2026 KPSS / AGS Tarih: Çağdaş Türk ve Dünya Tarihi - Soğuk Savaş Döneminde Türkiye Ders Notları

1. SOĞUK SAVAŞIN BAŞLAMASI VE TÜRK DIŞ POLİTİKASI (1945 Sonrası)

İkinci Dünya Savaşı 1945 yılında sona ermiş, savaşı bitiren barış antlaşması ise Paris Antlaşması (1947) olmuştur. Bu antlaşma ile İtalya 12 Ada’yı Yunanistan’a bırakmıştır. 1945 sonrasında dünyada sömürgeciliğe karşı zafer kazanan Hindistan, Pakistan, İsrail gibi yeni devletler kurulmuş ve dünya iki kutba (Doğu ve Batı Bloku) ayrılmıştır.

• Tehdit Algısındaki Değişim: Türkiye’nin dış ve iç tehdit algılamaları Soğuk Savaş ile birlikte değişmiştir. Geçmişte “irtica” (gericilik) bir iç tehdit olarak görülürken, 1945’ten sonra en büyük tehdit Komünizm olarak kabul edilmiştir. Komünizmden esinlenerek yapılan bazı yasa maddeleri (Atatürk’ün halkçılık ilkesine dayandırılanlar dâhil) anayasadan çıkarılmış, dini hassasiyetler toplumsal yaşamda tekrar ön plana çıkmaya başlamıştır.
• Dış Tehdit ve ABD’ye Yakınlaşma: Dış tehdit algısında ise Türkiye’den Artvin’i, Doğu illerini ve Boğazların yönetimini tek başına talep eden SSCB (Sovyet Rusya) en büyük düşman olarak görülmüştür. Montrö Boğazlar Sözleşmesi’ne kadar iyi olan Türk-Sovyet ilişkileri bu taleplerle bozulmuştur. SSCB tehdidine karşı Türkiye, Truman Doktrini’nin yayınlanmasının ardından Batı (ABD) eksenli bir dış politika belirlemiş ve ABD sempatizanlığı artmıştır.
• ABD ile İlişkilerin Sonuçları: İthalatın yönü ABD’ye çevrilmiş, ABD menşeli ürünler kalitenin göstergesi sayılmıştır. Marshall Planı kapsamında ABD’den 400 milyon dolara yakın ekonomik yardım alınmış, modern tarım aletleri ve traktörler ülkeye girmiştir. Türk ordusu ABD desteğiyle modernize edilmiş, ancak bu durum beraberinde dışa bağımlılık ve “yedek parça” sorununu getirmiştir. ABD karşıtı devlet ve kuruluşlardan uzak duran Türkiye, “Biz Asyalı değil Avrupalıyız” diyerek 1949 Asya Devletler Kongresi’ne katılmamıştır.

2. TÜRKİYE’NİN DÂHİL OLDUĞU ASKERİ VE SİYASİ PAKTLAR

• NATO’ya Giriş (1952): SSCB tehdidine karşı Türkiye 1949’da NATO’ya başvurmuş ancak ilk etapta kabul edilmemiştir. Türkiye’nin Kore Savaşı’na asker göndermesinin ardından NATO, 15 Eylül 1951’de Türkiye ve Yunanistan’ın katılımına onay vermiş; TBMM ise 18 Şubat 1952’de bu onayı yasalaştırmıştır. Türkiye ve Yunanistan NATO’ya 1952’de aynı anda girmiştir.
• Balkan Paktı (1953): Türkiye, Yunanistan ve Yugoslavya arasında kurulmuştur. Amacı ekonomik/kültürel işbirliğini geliştirmek, sorunları barışçıl yollarla çözmek ve ortak savunma yapmaktır. Ancak 1954 yılında Türkiye ile Yunanistan arasında patlak veren Kıbrıs Sorunu nedeniyle iki devlet paktan ayrılmış, pakt 1960 yılında resmi olarak dağılmıştır.
• Bağdat Paktı ve CENTO (1955-1959): Arap-İsrail gerginliği ve İngiliz-Mısır anlaşmazlıkları (1956) nedeniyle Sovyet yayılmacılığına karşı Ortadoğu’da kurulmuştur. Pakt önce Türkiye ve Irak arasında kurulmuş; ardından İngiltere, Pakistan ve İran dâhil olmuştur. Ancak 1958’de Irak’ta gerçekleşen darbenin ardından Irak 1959’da paktan çekilmiştir. Bunun üzerine paktın merkezi Bağdat’tan Ankara’ya taşınmış ve adı Merkezi Anlaşma Örgütü anlamına gelen CENTO olarak değiştirilmiştir.

3. İÇ SİYASİ GELİŞMELER VE ÇOK PARTİLİ HAYATA GEÇİŞ (1945-1950)

1923’ten 1950’ye kadar 27 yıl boyunca ülkeyi kesintisiz yöneten Cumhuriyet Halk Partisi (CHP) dönemi yaşanmıştır. Siyasetteki gelişmeler sırasıyla şöyledir:

• Müstakil Grup: Başlangıçta CHP içinde denetim sağlamak amacıyla Ali Rana Tarhan başkanlığında milletvekillerinden oluşan bir muhalefet grubu kurulmuş, ancak başarısız olmuştur.
• Milli Kalkınma Partisi (MKP): İkinci Dünya Savaşı sonrasında 18 Temmuz 1945’te Nuri Demirağ tarafından kurulmuştur. İktramlarından dolayı “Kuzu Partisi” olarak da bilinir. Ancak meclise giremediği için resmi ve etkin bir muhalefet partisi olarak sayılmamaktadır.
• Çiftçiyi Topraklandırma Kanunu ve Dörtlü Takrir: 11 Haziran 1945’te devletin büyük çiftlikleri bölerek köylüye dağıtmasını öngören yasa kabul edilmiştir. Ancak kendileri de büyük toprak ağası olan dört CHP milletvekili (Celal Bayar, Adnan Menderes, Refik Koraltan, Fuat Köprülü) bu yasaya muhalefet ederek partinin yüksek divanına bir önerge vermişlerdir. Tarihe Dörtlü Takrir olarak geçen bu önerge sonrası partiden kovulan/istifa eden bu dörtlü, 7 Ocak 1946’da Demokrat Parti’yi (DP) kurmuştur.
• Millet Partisi: DP’nin yeterince iyi muhalefet yapamadığını düşünen Yusuf Hikmet Bayur önderliğinde (içinde Fevzi Çakmak’ın da bulunduğu) bir grup Demokrat Parti’den ayrılarak Millet Partisi’ni kurmuştur.
• 1946 Seçimleri: CHP’nin kazandığı bu seçimlerde tarihimizde ilk defa kurul sisteminin terk edildiği Tek Dereceli Seçim Sistemi uygulanmıştır. Ancak seçimlerde “Açık Oy, Gizli Sayım” gibi antidemokratik bir yöntemin kullanılması oyların çalındığı iddialarına ve protestolara yol açmıştır.
• Siyasi Gerilimi Azaltan Gelişmeler (1947): DP, muhalefet haklarının düzenlenmesini talep eden Hürriyet Misakı‘nı yayınlamıştır. Siyasi çatışmaların artması üzerine Cumhurbaşkanı İsmet İnönü, 12 Temmuz 1947’de 12 Temmuz Beyannamesi‘ni yayınlamıştır. İnönü, “CHP’nin başkanı olsam da Cumhurbaşkanıyım ve iki partiye de eşit mesafedeyim” diyerek gerginliği kısa süreliğine de olsa büyük ölçüde azaltmıştır.
• 1948 Seçim Kanunu Değişiklikleri: Siyasi parti temsilcilerinin seçim kurullarında yer alması, belediye başkanı ve meclis üyelerinin komisyonlarda görev almaması ve oy verme işleminin kapalı (gizli) yapılması zorunlu hâle getirilmiştir.

4. DEMOKRAT PARTİ (DP) İKTİDARI DÖNEMİ (1950 - 1960)

• 1950 Seçimleri: 16 Şubat 1950’de seçim kanunu tamamen yenilenmiş, seçimler yargı denetimine alınmış ve tarihte ilk defa “Gizli Oy, Açık Sayım” ilkesi getirilmiştir. Seçimleri Demokrat Parti kazanmıştır. Adnan Menderes bu seçimi ve Yüksek Seçim Kurulu’nun (YSK) kurulmasını “Demokrasinin Sakarya Zaferi” olarak nitelendirmiştir.
• Yeni Yönetim Kadrosu: Seçim sonrası DP kurucusu Celal Bayar Cumhurbaşkanı (Türkiye’nin 3. Cumhurbaşkanı), Adnan Menderes Başbakan, Refik Koraltan ise TBMM Başkanı olmuştur. (Demokrat Parti 1954 ve 1957 seçimlerini de tek başına kazanmıştır).
• DP Dönemindeki Önemli Siyasi ve Sosyal Gelişmeler:
  • Ezan tekrar Arapçaya çevrilmiştir.
  • Atatürk Aleyhine İşlenen Suçlar Hakkında Kanun (5816) çıkarılmıştır.
  • Atatürk’ün naaşı, yapımı tamamlanan (Prof. Dr. Emin Halit Onat ve Doç. Dr. Orhan Arda projesi olan) Anıtkabir’e nakledilmiştir.
  • Halkevleri ve Köy Enstitüleri resmi olarak kapatılmıştır.
  • ODTÜ, KTÜ, Ege ve Atatürk Üniversiteleri kurulmuştur.
• Ekonomik Gelişmeler: Devletçilik terk edilerek liberal bir ekonomik model benimsenmiş, Yabancı Sermayeyi Teşvik Kanunu çıkarılmıştır. Tarımda üretim artırılmaya çalışılmış, karayollarına önem verilmiş (Hilts Raporu) ve altyapı sorunlarıyla birlikte büyük şehirlerde çarpık kentleşme/gecekondu sorunları başlamıştır. 17 adet Kamu İktisadi Teşebbüsü (KİT) kurulmuş ve %11-13 oranında ekonomik büyüme gerçekleşmiştir. 1958 yılında ise IMF ile ilk borç alma/stand-by anlaşması yapılmıştır.
• 6-7 Eylül 1955 Olayları: Atatürk’ün Selanik’teki evinin bombalandığı yönündeki yalan haber üzerine, başta İstanbul ve Marmara bölgesi olmak üzere Rumların ev ve iş yerlerine yönelik büyük bir yağma ve saldırı dalgası yaşanmıştır. Birçok Rum ülkeyi terk etmek zorunda kalmış, dönemin bakanı Namık Gedik bu olay için “Mozaik çatladı” ifadesini kullanmıştır.

5. 1960 DARBESİ VE MİLLİ PROJELER

• 1960 Darbesi: Ekonomik darboğaz ve artan siyasi kutuplaşmaların ardından, 38 alt rütbeli subayın oluşturduğu Milli Birlik Komitesi (MBK) tarafından darbe yapılmıştır. Demokrat Parti kapatılmış, yöneticileri Yassıada’da yargılanmıştır. Yargılamalar sonucunda Başbakan Adnan Menderes, Fatin Rüştü Zorlu ve Hasan Polatkan idam edilmiştir. Cumhurbaşkanı Celal Bayar yaş haddi ve milli mücadeleye katkılarından dolayı idamdan affedilmiştir. Ülkenin 4. Cumhurbaşkanı asker kökenli Cemal Gürsel olmuştur.
• Devrim Arabaları (1961): Cemal Gürsel’in talimatıyla TCDD Eskişehir tesislerinde Türk mühendisler tarafından ilk yerli otomobil olan Devrim arabası üretilmiştir. Ancak 29 Ekim törenlerinde araca benzin konulmasının unutulması sebebiyle otomobil 100 metre sonra durmuş; bu olay basında “Devrim yolda kaldı” manşetleriyle karalanarak projenin sonunu getirmiştir. Cemal Gürsel olay üzerine “Batı kafasıyla otomobil yaptınız, ancak Doğu kafasıyla benzin koymayı unuttunuz” demiştir.
• Gümüş Motor Projesi: Yüksek Başmühendis Necmettin Erbakan önderliğinde Devlet Su İşleri’nin (DSİ) derin kuyu su pompası ihtiyacını yerli olarak karşılamak için başlatılan motor üretimi projesidir. Ancak ABD’nin aynı ürünleri damping yaparak (çok düşük fiyata) Türkiye’ye sokması üzerine proje iflas etmiş, fabrika el değiştirerek “Pancar Motor” adını almıştır.

6. SOĞUK SAVAŞ DÖNEMİ KÜLTÜREL VE SOSYAL HAYAT (TÜRKİYE VE DÜNYA)

• Türkiye’deki Kültürel ve Kurumsal Gelişmeler:
  • Müzik ve Sanat: Müzeyyen Senar, Zeki Müren (“Sanat Güneşi” lakaplı) ve Neşet Ertaş ünlenmiştir.
  • Edebiyat: İkinci Yeniciler, Maviciler ve Hisarcılar akımları ortaya çıkmıştır.
  • Sinema ve TV: Safa Önal, 395 senaryosunun filme çekilmesiyle Guinness Rekorlar Kitabı’na girmiştir. İlk renkli Türk filmi “Halıcı Kız” çekilmiştir. Türkiye’deki ilk televizyon yayını İstanbul Teknik Üniversitesi (İTÜ) tarafından yapılmıştır.
  • Harika Çocuklar Yasası: Yetenekli gençlerin keşfedilip devlet bursuyla Avrupa’ya eğitime gönderilmesini sağlayan bu yasa çıkarılmış; İdil Biret ve Suna Kan gibi sanatçılar bu kapsamda eğitim görmüştür.
  • Kurulan Önemli Kuruluşlar: MKE (Makina ve Kimya Endüstrisi), Et ve Balık Kurumu, Türkiye Çimento, Azot Sanayi, Türkiye Petrolleri, Turizm Bankası, Yem Sanayi, Ereğli Demir Çelik, Devlet Malzeme Ofisi (DMO), Verem Savaş Dispanserleri ve Ankara Hemşirelik Okulları açılmıştır.
• Dünyadaki Kültürel ve Teknolojik Gelişmeler:
  • Uzay Yarışı: SSCB, 1957 yılında uzaya ilk uydu olan Sputnik-1‘i fırlatarak uzay yarışını başlatmıştır. Buna karşılık ABD, 1958 yılında NASA’yı (Amerikan Havacılık ve Uzay Dairesi) kurmuştur.
  • Spor ve Sanat: İlk defa Akdeniz Oyunları, Mısır’ın İskenderiye kentinde (1951) düzenlenmiştir (Türkiye’de ise ilk kez 1974’te İzmir’de yapılmıştır). Futbolda Şampiyon Kulüpler Kupası (Şampiyonlar Ligi) oynanmaya başlanmıştır. Batının sanat başkenti Paris’ten New York‘a kaymıştır.
  • Bilim ve Tıp: DNA’nın kimyasal ve hücresel yapısı çözülmüş, Lazer teknolojisi bulunmuş, çocuk felci aşısı ve kalp pili geliştirilmiştir. Televizyon ve radyo kullanımı küresel boyutta yaygınlaşmıştır.
  • Müzik ve Akımlar: Müzikte Caz ve Elvis Presley ile birlikte Rock and Roll tüm dünyada ünlenmiştir. 1960’ların başında gençler arasında savaşlara karşı çıkan, serbest giyimi savunan Hippi hareketi başlamıştır.