Altı çizili söz öbeklerinde anlam özellikleri ders notu

İçindekiler

1. Kalıplaşmamış söz öbekleri ve genel yaklaşım

Sözcükte ve söz öbeğinde anlam konusunun en önemli soru tiplerinden biri altı çizili söz ya da kalıplaşmamış söz öbeği sorularıdır. Kalıplaşmış sözler deyimler, ikilemeler ve atasözleridir. Kalıplaşmamış söz öbeklerinde ise bir kalıplaşma durumu yoktur. Bir söz öbeğinin içindeki bir kelimeyi çıkarıp yerine başka bir kelime getirebilirsiniz. Bu durum yazarın yaratıcılığını gösterir.

Bu soru tiplerinde günlük hayatta hiç duyulmamış, yazara özgü yeni söz öbeklerinin ne anlama geldiğini bulmanız istenir.

Sınavda sorulma şekilleri

• “Altı çizili sözle anlatılmak istenen aşağıdakilerden hangisidir?”
• “Altı çizili sözün parçaya kattığı anlam aşağıdakilerden hangisidir?”

Temel çözüm adımları ve dikkat edilmesi gerekenler

1. Sözcükleri tek tek ve bir bütün olarak inceleyin: Altı çizili sözü oluşturan kelimelerin tek tek zihninizde ne ifade ettiğine bakın. Ardından bu kelimeleri birleştirdiğinizde somut olarak nasıl bir şema veya çağrışım oluştuğunu belirleyin. Bu çağrışımların eş veya yakın anlamlarını seçeneklerde arayın.
2. Paragraf bağlamından yardım alın: Bazen altı çizili sözü tek başına okumak yetmeyebilir. Soruyu yazan kişinin amacı, sizi paragrafa yönlendirerek anlamı orada bulmanızı sağlamaktır. Paragrafı sadece altı çizili söze destek olması için okuyun. Paragrafın ana düşüncesine veya konusuna odaklanıp asıl amaçtan uzaklaşmayın.
3. Soru köküne dikkat edin: Soru kökünün olumlu mu yoksa olumsuz mu (“yoktur”, “bulunmaz” gibi) olduğunu doğru okuyun. Olumsuz soru köklerinde altı çizili sözün karşılığının seçeneklerde bulunmadığı durumu arayın.
4. Doğrudan ve tam eşleşme arayın: Altı çizili söz birden fazla kelimeden oluşuyorsa, seçeneklerdeki ifadenin bu kelimelerin tamamını karşılaması gerekir. Söz öbeğindeki bazı unsurları karşılayıp diğerlerini eksik bırakan seçenekleri eleyin. Eksiksiz ve fazlasız bir eşleşmenin peşine düşün.
5. Somutlamayı kavrayın: Sorularda genellikle soyut ifadeler kullanılır. Bu soyut durumları zihninizde somut bir şemaya oturtarak seçeneklerdeki ilgileri yakalamaya çalışın.

---

2. Somutlama örnekleri

Eğitmenin üzerinde durduğu ve geçmiş yıllarda sınavda sorulmuş bazı nitelikli somutlama örnekleri ve anlamları şunlardır:

• Telefon kulübesinde halay çekmek: Dar bir alanda geniş bir iş yapmaya çalışmaktır. Kısa öyküler için kullanıldığında, az sözcükle çok şey anlatmak (yoğunluk, özlülük) anlamına gelir.
• Narsisistik patinaj: Kendisinin kusursuz olduğunu düşünen insanların olduğu yerde sayması, ilerlememesi ve değişime kapalı olmasıdır.
• Benin hapishanesinin dışına çıkmamak: “Ben” kelimesi insanın kendisini temsil eder. Kişinin kendi dışındaki insanları anlamaması, empati kuramaması ve sadece kendi dünyasıyla sınırlı kalmasıdır.

---

3. Metin analizleri ve soru çözümleri

Örnek 1: Şairlerin kendi şiir sözlüklerini genişletmesi

Metin: Bilim ve toplum hayatındaki ilerlemeler şairleri kendi şiir sözlüklerini genişletmeye mecbur kıldı. Bu değişimin yarattığı yaşam tarzı dünyayı şiir içinde yeniden kurmak isteyen şairlere eskimiş imgelerden yararlanma imkanını kapattı. Öte yandan çağlarının gerisinde kalmakta ısrar eden şairlerin kendi kişisel şiir sözlükleri ile ilgili bir problemleri zaten yoktu.

Çözüm ve Analiz: Şairlerin “kendi şiir sözlüklerini genişletmesi” ifadesindeki “sözlüklerin genişlemesi”, kullanılan kelimelerin, imgelerin ve mecazların sayısının artması demektir. Metinde geçen “eskimiş imgelerin kullanılamaması” ise şairleri yeni anlatım yolları aramaya iter. Dolayısıyla bu sözle anlatılmak istenen, yeni imgelerle anlatımın zenginleştirilmesi durumudur.

Örnek 2: Katmerlenmek

Metin: Dikkat edilirse mutluluk tanımlanırken hazzın, haz tanımlanırken mutluluğun anlamlarından yararlanılır. Ama mutluluk hazzın bir gömlek üstüne konur. Zira gönlün hissedişi zihinden önce gelir. Belki bu yüzden haz o anda gözler yumularak, mutluluk ise gözler açılarak artar, katmerlenir.

Çözüm ve Analiz: “Katmerlenmek” kelimesi katman katman birikmek, çoğalmak, hacim kazanmak ve artmak anlamına gelir. Metinde haz ile mutluluk karşılaştırılırken mutluluğun gözler açılarak artması ve katmerlenmesi anlatılmıştır. Bu kelime doğrudan niceliksel bir artışı ve çoğalmayı ifade eder.

Örnek 3: Herkesleşmek

Metin: Bir romanın çok satılması onun nitelikli okurla buluştuğu anlamına gelmez. Nitelikli okur alacağı kitabı tamamen kendi donanımı ve zevkiyle seçen kişidir. O medyanın tanıtımına ihtiyaç duymadan ve reklamlara aldırmadan kitap alır. Oysa bugünlerde birileri çıkıp diyor ki falan yazarın kitabını al, o çok güzel, herkes onu okuyor. Ne yazık ki bazılarımız bu tür reklamların etkisinde kalarak okuyor ve herkesleşiyor.

Çözüm ve Analiz: “Herkesleşmek” kelimesi günlük hayatta da kullanılan, özgünlüğün zıttı bir kavramdır. Herkes gibi olmak, tornadan çıkmış gibi tekdüze, sıradan ve basmakalıp hale gelmek demektir. Metindeki bağlamda ise kendi zevkini bir kenara bırakıp çoğunluğun gittiği yolu seçen, yani popüler kültürün tercihlerini benimseyen okur kesimini ifade eder.

Örnek 4: Zeytinleri sızma yağa dönüştürmek

Soru: Bereketli topraklardan hasat edilen zeytinleri sızma yağa dönüştürmek gibi bir şey.

• A) Bir coğrafyayı anlamaya kaynaklık edecek eserleri titizlikle hazırlamak
• B) Bir edebi eseri uzun bir çalışma sürecinden geçirerek kaleme almak
• C) Eserlerin konu seçiminde yazıldığı ortamın koşullarını gözetmek
• D) Tarihi gerçekleri yazarın süzgecinden geçirerek okuyucuya aktarmak
• E) Coğrafyanın sunduğu zengin malzemeyle değerli eserler oluşturmak

Çözüm ve Analiz: “Bereketli topraklar” ifadesi coğrafyayı ve onun sunduğu zenginliği; “hasat edilen zeytinler” ise ham maddeyi yani malzemeyi temsil eder. Zeytinin “sızma yağa dönüştürülmesi” ise sıradan bir girdiden çok daha kıymetli ve işlenmiş yeni bir ürün ortaya koymaktır. Bu durum doğrudan coğrafyanın sunduğu zengin malzemeyle değerli eserler oluşturmak seçeneği ile eşleşir. Uzun çalışma süreci veya tarihi gerçekler gibi unsurlar altı çizili sözde bulunmadığı için diğer seçenekler elenir. Doğru cevap E seçeneğidir.

Örnek 5: Vadide yıllar boyu yankılanan bir ses

Metin: Kimi anlatılar vardır ki yalnızca bir hikaye değil o hikayeyi besleyen iklimi, mevsimleri, toprakta yürüyen gölgeleri de taşır içinde. Bu tür metinlerde yazarın amacı okura bilgi vermek değil bir atmosferi solutmak, kelimeler aracılığıyla görünmeyeni duyurmaktır. Bazı kitaplar bir vadide yıllar boyu yankılanan bir sestir. Hem doğayı hem hafızayı birlikte taşır.

• A) Doğayı merkeze alan eserlerde somut ayrıntılara yer vermesi
• B) Eserin yazıldığı bölgeye ait kültürel ayrıntıların teknik olarak aktarılması
• C) Betimlemelerde yalnızca yazarın bireysel izlenimlerinin kullanılmaması
• D) Bir anlatının hem coğrafyanın ruhunu hem kolektif belleği içermesi
• E) Okurun anlatıdaki karakterlerle güçlü duygusal bağ kurmasının sağlanması

Çözüm ve Analiz: “Bir vadi” ve “doğa” kavramları doğrudan coğrafyayı ve o coğrafyanın havasını, yani ruhunu simgeler. “Yıllar boyu yankılanan ses” ve “hafıza” ise geçmişten gelen birikimleri, ortak geçmişi yani kolektif belleği temsil eder. Seçenekleri elediğimizde doğrudan bir anlatının hem coğrafyanın ruhunu hem kolektif belleği içermesi anlamına ulaştığımız görülür. Doğru cevap D seçeneğidir.

Örnek 6: Neye baktığınızı değil neyin sizi içine çektiğini anlamak

Metin: Bazı yazarlar olay anlatmak yerine bir ruh halini dolaştırır metin boyunca. Cümleler bir çizgi oluşturmaz. Bir duman gibi yayılır, dağılır, yeniden toplanır. Bu metinleri okurken neye baktığınızı değil neyin sizi içine çektiğini anlamanız gerekir.

• A) Anlatının belirli bir kurguya değil sezgiye dayanması
• B) Okurun metne eleştirel bir mesafeyle yaklaşması
• C) Olayların zaman sırasına göre kurgulanması
• D) Yazarın gerçeklikten koparak hayata yönelmesi
• E) Dilin alışılmadık biçimde kullanılması

Çözüm ve Analiz: “Neye baktığınız” ifadesi görünürde olanı, yani somut kurguyu ve konuyu temsil eder. “Neyin sizi içine çektiğini anlamak” ve metnin “bir duman gibi yayılması” ise doğrudan söylenmeyeni hissetmekle, yani sezmekle ilgilidir. Bu durum anlatının belirli bir kurguya değil sezgiye dayanması seçeneğini doğrular. Seçeneklerde zaman sırası (kronoloji) veya eleştirel mesafe gibi kavramlar altı çizili sözün anlam dünyasında yer almadığı için elenir. Doğru cevap A seçeneğidir.

Örnek 7: Yazma gerekliliğinin ta kendisine yönelik olmak

Metin: Yazarken kimin okuyacağını fazla düşünmem. Zihnimde bir okur profili oluşturmak beni kısıtlar. Kitaplarımın birilerine ulaşması elbette güzel ama bu yazma nedenim değil. Okurlarıma anlatmak istediğim şey diye başlayan cümleler de kuramam. Çünkü yazdıkların birine değil yazma gerekliliğinin ta kendisine yöneliktir.

• A) Yazdıklarının belirli bir amaca hizmet etmesini önemsemediğini
• B) Eserlerini okurlarıyla kurmak istediği ilişki üzerinden biçimlendirdiğini
• C) Metinlerini yönlendirilmiş okur tepkilerine göre kurguladığına
• D) Yazarken bir muhatap belirlemeksizin içsel bir dürtüyle hareket ettiğini
• E) Yazının temel işlevinin iletişim olduğuna inandığını

Çözüm ve Analiz: “Birine değil” ifadesi, yazarın kafasında belli bir okur veya muhatap belirlemediğini gösterir. “Yazma gerekliliğinin ta kendisi” ise yazarın dış etkenlerden bağımsız olarak sadece yazma eyleminin kendisi için, yani içinden geldiği için yazmasıdır. Bu durum yazarken bir muhatap belirlemeksizin içsel bir dürtüyle hareket ettiğini kesin olarak gösterir. Doğru cevap D seçeneğidir.

---

4. ÖSYM çıkmış soru analizleri

Kpss 2020: narsisistik bir patinaj

Metin: İnsanın sadece olumlu özellikleriyle kendini kabullenmesinden daha trajik bir şey yoktur. Çünkü çevrenin de farkında olmadan desteklediği bu öz kabul, insanın potansiyeli önünde bir engeldir. Daha iyi bir insana dönüşmek için gerekli olan motivasyonun yitimidir. Böyle insanların yazgısı narsisistik bir patinajdır. Her günü kendini seyretmekle geçiren, her zerresine ve her tavrına hayran yaşayan bir insanın kendini yenilemek için bir nedeni olması gerekmez.

• Analiz ve Çözüm: “Narsisistik” ifadesi insanın kendisini mükemmel, kusursuz görmesini ve kendisine hayran olmasını karşılar. “Patinaj” ise tekerleğin dönmesine rağmen aracın yol alamamasıdır, yani olduğu yerde sayması, ilerleyememesidir. Bu iki kavram birleştiğinde mükemmel olduğuna inanan insanların yenilik ve değişimden uzaklaştığı anlamına ulaşılır. Doğru seçenek bu anlamı eksiksiz karşılayan seçenektir.

Kpss 2021: Yargılarını tırnak içine almadan ifade etmekten kaçınmak

Metin: Bir konuda net bir görüş belirlemekten kaçınmak, fikirlerini sağlam delillerle ya da güvenilir başkalarının sözleriyle desteklemeden dile getirmek genellikle genç yazarlardan çok daha tecrübeli olanların karşılaştığı bir sorundu. Zaman içinde kazandıkları saygınlıklarını kaybetmemek için bu yazarlar düşüncelerini sınırlamaktan çekiniyorlar ve yargılarını tırnak içine almadan ifade etmekten kaçınıyorlar.

• Analiz ve Çözüm: “Yargılarını tırnak içine almak” ifadesi, bir kişinin kendi özgün düşüncelerini açıkça, sahiplenerek ve “bu benim fikrimdir” diyerek ortaya koymasıdır. Tecrübeli yazarların bundan kaçınması, kendi fikirlerini net bir şekilde ortaya koymaktan çekindikleri anlamına gelir. Bu durum seçeneklerdeki düşüncelerini kendilerine özgü bir şekilde belirtmekten uzak durmaları ifadesiyle tam olarak uyuşur.

Kpss 2022: Kravat takmamak ve ütülü pantolon giymemek

Metin: Edebi türler arasında denemelere her zaman özel bir ilgim olmuştur. Onlar benim ruh halime en yakın, en samimi dostlarım gibidir. Kravat takmaz, ütülü pantolon giymezler. Toplumun beklentilerinden uzak, özgürce var olurlar. Beni tanıyanların hatıralarına dokunurken hiç görmediğim yerlerin kapılarını aralarlar.

• Analiz ve Çözüm: Günlük hayatta kravat takmak ve ütülü pantolon giymek resmiyet, ciddiyet, kuralcılık ve toplumsal beklentilere uymakla ilgilidir. Deneme türünün bunları yapmaması, onun resmiyetten uzak, rahat ve kurallara bağlı olmadığını gösterir. Metinde de bu durum “toplumun beklentilerinden uzak, özgürce var olmak” şeklinde açıklanmıştır. Bu söz öbeği doğrudan düşünceleri özgürce aktarma serbestliğini sağlaması yönünü vurgular. “Gelişigüzel ve özensiz yazılması” seçeneği ise güçlü bir çeldiricidir; ütüsüz pantolon giymek özensizlik değil, kurallardan sıyrılıp rahat olmayı (samimiyeti) temsil eder.

Kpss 2023: kristalleştirici deneyim

Metin: Dünya çapında birçok dahinin yaşam öykülerine bakıldığında çoğu zaman küçük ve basit deneyimlerin bile onların olağanüstü başarılarına büyük katkı sağladığı fark edilebilir. Örneğin Marie Curie’nin hayatında dönüm noktası olan bir deneyim, laboratuvarında rastgele karşılaştığı bir radyoaktif madde olmuştur. Bu kristalleştirici deneyim onun uyuyan dehasını harekete geçiriyor.

• Analiz ve Çözüm: “Kristalleştirici” kelimesi ani bir netleşmeyi, bir şeyin somut ve kararlı bir yapıya kavuşmasını, yani bir dönüm noktasını ifade eder. “Deneyim” ise yaşanmışlık veya tecrübe demektir. Marie Curie örneğinde bu durumun onun “uyuyan dehasını (potansiyelini) harekete geçirdiği” belirtilmiştir. Bu iki unsur birleştiğinde altı çizili söz öbeği bir bireyin yetenek ve potansiyellerinin gelişiminde dönüm noktası sayılabilecek yaşantıları karşılar.

Kpss 2024: renkler korosu

Metin: Ressamın Sonsuzluk adlı tablosu modern sanatın müzikle birleştiği etkileyici bir örnek olarak değerlendirilebilir. Tabloya ismini veren sonsuzluk kavramı görsel bir kompozisyonla oluşturulmuştur. Çeşitli çizgiler ve renkler arasında bir düzen olmasa da her biri kendi özgün ritmini yansıtarak izleyicinin görsel algısını zenginleştirir. Tabloda farklı yoğunluklarda ve kontrastlarda renkler, her biri ayrı bir anlam taşıyan formlar şeklinde bir araya gelir. Böylece resim bir tür renkler korosuna dönüşerek izleyiciye görsel bir deneyim sunar.

• Analiz ve Çözüm: “Koro” ve “kompozisyon” kelimeleri farklı seslerin veya ögelerin bir araya gelerek oluşturduğu bütünü simgeler. “Renkler korosu” ise tablodaki her bir farklı rengin ve çizginin kendi özgün yapısını, zıtlığını koruyarak bir araya gelmesidir. ÖSYM bu sorunun doğru cevabını aralarındaki uyuma bakılmaksızın çağrışımlarının bir karışımını sunması olarak belirlemiştir. Buradaki önemli nokta, ögelerin tek tek uyumlu olup olmadığının sorgulanmaması, hepsinin kendi özgün ritmiyle bir arada bulunarak ortak bir bütünlük (koro) oluşturmasıdır.

---

5. Söz öbeklerinin gelecekteki katkıları

Altı çizili söz öbeklerini ve bunların taşıdığı mecaz dünyasını doğru analiz etmek sadece bu soru tipinde değil, cümle yorumlama sorularında da başarı sağlar. ÖSYM sıklıkla cümle yorumlama sorularını bu mecazlar üzerinden kurar.

Örnek cümle analizleri

• “Eskiden birisi kuyuya taş atardı, kırk kişi çıkarırdı. Şimdi kırk kişi de taş atıyor.”
  • Yorumu: Eskiden ortada çözülmesi zor tek bir sorun (kuyuya atılan taş) varken herkes bunu çözmek için uğraşırdı. Günümüzde ise herkes sorun yaratmakta, kafa karıştırmakta ve çözümsüzlüğü artırmaktadır.
• “Küçükken masal dinleyen çocuklarla masal dinlemeyen çocuklar büyüyünce aynı olmuyor; masal dinlemeyenler büyüyünce kendi resimlerini bile cetvelle çizer.”
  • Yorumu: “Cetvelle çizmek”, katılık, aşırı kuralcılık, hayal gücünden yoksunluk ve esnek olamama durumunu somutlar. Masal dinlemeyen çocukların yaratıcılık dünyalarının sınırlı kaldığı anlatılmaktadır.