1982 Anayasası: Yürütme Organı - Yönetmeliakler, Başkomutanlık, MGK ve Olağanüstü Hal (OHAL)

BÖLÜM 1: YÖNETMELİKLER (İDARENİN DÜZENLEYİCİ İŞLEMLERİ)

• Çıkarma Yetkisi: İdarenin düzenleyici ve en yaygın işlemlerinden olan yönetmelikleri; Cumhurbaşkanı, bakanlıklar ve kamu tüzel kişileri (YÖK, TRT, üniversiteler, belediyeler, il özel idareleri, SGK, barolar, meslek odaları vb.) çıkarabilir.
• Kamu Tüzel Kişiliği Olmayanlar (Yönetmelik Çıkaramayanlar): Fakültelerin kendilerine ait tüzel kişiliği olmadığı için, üniversitelerin aksine tek başlarına yönetmelik çıkaramazlar. Ayrıca devletin merkez teşkilatı içinde yer alan ve kendi bütçesi/mal varlığı olmayan taşra idareleri (Valilik, Kaymakamlık) ile Diyanet İşleri Başkanlığı yönetmelik çıkaramaz. Silah kullanma yetkisine sahip kurumlar (Emniyet Genel Müdürlüğü, TSK, MİT, Jandarma ve Sahil Güvenlik) ise tehlike arz etmemesi amacıyla tüzel kişilikten özellikle muaf tutulmuştur ve kendi yönetmeliklerini çıkarma yetkileri yoktur.
• Çıkarılma Amacı ve Kapsamı: Yönetmelikler; önceden çıkarılmış olan bir kanunun veya Cumhurbaşkanlığı kararnamesinin uygulanmasını göstermek amacıyla, kendi görev alanları dâhilinde çıkarılır ve üst normlara aykırı olamaz. Yönetmelik, asli değil tali (ikincil) bir düzenlemedir; daha önce kanun veya kararname ile düzenlenmemiş (hiç açılmamış) bir konuda sıfırdan yönetmelik yapılamaz.
• Yürürlük ve Resmî Gazete: Tüm yönetmeliklerin Resmî Gazete’de yayımlanma zorunluluğu yoktur; hangilerinin yayımlanacağı kanunla belirlenir. Tüm ülkeye yükümlülük getiren ve herkesi ilgilendirenler Resmî Gazete’de yayımlanırken, yalnızca belirli bir yöreyi ilgilendiren mahalli (yerel) yönetmelikler yerel basın organlarında yayımlanarak ilgililerine tebliğ edilebilir. Yönetmelikte aksine bir yürürlük tarihi belirtilmemişse yayımlandığı gün yürürlüğe girer.
• Yargısal Denetimi (İptal Davaları): Bir yönetmelik tüm ülkeyi ilgilendiriyorsa (Örn: Cumhurbaşkanı, Bakanlıklar veya YÖK’ün çıkardığı yönetmelikler), hukuka aykırılık gerekçesiyle iptal davası doğrudan en yüksek idare mahkemesi olan Danıştay’da açılır. Eğer yönetmelik yöresel ise (Örn: Ankara Büyükşehir Belediyesi yönetmeliği), iptal davası o yerdeki genel görevli İdare Mahkemesinde açılır.

BÖLÜM 2: BAŞKOMUTANLIK VE GENELKURMAY BAŞKANLIĞI

• Milli Güvenlik ve Sorumluluk: Milli güvenliğin sağlanmasından ve Türk Silahlı Kuvvetlerinin (TSK) yurt savunmasına hazırlanmasından Cumhurbaşkanı, TBMM’ye karşı sorumludur.
• Başkomutanlık Temsili: Başkomutanlık, Türkiye Büyük Millet Meclisinin (TBMM) manevi varlığından ayrılamaz. Barış zamanında Başkomutanlık yetkisi, TBMM adına Cumhurbaşkanı tarafından temsil edilir. Savaş zamanında ise bu yetkiyi ve görevleri Cumhurbaşkanı namına (adına) Genelkurmay Başkanı yerine getirir.
• Genelkurmay Başkanı: TSK’nın komutanıdır ve doğrudan Cumhurbaşkanı tarafından atanır. Ancak görev hiyerarşisi gereği Genelkurmay Başkanı ve Kuvvet Komutanları (Kara, Hava, Deniz Kuvvetleri), Milli Savunma Bakanlığına (MSB) bağlıdır ve bu makama karşı sorumludurlar.

BÖLÜM 3: MİLLİ GÜVENLİK KURULU (MGK)

• Tarihsel Süreç: MGK, ilk kez 1961 Anayasası ile anayasal bir kurum haline gelmiştir.
• MGK Asıl Üyeleri:
  • Cumhurbaşkanı (Başkanlığında toplanır).
  • Cumhurbaşkanı Yardımcıları.
  • 4 Bakan: Adalet Bakanı, İçişleri Bakanı, Dışişleri Bakanı, Milli Savunma Bakanı.
  • 4 Askeri Üye: Genelkurmay Başkanı, Kara Kuvvetleri Komutanı, Hava Kuvvetleri Komutanı ve Deniz Kuvvetleri Komutanı.
• Asıl Üye Olmayanlar: Jandarma Genel Komutanlığı, sivilleştirme yönündeki anayasa değişiklikleri kapsamında 2017 yılında MGK asıl üyeliğinden çıkarılmıştır. MİT Başkanı, Emniyet Genel Müdürü ve Sahil Güvenlik Komutanı da asıl üye değildir; ancak gündemin özelliğine göre toplantılara çağrılıp görüşleri alınabilir.
• Toplantı ve Gündem: MGK normal şartlarda 2 ayda bir Cumhurbaşkanının başkanlığında toplanır; ancak gerekli hallerde Cumhurbaşkanının çağrısıyla daha erken de toplanabilir. Cumhurbaşkanı toplantıya katılamazsa, bir Cumhurbaşkanı Yardımcısı başkanlık eder. Kurul gündemi; Cumhurbaşkanı Yardımcıları ile Genelkurmay Başkanının önerileri dikkate alınarak Cumhurbaşkanı tarafından belirlenir.
• Kararların Niteliği: MGK, Cumhurbaşkanının bir danışma organıdır. Kurulda alınan kararlar devletin bekası ve güvenliği konularında alınsa da Cumhurbaşkanı için bağlayıcı değildir, tavsiye niteliğindedir.
• MGK Genel Sekreterliği: MGK Genel Sekreteri, kurul toplantılarına katılır ancak asıl üye olmadığı için oylamalara katılamaz. Genel Sekreterliğin teşkilat ve görevleri ise meclis yasasıyla değil, doğrudan Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi ile düzenlenir.

BÖLÜM 4: OLAĞANÜSTÜ HAL (OHAL) VE SIKIYÖNETİMİN KALDIRILMASI

• İlan Yetkisi ve Süresi: Anayasanın belirli bir süreliğine askıya alınarak olağandışı tedbirlerin uygulanmasına imkân veren OHAL, herhangi bir kurumun teklifine gerek kalmaksızın doğrudan Cumhurbaşkanı tarafından ilan edilir. Yurdun bir ilinde, bir bölgesinde veya tamamında ilan edilebilir. Başlangıçta en çok 6 ay için ilan edilebilir (3 ay veya 1 ay da olabilir, ancak 6 ayı aşamaz).
• OHAL Sebepleri: Savaş, savaşı gerektirecek durumun baş göstermesi (seferberlik), ayaklanma, vatan ve cumhuriyete karşı eylemli kalkışma (Örn: 15 Temmuz), anayasal düzeni ortadan kaldırmaya yönelik yaygın şiddet hareketleri, kamu düzeninin ciddi şekilde bozulması, tabii afetler, tehlikeli salgın hastalıklar ve ağır ekonomik bunalımlar (Örn: Karaborsacılığın/stokçuluğun kamu düzenini bozması).
• Sıkıyönetimin Kaldırılmasının Siyasi Arka Planı (15 Temmuz Süreci): Geçmişte sıkıyönetim uygulamasında kolluk görev ve yetkileri sivil idareden alınarak askeri makamlara devredilmekteydi. 15 Temmuz darbe girişimi askeri kaynaklı bir kalkışma olduğundan, o an mevcut olan sıkıyönetimin ilan edilmesi askerin yetkilerini artırıp kalkışmacıların işine yarayabileceği düşüncesiyle riskli bulunmuştur. Bu nedenle o gün sıkıyönetim değil OHAL ilan edilmiş; sonrasında yapılan 2017 anayasa değişikliği ile de sıkıyönetim kurumu anayasadan tümüyle kaldırılarak sebepleri OHAL içerisine dâhil edilmiştir. Artık savaş durumunda dahi kolluk kuvvetleri (Emniyet, Jandarma) sivil makamların (İçişleri Bakanlığı) emrinde kalmaktadır.
• Meclisin Onayı ve Sürelerin Uzatılması: Cumhurbaşkanının OHAL kararı, Resmî Gazete’de yayımlandığı aynı gün TBMM’nin onayına sunulur (meclis tatilde ise derhal toplantıya çağrılır). TBMM, OHAL’in süresini kısaltabilir, gerekli görmezse kararı tümden kaldırabilir veya Cumhurbaşkanının talebi üzerine süreyi her defasında 4 ayı geçmemek üzere uzatabilir. Sadece savaş halinde, TBMM uzatmalardaki bu 4 aylık sınırla bağlı değildir.
• OHAL’in Sonuçları: OHAL döneminde, kamu düzenini korumak veya felaketlerin etkisini azaltmak maksadıyla vatandaşlara para, mal ve çalışma yükümlülükleri (istimval yetkisi) getirilebilir. Çekirdek (mutlak dokunulmaz) haklar dışında kalan diğer tüm temel hak ve hürriyetler milletlerarası hukuka aykırı olmamak koşuluyla sınırlandırılabilir veya geçici olarak durdurulabilir (gözaltı sürelerinin uzatılması, sokağa çıkma yasakları vb.).
• OHAL Cumhurbaşkanlığı Kararnameleri: Normal kararnamelerin aksine bu kararnameler kanun hükmündedir ve devlet otoritesinin zedelenmemesi adına hiçbir şekilde Anayasa Mahkemesi’nin yargısal denetimine (iptal davasına) konu edilemezler. Çıkarılan kararnameler mutlaka aynı gün Resmî Gazete’de yayımlanarak TBMM onayına sunulmalıdır. Savaş ve meclisin toplanamadığı mücbir sebepler haricinde; bu kararnameler en geç 3 ay içinde TBMM tarafından görüşülüp karara bağlanmazsa kendiliğinden yürürlükten kalkar.