitrik asit, sitrik asit gibi birçok asidi keşfetmiş ve yapay altın alaşımları elde etmiştir. Yüzyıllar öncesinden atomun parçalanabileceğini öne sürmüştür. “Kitabü’l Kimya” adlı eseri yazmıştır.
• Harezmi: Cebrin kurucusu, matematik ve astronomdur. “Hisabü’l Cebr ve’l Mukabele” (karşılaştırmalı matematik/geometri) eserini yazmış, ondalık sayı sistemini ve algoritmayı bulmuştur.
• İbn Rüşd (Averroes): Zamanın Voltaire’i lakabıyla tanınan, her zaman aklı ön planda tutan bir bilim insanıdır. Aristo’yu Avrupalılara tanıtmış ve güneş lekelerini ilk defa gözlemlemiştir.
• İbn Heysem: Fiziğin optik sahasının temellerini atan kişidir. Karanlık odayı (Camera Obscura) bularak fotoğraf makinesinin mucidi kabul edilir. Optik kurallarını “Kitabü’l Menazir” (görme kitabı) adlı eserinde anlatmıştır.
• Ömer Hayyam: Büyük Selçuklu döneminde yaşamış büyük matematikçi ve astronomdur. Sultan Melikşah’a sunulan, güneş yılı esaslı “Celali Takvimi”ni hazırlayan heyetin başkanlığını yapmıştır. İkinci ve üçüncü derece denklemleri çözmüş; edebiyat alanında aşk, doğa ve ahiret üzerine “Rubai”ler (dört dizelik mısralar) yazmıştır.
• El Cezeri: Artuklular döneminde yaşamış, robotik ve sibernetik biliminin kurucusudur. Kitabü’l Hiyel (Otomato) adlı eserinde yaptığı mekanik aletleri minyatürleştirmiştir.
• İdrisi: Batı Avrupa haritasını aslına uygun çizen coğrafyacıdır.

4. İlk Türk İslam Yazılı Eserleri ve Edebiyat

• Kutadgu Bilig (Mutluluk Veren Bilgi): Yusuf Has Hacip tarafından yazılan, ilk Türk İslam yazılı eseridir. 6645 beyitten oluşan bir siyasetname/nasihatnamedir. Eserde dört ana karakter konuşturulur: Küntogdı (Hükümdar/Adalet), Aytoldı (Vezir/Saadet-Devlet), Ögdülmiş (Vezirin oğlu/Akıl) ve Odgurmış (Akıbet/Kanaat). Bu eser Karahanlı hükümdarı Tamgaç Buğra Han’a (Ulu Kara Buğra Han) sunulmuş ve yazarı sarayda “Has Hacip” unvanını almıştır.
• Divan-ı Lügati’t-Türk: Etnograf ve haritacı olan Kaşgarlı Mahmud tarafından yazılmıştır. Abbasi Halifesi El Muktedi Billah’a sunulmuştur. Amacı Araplara Türkçeyi öğretmek ve Türk dilinin Arapçadan zengin olduğunu göstermek olduğu için Arapça yazılmış ilk Türkçe ansiklopedik sözlüktür. Kitabın içerisinde Türk dünyasını gösteren önemli bir harita yer alır. (UNESCO tarafından 2008 yılı Kaşgarlı Mahmud yılı ilan edilmiştir).
• Atabetü’l Hakayık (Hakikatlerin Eşiği): Edip Ahmet Yükneki tarafından kaleme alınmış, Emir Sipahsalar’a sunulmuştur. Kutadgu Bilig’in devamı niteliğinde kabul edilen bir ahlak ve nasihat kitabıdır.
• Divan-ı Hikmet: “Piri Türkistan” lakaplı Hoca Ahmet Yesevi tarafından kaleme alınmıştır. Türk tasavvuf tarihinin bilinen ilk eseridir ve Hz. Muhammed’in yaşamından örnekler sunarak Türkistan bölgesinin İslamlaşmasını sağlamıştır. (Ahmet Yesevi, ilk Türk mutasavvıfıdır; mezarı daha sonra Timur tarafından yaptırılmıştır).
• Şehname: Firdevsi tarafından yazılmış biyografik ve destansı bir eserdir. Gazneli Mahmud’a sunulmuştur. İran-Turan (Türk) mücadelelerini anlatır; efsanevi Türk hükümdarı Alper Tunga bu eserde “Afrasiyab” (Afresiyap) olarak geçmektedir.
• Tarih-i Yemin: Utbi tarafından yazılıp Gazneli Mahmud’a sunulan, Gazneliler Devleti (Yeminiler) hakkında bilgiler veren tarih kitabıdır.
• Muhakemetü’l-Lügateyn: Timur döneminde yaşayan Ali Şir Nevai’nin eseridir. Çağatay Türkçesinin en büyük şairi olan yazar, eserinde Türkçenin Farsça ve Hintçeden daha üstün ve zengin bir dil olduğunu kanıtlamak istemiştir (İki sözlüğün muhakemesi anlamına gelir).
• Siyasetname: Büyük Selçuklu Devleti’nin ünlü veziri, ilk Türk atabeyi olan Nizamülmülk (Ebu Ali Hasan) tarafından yazılmış ve Sultan Melikşah’a sunulmuştur. Devletin nasıl yönetilmesi gerektiğini tarihsel olay ve hikayelerle anlatan çok önemli bir başucu kitabıdır.
• Satuk Buğra Han Destanı ise yazılı değil, İslamiyet dönemine ait sözlü bir edebiyat eseridir.

5. Siyasi, İdari Sistem ve Olaylara Dair Hatırlatmalar

• Kurucu Boylar ve Kavramlar: Büyük Selçuklu Devleti’ni kuran Oğuz boyu Kınık boyudur.
• Malazgirt ve Öncesi: Bizans İmparatoru Romen Diojen’in barış teklifine karşılık “Atlarımı kışlatacağım, (Sultanı) ayaklarına bağlayıp gezdireceğim” sözleri Malazgirt Savaşı öncesine aittir. “Gürcü Kralı Liparit’in esir düştüğü, Bizans’ın Selçuklu’nun ayak seslerini duyduğu” savaş 1048 Pasinler Savaşı’dır.
• Batinilik (Haşhaşiler): Hasan Sabbah önderliğinde “Kartal Yuvası” olarak bilinen Alamut Kalesi’nde örgütlenerek Büyük Selçuklu Devleti’ni içten yıkmaya çalışmışlardır. Büyük Selçuklu, bu zararlı fikir akımlarına karşı bilim ve eğitimle karşılık vermek için Nizamiye Medreselerini (memur ve din adamı da yetiştirmek amacıyla) kurmuştur.
• Siyasi Önderler: Orta Asya’da kurulan ilk Müslüman Türk devleti olan Karahanlıların kurucusu Bilge Kül Kadır Han’dır (Satuk Buğra Han sadece İslamiyet’e geçişi sağlamıştır). Kudüs’ü Hıttin Savaşı’yla alan hükümdar Selahaddin Eyyubi’dir. Abbasi Halifesinin “Nur yüzlü” anlamında “Akşit” unvanını verdiği kişi İhşidilerin kurucusu Muhammed bin Togaç’tır. Sultan Alparslan’a Ani Kalesi’ni fethinden sonra “Ebul Feth” unvanı verilmiştir. Dünya tarihinde “Sultan” unvanını ilk kullanan Gazneli Mahmud’tur.
• Ordu ve Taşra: Hükümdar çocuklarını (Melikleri) eyaletlerde devlet idaresi için yetiştiren kişiye Atabey denir. Gulam Sistemi; satın alınan veya savaşta esir edilen çocukların “Gulamhane”de yetiştirilerek liyakatlerine göre Saray’a veya ordunun Hassa birliğine alındığı sistemdir. Gulam askerlerinin maaşları iktadan değil, “Biştegane” adı verilen ve hazineden üç ayda bir dağıtılan maaşla ödenirdi.
• Divan Teşkilatı: İç ve dış yazışmalardan (Padişahın Tuğrasını, Beratını, Menşurunu çekmekten) sorumlu olan meclis Divan-ı İnşa’dır. Halkın şikayetlerini dinleyen, devlet memurlarını yargılayan ve vakıfları denetleyen yüksek mahkeme niteliğindeki meclis ise Divan-ı Mezalim’dir.
• Hediyeler ve Belgeler: Abbasi Halifelerinin gönderdiği hediyelerin tümüne Hilat, üzerinde halifenin ve sultanın adının/işlemesinin yer aldığı giysiye Tıraz, halifenin iktidarı onayladığı belgeye ise Menşur denir.
• Sosyal Hayatta Kadın: Terken (hükümdar eşlerinin sarayının/ordusunun olması), Ayşe Bibi, Mama Hatun ve Altuncan Hatun gibi figürler Türk-İslam devletlerinde kadının devlet ve sosyal hayatta ne kadar etkili olduğuna dair önemli kanıtlardır.