Sözcükler arası anlam ilişkileri soru çözümü ders notu
Hazırlayan: PDF Soru Bankası - Ders Notları Arşivi. Yayın , 11 dk
Bu ders notunda, Türkçe sınavlarında sıkça karşılaşılan sözcükler arası anlam ilişkileri konularına ait örnek soru kalıpları, kelime analizleri ve çözüm yöntemleri yer almaktadır. Sorular bağlamsal özellikleri, sesteşlik, eş anlamlılık, zıt anlamlılık ve yakın anlamlılık kuralları çerçevesinde incelenmiştir.
İçindekiler
1. Cümledeki bağlam ve anlam uyuşması soruları
Sözcüklerin anlam özelliklerini sorgulayan sınavlarda, altı çizili kelimelerin yanındaki ayraç içi açıklamalarla uyumu sıkça sorulmaktadır. Bu tip olumsuz soru köklerinde şu yöntemler uygulanmalıdır:
- Bazı kelimeler doğrudan sözlük anlamıyla birbiriyle uyuşabilir. Ancak pek çok kelimenin uyuşup uyuşmadığını belirleyen şey cümledeki bağlamdır.
- Bu nedenle sadece altı çizili sözcüğü okumak yetmez; kendinden önceki ve sonraki sözcükleri de dikkate alarak cümlenin tamamını okumak en güvenli yoldur.
Örnek soru ve çözüm analizi
Soru: Aşağıdaki parçada geçen altı çizili sözlerden hangisi ayraç içinde verilen sözle anlamca uyuşmamaktadır?
Her toplumun gündelik yaşamın çeşitli alanlarında belirli durumlara ve ihtiyaçlara (gereksinimlere) bağlı olarak başvurduğu (kullandığı) farklı iletişim biçimleri bulunmaktadır. Bu nedenle de kültürel değişim, dönüşüm ve farklılıkların izlenebildiği (takip edilebildiği) başlıca alanlardan biri de iletişim türleridir. Gerçekleştirildikleri bağlamlarda paylaşımcılar tarafından kolayca anlaşılabilir nitelikteki (sayıdaki, miktardaki) iletişim biçimleri, tekrar edilmesi sıklığı nedeniyle gündelik yaşamın rutin (sıradan, alışılagelmiş) davranışları haline gelir.
Çözüm:
- ihtiyaç / gereksinim: Bu iki kelime tam anlamıyla eş anlamlıdır ve birbirinin yerine kullanılabilir.
- başvurduğu / kullandığı: Parçadaki bağlamda “başvurulan iletişim biçimleri” ile “kullanılan iletişim biçimleri” aynı anlamı karşılar.
- izlenebildiği / takip edilebildiği: İzlemek eylemi bir şeyi takip etmek veya gözlemlemek anlamına gelir. Örneğin bir doktorun hastasına “ilacın etkisini izleyelim” derken kastettiği şey takip etmektir. Dolayısıyla bu eşleştirme de doğrudur.
- nitelikteki / sayıdaki, miktardaki: Bu kullanım yanlıştır ve uyuşmamaktadır. Nitelik kelimesi bir varlığın durumunu, özelliğini ve nasıl olduğunu belirtir. Ayraç içinde verilen “sayı ve miktar” kavramını karşılayan kelime ise niceliktir. İki kavram birbirinin zıttıdır.
- rutin / sıradan, alışılagelmiş: Rutin davranışlar, her gün yapılan, bilinen ve sıradanlaşmış alışkanlıkları ifade eder, uyuşmaktadır.
Anlam uyuşmazlığı olan doğru cevap nitelikteki (sayıdaki, miktardaki) seçeneğidir.
2. Sözcüğün cümleye kattığı anlam ve sözlük bilgisi soruları
Sınavlarda bazı kelimelerin doğrudan sözlük karşılıkları veya cümleye kattıkları anlamlar sorgulanır. Yakın dönem sınavlarında “sağaltıcı” (iyileştirici, tedavi edici), “öykünmek” (taklit etmek), “yeknesak” (tekdüze) ve “inziva” gibi kelimelerin anlamları doğrudan sorulmuştur. Bu nedenle kelime dağarcığını geliştirmek ve bilinmeyen kelimeleri not etmek önemlidir.
“Enikonu” kelimesinin analizi
“Enikonu” sözcüğü, Türk Dil Kurumu sözlüğüne göre “iyiden iyiye”, “iyice”, “sıkı” veya “hayli” gibi anlamlara gelmektedir.
Soru: “Önümüzdeki hafta yapılacak olan sınava enikonu hazırlandı.” cümlesindeki altı çizili sözün cümleye kattığı anlam aşağıdaki cümlelerin hangisinde vardır?
- A) Bu konuda kime danışacağına hemen karar vermelisin.
- B) Bu araştırmayı bitirmek için bir hayli çalışmıştı.
- C) Dersin son başlığını enine boyuna anlattı.
- D) Bizimle tatile gelmeme sebebini kısaca belirtti.
- E) Aşağı yukarı bir saat sonra burada olacakmış.
Çözüm:
- A seçeneğindeki “hemen” sözcüğü tezlik bildirir, enikonu ile ilgisi yoktur.
- B seçeneğindeki “bir hayli” çalışmak ifadesi, iyiden iyiye, sıkı ve iyice çalışmak anlamına gelir. Dolayısıyla “enikonu” kelimesinin kattığı anlamı doğrudan karşılar.
- C seçeneğindeki “enine boyuna” ifadesi detaylıca, kapsamlı şekilde demektir. Bu kelime güçlü bir çeldiricidir ancak “enikonu” ile aynı anlamı taşımaz.
- D seçeneğindeki “kısaca” kelisesi öz bir şekilde demektir, anlamı karşılamaz.
- E seçeneğindeki “aşağı yukarı” ifadesi yaklaşıklık bildirir, uyuşmaz.
Doğru cevap B seçeneğidir.
3. Numaralanmış sözlerin açıklamalarıyla uyumu soruları
Bu soru tipinde bir parçada verilen numaralandırılmış sözcüklerin hemen ardından gelen parantez içindeki açıklamaların doğruluğu test edilir.
Örnek soru ve çözüm analizi
Soru: Aşağıdaki parçadaki numaralanmış sözlerden hangisinin açıklaması yanlış verilmiştir?
Bugünün şehirleri sokağa çıktığında doğrusu (gerçeği söylemek gerekirse) selam verip ayaküstü (kısa sürede, acele olarak) hal hatır sorup (fikir alışverişinde bulunup) yarenlik edecek (dostça sohbet edecek) aşinalar (bildik, tanıdık kişiler) kazandırmıyor bize.
Çözüm:
- doğrusu (gerçeği söylemek gerekirse): Konuşma dilinde doğrusu kelimesi dürüst olmak gerekirse, gerçeği söylemek gerekirse anlamında kullanılır, uyumludur.
- ayaküstü (kısa sürede, acele olarak): Ayaküstü yapılan işler aceleyle ve duraksamadan kısa sürede yapılan işlerdir, uyumludur.
- hal hatır sorup (fikir alışverişinde bulunup): Bu açıklama yanlıştır. Hal hatır sormak, bir insanın durumunu, sağlığını, nasıl olduğunu nezaketen sormaktır. Fikir alışverişinde bulunmak ise karşılıklı olarak düşünceleri paylaşmak ve tartışmak anlamına gelir. İki kavram tamamen farklıdır.
- yarenlik edecek (dostça sohbet edecek): Yaren kelimesi dost ve arkadaş demektir. Yarenlik etmek de dostça sohbet etmek anlamına gelir, uyumludur.
- aşinalar (bildik, tanıdık kişiler): Aşina olunan şeyler bilinen ve tanıdık gelen durumlardır. İnsanlar için kullanıldığında tanıdık kişileri ifade eder, uyumludur.
Açıklaması yanlış olan doğru cevap hal hatır sorup (fikir alışverişinde bulunup) seçeneğidir.
4. Eş sesli (sesteş) sözcüklerin tespiti soruları
Yazılışları aynı, anlamları tamamen farklı olan sözcüklere eş sesli veya sesteş sözcükler denir. Sesteşlik ararken şu kurallara dikkat edilmelidir:
- Sözcüklerin her iki anlamı da gerçek anlam olmalıdır. Yan veya mecaz anlamlarda sesteşlik aranmaz.
- Yazılışlarında düzeltme işareti (şapka) bulunan kelimelerde sesteşlik özelliği bulunmaz (örneğin kar ve kâr sesteş değildir).
Örnek soru ve çözüm analizi
Soru: Aşağıdaki dizelerin hangisinde eş sesli bir sözcük kullanılmamıştır?
- A) Pazarında gül alırlar gül satarlar koklaşarak.
- B) Eller bayram etsin ben ah edeyim.
- C) Ben seyyah olup şu alemi gezerim, bir dost bulamadım gün akşam oldu.
- D) Bilmem amelimde yoksa özümde, ah ettikçe kan yaş gelir gözümden.
- E) Yaz bahar ayında bulanık selde, mevlam uğratmasın kimseyi derde.
Çözüm:
- A seçeneğindeki “gül” kelimesi sesteştir. Hem çiçek olan gül hem de gülmek eylemi gerçek anlamlıdır.
- B seçeneğinde birden fazla sesteş sözcük vardır. “El” kelimesi hem organ olan el hem de yabancı anlamındaki eldir. “Ben” kelimesi hem kişi zamiri hem de ciltteki siyah lekedir. “Ak” kelimesi hem beyaz renk hem de akmak eylemidir.
- C seçeneğindeki dizelerde sesteş özelliğe sahip hiçbir sözcük bulunmamaktadır.
- D seçeneğindeki “kan” (damardaki kan ve inanmak anlamındaki kanmak fiili) ile “yaş” (ıslaklık ve sene/yıl anlamındaki yaş) kelimeleri sesteştir.
- E seçeneğindeki “yaz” kelimesi sesteştir. Hem mevsim olan yaz hem de yazmak eylemidir.
Sesteş sözcük barındırmayan doğru cevap C seçeneğidir.
5. Eş anlamlı sözcükler soruları
Yazılışları farklı ancak anlamları aynı olan sözcüklere eş anlamlı sözcükler denir.
Örnek soru ve çözüm analizi
Soru: Aşağıdaki cümlelerin hangisinde eş anlamlı sözcükler bir arada kullanılmamıştır?
- A) Sizin bağışladığınız insanlar gün gelir size yanlış yapar; insanları affetmek erdemdir.
- B) Yaşlı adam herkese nazik davranıyordu; bu kadar kibar insanlarla hiç karşılaşmamıştı.
- C) Sorulara yanıt vermeden önce düşünün; kitaptaki her cevap öğretme amaçlıdır.
- D) Kardeşim cüzdanını kaybetmiş; telefonunu evde unuttuğu için kimseye ulaşamamış.
- E) Öğretmenin samimi tavırları hoşuna gitmişti; içten davrandıkça herkes rahatladı.
Çözüm:
- A seçeneğinde “bağışlamak” ve “affetmek” sözcükleri eş anlamlıdır.
- B seçeneğinde “nazik” ve “kibar” sözcükleri eş anlamlıdır.
- C seçeneğinde “yanıt” ve “cevap” sözcükleri eş anlamlıdır.
- D seçeneğindeki “kaybetmek” ile “unutmak” sözcükleri eş anlamlı değildir. Kaybetmek bir eşyanın veya varlığın yitirilmesidir. Unutmak ise bir şeyi hatırlayamamak veya bir yerde bırakmaktır. Cümlede başka bir eş anlamlı sözcük çifti de yoktur.
- E seçeneğinde “samimi” ve “içten” sözcükleri eş anlamlıdır.
Eş anlamlı kelimelerin bulunmadığı doğru cevap D seçeneğidir.
6. Karşıt (zıt) anlamlı sözcükler soruları
Karşıt anlamlılık, birbirine zıt durum ve kavramları ifade eden kelimeler arasında görülür. Bu konuda en önemli kural şudur: bir kelimenin olumsuzu, onun karşıt anlamlısı değildir. Fiillerdeki olumsuzluk ekleri veya isimlerdeki yok, değil gibi sözcükler sadece olumsuzluk bildirir.
Örnek soru ve çözüm analizi
Soru: Aşağıdaki cümlelerin hangisinde karşıt anlamlı sözcükler bir arada kullanılmamıştır?
- A) Üryan geldim gene üryan giderim.
- B) Seni görür görmez giden akıl baştan, yıkıp kirpiklerin bir hoşça bakan.
- C) Ne olup ne olmadan dost ağlayıp düşman bize gülmeden.
- D) Ak tenden akan ballar sanırdım, kara zülfün tel sanırdım.
- E) Ayrılanlar elbet bir gün kavuşur; ağlama sevdiğim gül dedi bana.
Çözüm:
- A seçeneğinde “gelmek” ve “gitmek” karşıt anlamlı eylemlerdir.
- B seçeneğindeki “görür görmez” ifadesinde yer alan “-mez” eki olumsuzluk ekidir. Cümlede karşıt anlamlı kelimeler bir arada kullanılmamıştır.
- C seçeneğinde “dost” ile “düşman” ve “ağlamak” ile “gülmek” sözcükleri karşıttır.
- D seçeneğinde “ak” (beyaz) ve “kara” (siyah) karşıt anlamlıdır.
- E seçeneğinde “ayrılmak” ile “kavuşmak” ve “ağlamak” ile “gülmek” karşıt anlamlıdır.
Karşıt anlam barındırmayan doğru cevap B seçeneğidir.
7. Sözcüklerin zıt anlamlılarını bağlama göre bulma
Kelime düzeyinde zıt anlamlılık aranırken, atasözlerinde veya deyimlerde geçen mecazi ifadelerin karşıtlarını doğru tespit etmek gerekir.
Örnek soru ve çözüm analizi
Soru: “Boş boğazı ateşe atmışlar da odun yaş demiş” atasözündeki “boş boğaz” sözünün karşıt anlamlısı aşağıdaki cümlelerin hangisinde yer almaktadır?
- A) Boşuna uğraşma o ağzı sıkı biridir, laf alamazsın.
- B) Adamcağızı sıkboğaz ederek onayını aldılar.
- C) Çok konuşanın başı dertten kurtulmaz.
- D) Biraz çene çalalım diyerek dükkana girdik.
- E) Vapuru kaçırınca bütün gün çene yarıştırıp durdular.
Çözüm:
- “Boş boğaz” ifadesi, sır saklayamayan, her şeyi her yerde konuşan, ağzında bakla ıslanmayan kişileri tanımlar. Bu kavramın tam karşıt anlamlısı “ağzı sıkı” (sır saklayan, gereksiz konuşmayan) ifadesidir.
- A seçeneğinde geçen “ağzı sıkı” sözü boş boğaz kelimesinin karşıt anlamlısıdır.
- B seçeneğindeki “sıkboğaz etmek” darlamak ve zorlamak anlamına gelir.
- C seçeneğindeki “çok konuşan” ifadesi doğrudan boş boğazın zıttı değildir.
- D seçeneğindeki “çene çalmak” laflamak, sohbet etmek demektir.
- E seçeneğindeki “çene yarıştırmak” ise karşılıklı laf yetiştirmek anlamına gelir.
Doğru cevap A seçeneğidir.
8. Doğrudan karşıtlık ve karşıt çağrışım soruları
Doğrudan zıt anlamı olmayan bazı kelimeler, zihnimizde yarattıkları çağrışımlar yoluyla karşıtlık oluşturabilir. Örneğin beşik ve mezar doğrudan zıt anlamlı değildir; ancak beşik doğumu, mezar ölümü çağrıştırdığı için karşıt çağrışım oluşturur. Aynı şekilde sıcak sözcüğünün zıttı soğuktur; ancak soğuk yerine kullanılan “buz” kelimesi karşıt çağrışım kapsamında değerlendirilir.
Örnek soru ve çözüm analizi
Soru: Aşağıdaki dizelerin hangisinde karşıt anlamlı sözcükler kullanılmamıştır?
- A) Sana çirkin dediler düşmanı oldum güzelin.
- B) Ben sıcak bir denize inen buzdan bir dağım.
- C) Gözlerin gözlerime deyince felaketim olurdu, ağlardım.
- D) Akşam nerede bitiyor, nerede başlıyor şehir?
- E) Bir şey var aramızda, onu buldukça kaybediyoruz isteyerek.
Çözüm:
- A seçeneğinde “çirkin” ve “güzel” karşıt anlamlıdır.
- B seçeneğindeki “sıcak” kelimesinin zıttı soğuktur. Cümlede soğuk yerine kullanılan “buz” sözcüğü soğukluğu çağrıştırdığı için karşıt çağrışım yoluyla zıtlık kurmuştur.
- C seçeneğindeki dizelerde hiçbir karşıt anlamlı sözcük veya karşıt çağrışım bulunmamaktadır.
- D seçeneğinde “bitmek” ve “başlamak” karşıttır.
- E seçeneğinde “bulmak” ve “kaybetmek” karşıttır.
Doğru cevap C seçeneğidir.
9. Kelime anlamının sınırlandırılması ve yorumlanması soruları
Sözcüklerin kattığı anlamların doğruluğu incelenirken kelimelerin kapsamları iyi belirlenmelidir. Bir kelimenin eylemin devamlılığını bildirmesi ile kesintisiz olduğunu bildirmesi farklı durumlardır.
Örnek soru ve çözüm analizi
Soru: Aşağıdaki parçada geçen altı çizili sözlerden hangisinin açıklaması yanlış verilmiştir?
Yurdumuzda yıllar yılı (sürekli aralıksız) tartışılan bu konunun, halkımızın mutluluğundan (sevinç ve bahtiyarlığından) bağımsız ele alınması büyük bir sorundur (sıkıntı veren durumdur). Bu durumun elbet (kuşkusuz, elbette) belirli nedenleri vardır ve varılması gerekli (yapılması yerinde olan) sonuçlara ulaşılmalıdır.
Çözüm:
- yıllar yılı (sürekli aralıksız): Bu açıklama yanlıştır. Yıllar yılı ifadesi bir eylemin çok uzun bir zamandır yapıldığını (sürekli olduğunu) anlatır. Ancak “aralıksız” yani hiç ara vermeden, kesintisiz yapıldığı anlamına gelmez. Uzun yıllar süren bir tartışmaya zaman zaman ara verilmiş olabilir. Bu nedenle açıklama kelimenin anlam sınırını aşmaktadır.
- mutluluğundan (sevinç ve bahtiyarlığından): Mutluluk sevinç ve bahtiyarlık hissini karşılar, uyumludur.
- sorundur (sıkıntı veren durumdur): Sorun kelimesi çözülmesi gereken sıkıntılı durumları ifade eder, uyumludur.
- elbet (kuşkusuz, elbette): Kuşkusuz ve kesinlik bildiren bir onaylama kelimesidir, uyumludur.
- gerekli (yapılması yerinde olan): Bağlam içerisinde yapılması yerinde ve elzem olan eylemleri karşılar, uyumludur.
Açıklaması yanlış olan doğru cevap yıllar yılı (sürekli aralıksız) seçeneğidir.
10. Hassasiyet sözcüğünün eş anlamlısı
Soru: Hassasiyet kelimesinin anlamca karşılığı parçada geçen hangi sözcükte vardır?
Bir sanatçının toplumun sorunları karşısında gösterdiği duyarlılık, onun eserlerinin kalıcılığını belirler. Olayları sadece gözlemlemek yetmez; nedenlerini irdelemek ve derinlemesine kavramak gerekir.
Çözüm: Hassasiyet kelimesinin Türkçe karşılığı ve tam eş anlamlısı “duyarlılık” sözcüğüdür. Parçada geçen duyarlılık kelimesi hassasiyet anlamını doğrudan taşımaktadır. (Irdelemek kelimesi ise detaylıca incelemek anlamına gelir).
Doğru cevap duyarlılık sözcüğüdür.
11. “Kaba taslak” sözünün bağlamsal karşılığı
Soru: “Planladığı projeyi kaba taslak hazırlayıp kurula sundu.” cümlesindeki kaba taslak sözünün yerine anlam değişikliği yaratmadan getirilebilecek kelime hangisinde vardır?
- A) Plansız çalışmalardan iyi sonuç alınmaz.
- B) Yapılan çalışmaların hepsi boşa gitti.
- C) Konuşulanları en ince ayrıntısına kadar not etti.
- D) Her şeyi bildiğini söyleyen insanlara inanmam.
- E) Kitaptaki konular bu bölümde oldukça yüzeysel ele alınmış.
Çözüm: “Kaba taslak” ifadesi, ayrıntılara girmeden, ana hatlarıyla, yüzeysel olarak hazırlanmış işleri tanımlar.
- E seçeneğinde geçen “yüzeysel” kelimesi, derinliğe inmeden ve kaba taslak yapılan çalışmaları ifade ettiği için bu sözün yerine doğrudan kullanılabilir.
- C seçeneğindeki “en ince ayrıntısına kadar” ifadesi kaba taslak sözünün tam zıttıdır.
Doğru cevap E seçeneğidir.
12. “Gelişi güzel” sözünün bağlamsal karşılığı
Soru: “Proje ödevini gelişi güzel hazırladığı için iyi bir not alamadı.” cümlesindeki gelişi güzel sözünün cümleye kattığı anlam hangisinde vardır?
- A) Annesini gereksiz yere üzdüğünün farkındaydı.
- B) Tezgahın üstündeki malzemeleri özensizce kutulara yerleştirdi.
- C) Telefon çalınca elindeki işleri hemen bıraktı.
- D) Benim için ne kadar önemli olduğunu tahmin bile edemezsin.
- E) Bahçedeki otları temizleyip etrafı güzelce süpürdü.
Çözüm: “Gelişi güzel” sözcüğü, özen göstermeden, üstün körü ve özensizce yapılan eylemleri tanımlar.
- B seçeneğindeki “özensizce” sözcüğü gelişi güzel kelimesinin kattığı anlamı doğrudan karşılamaktadır.
Doğru cevap B seçeneğidir.
13. Kelimenin bağlam dışı yorumlanması (Düşünülen / Varsayılan)
Soru: Aşağıdaki parçada numaralanmış sözlerden hangisi ayraç içindeki sözün anlamını içermemektedir?
Yaklaşık 4.6 milyar yaşında olduğu düşünülen (varsayılan) dünyamız, ilk insan olan Adem’den beri sayısız (pek çok) medeniyete ev sahipliği yapmış. Bu medeniyetlerden bazıları öyle (o kadar) gelişmiş ki bugün bile insanoğlu bu toplumların yaptığı (ortaya koyduğu) eserleri araştırıp anlamaya, onların kullandığı teknoloji ve bilgiden yararlanmaya (faydalanmaya) çalışmaktadır.
Çözüm:
- sayısız (pek çok): Sayılamayacak kadar çok olan, pek çok anlamına gelir, uyumludur.
- öyle (o kadar): Derecelendirme bildiren bu kelimeler bağlamda birbirinin yerini tutar, uyumludur.
- yaptığı (ortaya koyduğu): Eser yapmak, ortaya eser koymak anlamındadır, uyumludur.
- yararlanmaya (faydalanmaya): Yararlanmak ve faydalanmak tam anlamıyla eş anlamlıdır, uyumludur.
- düşünülen (varsayılan): Bu eşleştirme yanlıştır. Dünyanın 4.6 milyar yaşında olması bilimsel veriler, hesaplamalar ve tahminler doğrultusunda “düşünülmektedir” (tahmin edilmektedir). “Varsayılmak” ise kanıtı olmayan bir durumu geçici olarak öyle kabul etmek, farz etmek demektir. Bilimsel bir tahmin farazi bir varsayım olmadığı için bu iki kelime anlamca birbirini içermez.
Ayraç içindeki anlamı içermeyen doğru cevap düşünülen (varsayılan) seçeneğidir.
Notlar ve dosya açıklamaları ÖSYM konu listesine göre hazırlanır.
Yorum yaz