2026 KPSS ve AGS Coğrafya Ders Notları: Türkiye’nin Gölleri ve Barajları

Göller, belli bir çanak içerisine suların dolmasıyla meydana gelen su kütleleridir. Türkiye’deki göller, doğanın kendi faaliyetleri sonucunda oluşan “Doğal Göller” ve insanlar tarafından inşa edilen “Baraj (Yapay) Gölleri” olmak üzere iki ana gruba ayrılır.

Türkiye’de en fazla göl, Akdeniz Bölgesi’nin iç kesimlerinde yer alan Göller Yöresi‘nde (Antalya, Isparta, Burdur hattı) bulunmaktadır.

1. Göl Sularının Özellikleri ve “Gideğen” (Açık/Kapalı Havza) Mantığı

Bir gölün suyunun tatlı, tuzlu, acı veya sodalı olmasını belirleyen temel faktörler arazinin yapısı ve gölün dışarıya su akıtıp akıtamamasıdır.

• Açık Havza (Gideğeni Olan Göller): Bir göl içerisindeki fazla suyu bir akarsu aracılığıyla dışarı atabiliyorsa (gideğeni varsa), göl suyu devridaim yaptığı için suları tatlı olur. Örneğin; Beyşehir, Eğirdir ve Kovada gölleri sularını dışarı akıtabildikleri için suları tatlıdır. Hatta Beyşehir Gölü, sularını Eğirdir ve Kovada üzerinden Aksu nehrine aktararak Akdeniz’e kadar ulaştırır; bu durum onları Göller Yöresi’nde bulunmalarına rağmen açık havza yapar.
• Kapalı Havza (Gideğeni Olmayan Göller): Göl çanağından dışarıya su çıkışı yoksa göl, bulunduğu arazinin kayaç yapısından etkilenir. Bunun sonucunda göl suyu Acıgöl’de olduğu gibi acı, Tuz Gölü’nde olduğu gibi tuzlu veya Van Gölü’nde olduğu gibi sodalı olabilir.

2. Doğal Göller ve Oluşum Türleri

Doğal göller, çanağın oluşum şekline göre sınıflandırılır.

A. Tektonik Göller Anadolu genç oluşumlu bir arazi olduğu için fay hatları yaygındır; bu nedenle depremler (tektonizma) sonucunda çöken çanaklara suların dolmasıyla oluşan tektonik göller Türkiye’de oldukça fazladır.

• Güney Marmara (Kuzey Anadolu Fay Hattı Üzerindekiler): Sapanca, İznik, Ulubat (Uluğabat) ve Manyas gölleri. Manyas Gölü aynı zamanda “Kuş Cenneti” olarak bilinir ve turizm açısından büyük öneme sahiptir.
• İç Anadolu Bölgesi: Eber, Akşehir (Konya), Ilgın (Konya), Tuz Gölü, Seyfe, Palas (Kayseri) ve Acıgöl.
  • Tuz Gölü: Türkiye’nin en az yağış alan yerlerinden birindedir. Yıl içinde su potansiyeli en fazla değişen göldür; kış ve ilkbahar yağışlarıyla su seviyesi artarken, yaz aylarında şiddetli sıcaklık ve buharlaşma nedeniyle sular çekilir ve geriye geniş bir tuz katmanı kalır. Türkiye’nin en önemli tuz üretim merkezlerindendir.
  • Seyfe ve Palas: Tıpkı Tuz Gölü gibi bu iki tektonik gölden de tuz üretimi yapılmaktadır.
• Doğu Anadolu Bölgesi: Hazar (Elazığ), Nazik ve Erçek gölleri.
  • Hazar Gölü: Dicle Nehri’nin önemli kolları kaynağını buradan aldığı için sularını Basra Körfezi’ne kadar ulaştıran, gidiğeni olan açık bir havzadır.
  • Aktaş Gölü (Ardahan): Gürcistan ile aramızda doğal bir sınır oluşturan tektonik göldür. Türkiye’de akarsuların yanı sıra göllerin de sınır oluşturduğuna kanıttır.
• Burdur Gölü: Göller Yöresi’nde yer alan önemli bir tektonik göldür, ancak son yıllarda su potansiyelini hızla kaybetmektedir ve korunması gerekmektedir.

B. Volkanik Göller Volkanik faaliyetler sonucu oluşan krater, kaldera veya maar gibi çanaklara su dolmasıyla oluşur. En çok Doğu ve İç Anadolu’da görülürler.

• Nemrut Gölü (Bitlis): Nemrut Volkan Dağı’nın tam kraterinde (zirvesinde) yer alır ve dünyanın en önemli/büyük krater göllerinden biridir (Adıyaman’daki Nemrut ile karıştırılmamalıdır).
• Meke Gölü / Meke Tuzlası (Konya - Karapınar): Volkanik bir maar gölüdür. Geçmişte ortasındaki tepe ve etrafındaki sularıyla “Dünyanın Nazar Boncuğu” olarak anılan bu göl, Ramsar Sözleşmesi (İran’da imzalanan sulak alanları koruma antlaşması) kapsamında koruma altındadır. Ancak günümüzde çevreden bilinçsiz su çekimi nedeniyle büyük oranda kurumuş ve tuzlanmıştır.
• Diğer Volkanik Göller: Isparta’daki Gölcük Gölü ve Doğu Anadolu’daki Aygır Gölü.

C. Karstik Göller Kalker (kireçtaşı), jips ve kaya tuzu gibi eriyebilen arazilerin erimesiyle oluşan çanaklara suların dolmasıyla meydana gelir. Göller Yöresi ve Sivas çevresinde yoğunlaşmıştır.

• Burdur/Antalya/Isparta Hattı: Salda, Avlan, Elmalı, Kestel, Suğla, Müren, Karagöl, Kızılören Obruğu, Çıralı ve Hamam gölleri.
  • Salda Gölü (Burdur): Beyaz kumları ve turkuaz suyuyla “Türkiye’nin Maldivleri” olarak adlandırılan, turizm potansiyeli çok yüksek bir karstik göldür.
• Sivas Hattı (Jipsli Araziler): Hafik, Lota ve Tödürge gölleri.

D. Buzul Gölleri Yüksek dağ zirvelerinde (genellikle 2200 metrenin üzerinde) buzulların aşındırmasıyla oluşan çanaklardaki göllerdir.

• Türkiye’de buzul göllerinin bulunduğu başlıca alanlar; Doğu Anadolu’daki Hakkari Cilo Dağları, Doğu Karadeniz Dağları (Kaçkar vb.), Batı ve Orta Toroslar (Bey Dağları, Barla, Bolkar Dağları), İç Anadolu’daki Erciyes ve Marmara Bölgesi’ndeki Uludağ‘dır.
• Önemli Detay: Uludağ’da buzul gölleri bulunmasına rağmen 12 ay boyunca erimeden duran “kalıcı kar/buzul kütlesi” günümüzde yoktur; diğer yüksek dağlarda ise kalıcı buzullara rastlanmaktadır.
• Yıldız Dağları, Canik Dağları, Kaz, Madra, Yunt, Boz, Aydın ve Menteşe Dağları yükseltileri az olduğu için buzul gölü barındırmazlar.

E. Set Gölleri Bir vadinin veya çukurluğun önünün çeşitli faktörler tarafından set çekilerek kapatılmasıyla oluşur.

• 1. Volkanik Set Gölleri: Volkanik patlama sonucu çıkan materyallerin vadi önünü kapatmasıyla oluşur.
  • Van Gölü: Türkiye’nin en büyük gölüdür. Aslen tektonik bir çukur olmasına rağmen, Nemrut Volkanı’nın patlamasıyla çıkan lavların vadiyi kapatması sonucu oluştuğu için “karma oluşumlu” (Tektonik + Volkanik Set) bir göldür. Kapalı havza olduğu için suları sodalıdır. Üzerinde tarihi Akdamar Adası ve Kilisesi bulunur. Dünyada sadece bu gölde yaşayan İnci Kefali’ne ve yeni keşfedilen Mercan Balığı’na ev sahipliği yapar. Ayrıca Bitlis (Tatvan) ile Van (Kapıköy) arasında feribotlarla demiryolu vagonu taşımacılığı yapılarak ulaşımda kullanılır.
  • Diğer Volkanik Set Gölleri: Haçlı, Balık ve Çıldır Gölleri. Çıldır Gölü (Ardahan), kış aylarında tamamen donduğu için üzerinde balık avcılığı yapılan, atlı kızaklarla gezilen turistik bir göldür.
• 2. Alüvyal Set Gölleri: Akarsuların taşıdıkları materyalleri (birikinti yelpazesi vb.) vadilerin önünde biriktirmesiyle oluşur. Köyceğiz (Muğla), Bafa/Çamiçi (Ege), Marmara (Ege), Akgöl (Sakarya), Eymir ve Mogan (Ankara) gölleri bu gruba girer.
  • Uzungöl (Trabzon): Akarsu biriktirmesi (Alüvyal set) ve yamaçtan kopan materyallerin (Heyelan seti) ortak etkisiyle oluşan karma bir set gölüdür. Çok önemli bir turizm merkezi olup yapılaşma/otelleşme baskısı altındadır.
• 3. Kıyı Set Gölleri (Lagün / Deniz Kulağı): Dağların kıyının gerisinde uzandığı sığ kıyılarda, dalgaların getirdiği kumların (kıyı okları) koy ve körfezlerin önünü kapatmasıyla oluşur.
  • Marmara: Terkos (Durusu), Büyükçekmece ve Küçükçekmece.
  • Ege: Karine (Dil) Gölü.
  • Akdeniz: Beymelek (Antalya/Kaş), Akgöl ve Paradeniz (Silifke), Akyatan ve Ağyatan (Adana).
  • Karadeniz (Bafra): Balık, Gernek, Gıcı, Tatlı gölleri.
• 4. Heyelan Set Gölleri: Yamaçlardan kopan toprak kütlelerinin (heyelan) akarsu vadilerini tıkamasıyla oluşur. En çok Karadeniz Bölgesi’nde yaygındır.
  • Tortum Gölü (Erzurum): Sınavlarda çıkma potansiyeli en yüksek olan heyelan set gölüdür.
  • Diğerleri: Sera (Trabzon), Abant, Yedigöller, Sülük, Sünnet (Bolu), Borabay (Amasya) ve Zinav (Tokat) gölleri.
• 5. Traverten Set Gölü: Karstik biriktirme şekilleri olan travertenlerin vadinin önünü kapatmasıyla oluşur. Türkiye’deki tek örneği Erzincan’daki Otlukbeli Gölü‘dür.

3. Türkiye’de Göllerin Kullanım Alanları (Özet)

• Tuz Üretimi: Tuz Gölü, Seyfe ve Palas (Kayseri) göllerinden sağlanır.
• Ulaşım/Taşımacılık: Van Gölü üzerinde düzenli feribot seferleri ile demiryolu ulaşımı sağlanmaktadır.
• Turizm: Salda, Meke, Manyas Kuş Cenneti, Uzungöl, Çıldır, Abant, Yedigöller ve Van (Akdamar Adası) turizm faaliyetlerinin yoğun olduğu göllerdir.
• Su Temini ve Elektrik Üretimi: Suları tatlı olan açık havza göllerinden su temini yapılmaktadır. Aynı zamanda doğal göllerin dışarı akış sağlayan gideğenleri (çıkış noktaları) üzerinde kurulan santrallerle elektrik (HES) üretilmektedir. Türkiye’de doğal göllerden elektrik üretilen yerler; Tortum, Hazar, Eğirdir ve Kovada gölleridir.

4. Yapay Göller (Barajlar) ve Hidroelektrik Santralleri (HES)

İnsanlar tarafından akarsu vadilerinin önünün kapatılmasıyla oluşturulan göllerdir. Barajların temel yapılma amaçları; temiz ve yenilenebilir enerji olan elektrik (HES) elde etmek, içme ve tarımsal sulama suyu temin etmek ve taşkınları önlemektir. (Balıkçılık yapmak barajların temel bir inşa amacı değildir).

• Fırat Nehri Barajları: Keban, Karakaya, Birecik ve Türkiye’nin en büyük barajı olan Atatürk Barajı.
• Çoruh Nehri Barajları: Akarsuyun vadisi çok derin olduğu için bu vadiyi kapatmak adına yüksek dolgu gövdeleri inşa edilmiştir. Bu nedenle Türkiye’nin en yüksek barajları olan Deriner ve Yusufeli barajları buradadır. Yusufeli Barajı’nın suları tutmaya başlamasıyla eski Yusufeli ilçesi sular altında kalmıştır (Tıpkı GAP kapsamında sular altında kalan Halfeti’de tekneyle gezilebilmesi gibi).
• Kızılırmak Barajları: Hirfanlı, Kesikköprü, Kapulukaya, Altınkaya ve Derbent.
• Sakarya Nehri Barajları: Gökçekaya ve Sarıyar.
• Ege Akarsuları Üzerindeki Barajlar: Adıgüzel ve Demirköprü.
• Akdeniz Akarsuları Üzerindeki Barajlar: Manavgat üzerinde Oymapınar, Ceyhan üzerinde Berke Barajı yer alır.
• Porsuk Çayı: Üzerinde Porsuk Barajı yer almaktadır.