1982 Anayasası: Yasama Organı ve Seçimler Ders Notları

BÖLÜM 1: YASAMA YETKİSİ VE FONKSİYONUNUN ÖZELLİKLERİ

Anayasaya göre yasa (kanun) yapma yetkisi, Türk milleti adına Türkiye Büyük Millet Meclisine (TBMM) aittir. TBMM’nin yasama fonksiyonunu kullanırken sahip olduğu temel özellikler şunlardır:

• Devredilmezlik: Yasama yetkisi meclise aittir ve meclis bu kanun yapma yetkisini başka hiçbir organa (yürütme vb.) devredemez.
• Genellik (Konu Bakımından Sınırsızlık): TBMM’nin anayasaya aykırı olmamak şartıyla eğitim, sağlık, güvenlik, tarım veya ulaşım gibi aklınıza gelebilecek her konuda, sınır olmaksızın kanun yapabilmesidir.
• Aslilik (İlkellilik): TBMM’nin bir konuyu araya başka bir işlem veya organ girmeden, doğrudan doğruya ve ilk elden düzenleyebilmesidir. Örneğin; bir bakanlığın yönetmelik çıkarabilmesi için öncelikle meclisin çıkardığı bir kanuna veya cumhurbaşkanlığı kararnamesine dayanması gerekirken (tali işlem), TBMM kanun çıkarırken hiçbir işleme veya yetkilendirici kurala bağlı kalmadan konuyu ilk elden düzenler.
• Süreklilik: TBMM’nin yasa yapma yetkisinin hiçbir süreyle sınırlı olmaması ve kesintiye uğramamasıdır. Gece, mesai dışı, tatil veya savaş durumu fark etmeksizin meclis her zaman kanun çıkarabilir.

BÖLÜM 2: TBMM’NİN ÜYE YAPISI VE SEÇİM ÇEVRELERİ

• Milletvekili Sayısı: 1982 Anayasası’nın güncel hâline göre TBMM, genel oyla seçilen 600 milletvekilinden oluşur (Geçmişte bu sayı 450 ve 550 olarak da uygulanmıştır).
• Seçim Çevreleri ve Dağılım: Toplam sayının 600 olduğu anayasada yazsa da, hangi ilden kaç milletvekili çıkacağı anayasada yazmaz; bu dağılımı illerin nüfusuna göre Yüksek Seçim Kurulu (YSK) belirler.
• Seçim Çevresi Kuralı: Her il bir “seçim çevresi” kabul edilir. Seçim kanununa göre bir il, çıkaracağı milletvekili sayısına göre en çok 3 seçim çevresine bölünebilir. (1-18 arası milletvekili çıkaran iller 1 seçim çevresi, 19-35 arası çıkaranlar 2 seçim çevresi, 35 ve üzeri çıkaran iller ise Ankara ve İstanbul örneğindeki gibi 3 seçim çevresidir).

BÖLÜM 3: SEÇİM TÜRLERİ VE SEÇİMLERİN YENİLENMESİ

Seçimler, tüm ülkede ve tüm üyeler için yapılan “Genel Seçimler” ile sadece boşalan üyelikler için yapılan “Ara Seçimler” olmak üzere ikiye ayrılır.

1. Genel Seçimler Genel seçimler normal şartlarda 5 yılda bir, TBMM ve Cumhurbaşkanlığı seçimleri aynı günde (aynı zarf içinde iki ayrı pusula ile) yapılarak gerçekleştirilir. Süresi biten bir milletvekili için yeniden seçilme sınırı yoktur; defalarca milletvekili seçilebilir. Cumhurbaşkanlığı seçiminde ilk turda geçerli oyların salt çoğunluğu (yüzde 50+1) sağlanamazsa, TBMM seçimleri tamamlanmış sayılırken, Cumhurbaşkanlığı seçimi için 2 hafta sonra tekrar sandığa gidilir.

2. Seçimlerin Geriye Bırakılması (Ertelenmesi) Anayasaya göre seçimlerin geriye bırakılmasının tek bir sebebi vardır, o da savaştır. Savaş dışında (salgın hastalık, afet vb.) hiçbir olağanüstü sebeple seçimler ertelenemez.

• Erteleme kararını sadece TBMM alabilir.
• Erteleme süresi 1 yıldır.
• Savaş durumu devam ediyorsa, aynı usulle meclis kararıyla 1 yıl daha erteleme yapılabilir. Türk tarihinde bu durum sadece Kurtuluş Savaşı sırasında (1922 seçimlerinin bir yıl ertelenmesiyle) yaşanmıştır.

3. Seçimlerin Yenilenmesi (Erken Seçim) 5 yıllık normal süre dolmadan seçimlerin erkene alınmasına seçimlerin yenilenmesi denir. Seçimler aynı gün yapıldığı için kararı kim alırsa alsın, hem TBMM hem de Cumhurbaşkanlığı seçimleri birlikte yenilenir. Bu kararı iki makam alabilir:

• TBMM’nin Kararı ile: Meclisin erken seçim kararı alabilmesi için çok yüksek bir oran olan üye tam sayısının 3/5’i (360 milletvekili) oyu gerekir. Bu sayının yüksek tutulmasının nedeni, meclis çoğunluğunu elinde bulunduran muhalefetin cumhurbaşkanını sürekli seçime zorlayarak görevini yapmasını (feshedilmesini) engellemesinin önüne geçmektir.
  • Cumhurbaşkanı İçin İstisna: Cumhurbaşkanı normalde en fazla iki kez seçilebilir. Ancak Cumhurbaşkanı ikinci (son) dönemindeyken, meclis 360 oyla erken seçim kararı alırsa, Cumhurbaşkanı bir kez daha (üçüncü kez) aday olabilir.
• Cumhurbaşkanı’nın Kararı ile: Cumhurbaşkanı, meclisin aksine hiçbir gerekçe göstermeden tek başına ülkeyi erken seçime götürebilir. Bu kararı aldığında meclis ile birlikte kendi seçimini de yenilemiş (kendini de feshetmiş) olur.
  • Kısıtlamalar: Cumhurbaşkanı ikinci dönemindeyken kendi kararıyla seçime giderse, kendi dönemini sonlandırdığı için bir daha aday olamaz. Ayrıca; hakkında meclis tarafından rüşvet, yolsuzluk gibi görev suçlarından ötürü soruşturma açılmasına (Yüce Divan süreci) karar verilen Cumhurbaşkanı, soruşturmayı boşa çıkarmamak adına seçimleri yenileme kararı alamaz.

Yeni Cumhurbaşkanı ve yeni meclis göreve başlayana kadar, mevcut Cumhurbaşkanı ve meclis görevine devam eder (Devlette süreklilik esası).

BÖLÜM 4: ARA SEÇİMLER

Meclisteki istifa veya ölüm gibi nedenlerle boşalan üyelikleri (koltukları) doldurmak için, tüm ülkede değil sadece o boşluğun yaşandığı illerde yapılan özel seçimdir. Ara seçimin uygulanabilmesi için 3 temel kural ve bu kuralları bozan 2 önemli istisna (zorunluluk) vardır.

Ara Seçimin 3 Temel Kuralı:

1. Her yasama döneminde (5 yılda) sadece bir kez yapılabilir.
2. Genel seçimlerin üzerinden 30 ay (2,5 yıl) geçmeden ara seçime gidilemez.
3. Genel seçimlere son 1 yıl kala hiçbir şekilde ara seçime gidilemez.

İstisnai Durumlar:

• 1. İstisna (%5 Eksilme): TBMM üye tam sayısının yüzde 5’i (30 milletvekili) veya daha fazlası boşalırsa, 3 ay içinde ara seçime gidilmesi zorunludur. Bu durumda “bir kez kuralı” ve “30 ay kuralı” işlemez; ancak “son 1 yıl kuralı” hâlâ engeldir. Seçime 1 yıl kalmışsa %5 boşalma olsa dahi ara seçim yapılamaz.
• 2. İstisna (İlin Tüm Üyelerinin Boşalması): Bir ilde veya seçim çevresinde hiç milletvekili kalmazsa (örneğin bir ilin 3 milletvekilinin üçü de vefat ederse), son koltuğun boşalmasından itibaren 90 gün sonraki ilk pazar günü ara seçime gidilmesi zorunludur. Bu “sınırsız” bir ara seçimdir; bir kez kuralı, 30 ay kuralı ve son 1 yıl kuralının hiçbiri burada geçerli değildir, her şartta yapılmak zorundadır.

BÖLÜM 5: SEÇİMLERİN YÖNETİMİ, DENETİMİ VE SİSTEMİ

Anayasaya göre Türkiye’de seçimler, Yargı Organlarının gözetimi ve denetimi altında yapılır.

Yüksek Seçim Kurulu (YSK):

• Yargı gözetimini sağlayan en üst kuruldur (İl ve ilçe seçim kurulları da ona bağlıdır).
• Toplam 11 üyeden (7 asıl, 4 yedek) oluşur.
• Üyelerinin tamamı yüksek mahkeme üyelerinden oluşur: 6 üyeyi Yargıtay Genel Kurulu, 5 üyeyi Danıştay Genel Kurulu kendi üyeleri arasından seçer. Kurula Cumhurbaşkanı veya Meclis üye seçemez; böylece kurulun siyasetten uzak ve tarafsız kalması sağlanmıştır.
• Üyeler salt çoğunlukla ve gizli oyla kendi aralarından bir başkan seçerler. Görev süreleri 6 yıldır ve süresi bitenler yeniden seçilebilir.
• Görevleri: Seçimin düzen içinde yönetilmesi, seçim yolsuzluklarının ve itirazlarının kesin karara bağlanması, TBMM ve Cumhurbaşkanlığı seçim tutanaklarının kabulü ile hangi ilin kaç milletvekili çıkaracağının belirlenmesidir.
• Hukuki Konumu: YSK kararları kesindir; kararlarına karşı Anayasa Mahkemesi dâhil hiçbir yargı merciine başvurulamaz (Yargı yolu kapalıdır). YSK, yapısı itibarıyla bir yargı organı gibi çalışsa da, Anayasa’nın yargı bölümünde değil, “Yasama” bölümünde düzenlenmiştir.

Seçim Sistemi İlkeleri: Milletvekili seçim sisteminin detayları Anayasada değil, seçim kanununda yer alır. Türkiye’de; partilerin aldıkları oy oranına göre milletvekili çıkardığı “Nispi Temsil” sistemi, ülke genelinde oyların yüzde 7’sini alma zorunluluğu olan “%7 Ülke Barajı” ve koltuk dağılımında “D’Hondt Sistemi” uygulanmaktadır.

BÖLÜM 6: MİLLETVEKİLİ SEÇİLME ŞARTLARI VE İSTİFA DURUMLARI

Milletvekili Olma Şartları:

1. Türk vatandaşı olmak.
2. En az İlkokul mezunu olmak (Geçmişte okuma yazma bilmek yeterliyken sonradan değiştirilmiştir).
3. 18 yaşını doldurmuş olmak.
4. Askerlikle ilişiği olmamak. (Askerlik çağına gelmemiş olmak veya muaf olmak da bu kapsama girdiği için “askerliğini yapmış olmak” şartı özellikle kaldırılmıştır).
5. Kamu hizmetlerinden yasaklı olmamak (Mahkeme kararıyla mahrum bırakılmamış olmak).
6. Kısıtlı (vesayet altında) olmamak.
7. Suç Kaydı Şartı: Taksirli suçlar (istemeden/kazayla işlenen suçlar) nedeniyle alınan cezalar milletvekili olmaya engel değildir. Ancak bilerek işlenen kasıtlı suçlardan 1 yıl (12 ay) ve üzeri hapis cezası alanlar milletvekili olamazlar.

Genel Af Durumu ve İstisnai Suçlar: Genel af, kişinin sabıkasını ve cezasını sildiği için normal şartlarda milletvekili olma engelini ortadan kaldırır. Ancak anayasa, genel af çıksa dahi (süresi ne olursa olsun) asla milletvekili olunamayacak yüz kızartıcı ve ağır suçları açıkça saymıştır.

• Affedilse Bile Aday Olunamayacak Suçlar: Zimmet, ihtilas, irtikap, rüşvet (bunlar memur suçlarıdır), hırsızlık, dolandırıcılık, sahtecilik, inancı kötüye kullanma, dolanlı iflas, kaçakçılık, resmi ihalelere fesat karıştırma, devlet sırlarını açığa vurma ve terör suçlarıdır.
• (Not: Cinayet/adam öldürme suçu bu özel listede yoktur; dolayısıyla bu suçtan hüküm giyen biri afla aday olma şansı yakalayabilir).

Aday Olmak İçin Görevden Çekilmesi (İstifa Etmesi) Gerekenler: Siyasi tarafsızlıklarını koruması gereken bazı meslek gruplarının milletvekili adayı olabilmesi için görevlerinden istifa etmesi şarttır.

• İstifa Etmesi Gerekenler: Hâkim ve savcılar, yüksek mahkeme üyeleri, TSK mensupları (subay, astsubay vb.), YÖK üyeleri, yükseköğretim elemanları (öğretim görevlileri merkez teşkilatında parti üyesi olabilseler de adaylık için istifa etmelidirler), memurlar ve kamudaki sözleşmeli personeller.
• Geri Dönemeyenler: Bu gruptan istifa edip seçimi kazanamayanlardan Hâkim ve Savcılar, Yüksek Mahkeme Üyeleri ve TSK Mensupları (tarafsızlıklarını tamamen yitirdikleri kabul edildiği için) eski mesleklerine bir daha asla geri dönemezler. (Memurlar ve öğretim elemanları dönebilir).
• İstisna (İşçiler): Kamu kurumlarında veya belediyelerde çalışan İşçi statüsündeki görevliler, diğerlerinin aksine görevlerinden istifa etmeden milletvekili adayı olabilirler.