2026 KPSS / AGS Tarih: Çağdaş Türk ve Dünya Tarihi - II. Dünya Savaşı (1939 - 1945) Ders Notları

1. II. DÜNYA SAVAŞI’NIN NEDENLERİ VE SAVAŞ ÖNCESİ BLOKLAŞMALAR

Savaşın tarafları I. Dünya Savaşı’ndaki güçlerle büyük oranda benzerlik gösterir; İtilaf Devletleri’nin yerini Müttefikler, İttifak Devletleri’nin yerini ise Mihver Devletleri almıştır. Savaşın temel nedenleri, I. Dünya Savaşı sonrasında çözülemeyen sorunlar ve bazı devletlerin saldırgan yayılmacı politikalarıdır:

• Almanya’nın Versay Antlaşması’nın ağır koşullarından kurtulmak ve “Hayat Sahası”nı genişletmek istemesi.
• İtalya’nın Avrupa ve Akdeniz’de etkin bir rol almak isteyerek “Bizim Deniz” idealini gerçekleştirmek istemesi.
• Japonya’nın Uzak Doğu ve Pasifik’te İngiltere ile ABD baskısından kurtulup “Yeni Düzen”i kurmak istemesi.
• SSCB’nin (Sovyet Rusya) komünizm ideolojisini dünyaya yaymak istemesi ve I. Dünya Savaşı’ndan çekilirken (Brest-Litovsk ile) kaybettiği toprakları geri almak istemesi.
• 1929 Dünya Ekonomik Krizi’nin yarattığı ağır ekonomik ve sosyal yıkımlar.
• Almanya ve İtalya’da Nazizm ve Faşizm gibi totaliter rejimlerin iktidara gelmesi.

Savaş Öncesi Bloklar (Mihver ve Müttefik Devletler):

• Mihver (Axis) Devletleri: Almanya, İtalya ve Japonya. (Savaştan önce bu devletler kendi aralarında 1936 Berlin-Roma Mihveri, Berlin-Tokyo Mihveri, Anti-Komintern Pakt ve son olarak resmi askeri ittifak olan 1939 Çelik Paktı’nı kurmuşlardır).
• Müttefik (Allied) Devletler: İngiltere, Fransa, SSCB (sonradan katıldı) ve ABD (sonradan katıldı).

2. SAVAŞ ÖNCESİNDE MİHVER DEVLETLERİNİN YAYILMACI POLİTİKALARI

A. İtalya (Faşizm ve Benito Mussolini)

• I. Dünya Savaşı’ndan galip çıkmasına rağmen (İzmir ve çevresi yerine Konya ve Antalya bölgesi verildiği için) umduğunu bulamamıştır.
• Kara Gömlekliler: Mussolini’nin Faşist Parti sempatizanlarıdır. İşçi grevlerine destek vererek Napoli’den Roma’ya yürümüşler, hükümetin istifası üzerine Mussolini başbakan olmuştur.
• Skala Nutku ve İdeoloji: Mussolini bu ünlü nutkunda bireyin önemsiz, devletin önemli olduğunu vurgulamıştır. Temel amacı Roma İmparatorluğu’nu yeniden kurmaktır. “Sürekli barış ne mümkün ne faydalıdır, sadece savaş insan enerjisini en yüksek gerilimde tutar” diyerek saldırgan politikasını özetlemiştir.
• Mare Nostrum (Bizim Deniz): İtalya’nın Akdeniz’i bütünüyle bir İtalyan gölü (denizi) yapma politikasıdır.
• Savaş Öncesi İşgalleri: Fiume, Korfu Adası (Yunanistan’dan), Arnavutluk (nüfuz altına alma) ve Mısır’daki İngiliz varlığını tehdit eden Habeşistan (Etiyopya) işgal edilmiştir.

B. Almanya (Nazizm ve Adolf Hitler)

• I. Dünya Savaşı mağlubiyeti ve Versay Antlaşması’nın ağır şartları Alman milliyetçiliğini yükseltmiştir. Nasyonal Sosyalist İşçi Partisi (Nazi) lideri Adolf Hitler (Führer) başa geçince Versay’ı tanımadığını ilan etmiş ve hızla silahlanmaya başlamıştır.
• Nazi sempatizanlarına Kahverengi Gömlekliler adı verilmiştir. Devlet muhaliflerini ve saf ırka (sarışın, renkli gözlü vb.) uymayan engellileri, Çingeneleri ve Yahudileri tespit edip ortadan kaldırmak için Gestapo adlı polis/istihbarat örgütü kurulmuştur.
• Kristal Gece (10-13 Kasım 1938): Yahudi karşıtlığının vahşete dönüştüğü, binlerce Yahudi evinin ve işyerinin camlarının kırılarak yağmalandığı/yakıldığı olaydır.
• Hayat Sahası (Lebensraum): Hitler’in “Nasyonal Sosyalist akım onu bugünkü dar yurdundan çıkarıp yeni topraklara doğru yürütmek cesaretini göstermek zorundadır” diyerek açıkladığı temel dış politikadır. Nerede Alman yaşıyorsa orayı Alman sınırlarına katmayı hedefler.
• Savaş Öncesi İşgalleri: Saar bölgesi, Ren bölgesi (Fransa’dan), Avusturya’nın İlhakı (Almanca adı: Anchluss) ve Çekoslovakya’nın Südetler bölgesi ele geçirilmiştir.

İngiltere’nin “Yatıştırma Politikası” ve Münih Konferansı (1938):

• İngiltere Başbakanı Neville Chamberlain, Almanya’nın saldırganlığını durdurmak ve yeni bir dünya savaşını engellemek için “Yatıştırma Politikası” izlemiştir.
• Bu amaçla Almanya, İtalya, İngiltere ve Fransa arasında Münih Konferansı (Eylül 1938) toplanmıştır. Konferansta İngiltere, Çekoslovakya’nın “Südetler” bölgesini Almanya’ya vererek onu durdurabileceğini düşünmüştür.
• Ancak Hitler sözünde durmayarak Çekoslovakya’nın tamamını işgal etmiş; böylece Yatıştırma Politikası tamamen çökmüştür.

C. Japonya (Yeni Düzen ve Asya Asyalılarındır)

• 1867’de İmparator Mutsuhito ile başlayan Meiji Restorasyonu sayesinde merkezi devlet kuran, ordusunu/sanayisini Batı tarzı modernize eden Japonya, büyük bir güç haline gelmiştir.
• İmparator Hirohito döneminde, ABD ve Batı hegemonyasından kurtulmak için “Asya Asyalılarındır” ve “Yeni Düzen” politikaları ilan edilmiştir.
• Savaş Öncesi İşgalleri: Mançurya, Kore ve Doğu Çin.

D. İspanya İç Savaşı (1936-1939)

• Cumhuriyetçiler ile Milliyetçiler arasında yaşanan iç savaşta, Almanya ve İtalya’nın desteklediği Milliyetçi lider General Franco galip gelerek ülkenin başına geçmiştir.
• Alman hava kuvvetlerinin Cumhuriyetçi Guernica kasabasını bombalaması üzerine Kübizm’in temsilcisi Pablo Picasso, ünlü Guernica tablosunu resmetmiştir.

3. SAVAŞIN BAŞLAMASI VE CEPHELERDEKİ GELİŞMELER

Savaş temel olarak üç farklı cephede; Avrupa, Afrika ve Uzak Doğu (Pasifik) cephelerinde cereyan etmiştir. 1939-1942 arası Mihver devletlerin, 1942-1945 arası ise Müttefik devletlerin üstünlüğüyle geçmiştir.

A. Avrupa Cephesi

• Savaşın Başlaması: Almanya ve SSCB arasında önce “Saldırmazlık Antlaşması” imzalanmıştır. Ardından Almanya’nın Versay ile serbest statüde bulunan Danzig limanını bahane ederek 1 Eylül 1939’da Polonya’ya saldırmasıyla II. Dünya Savaşı resmen başlamıştır. Bu sırada SSCB de doğudan girerek Polonya’yı Almanya ile paylaşmış; ayrıca Estonya, Letonya ve Litvanya’yı (Baltık ülkelerini) işgal etmiştir.
• Yıldırım Harekatı (Blitzkrieg): Almanya’nın çok hızlı bir şekilde Danimarka, Norveç, Belçika, Hollanda ve Lüksemburg’u haritadan sildiği askeri harekâttır.
• Fransa’nın Düşüşü ve Vişi (Vichy) Hükümeti: Fransızların, Alman saldırılarını engellemek için kurdukları aşılmaz sanılan Majino Hattı, Almanların Belçika üzerinden dolaşmasıyla boşa düşürülmüş ve Fransa işgal edilmiştir. Almanlar, ele geçirdikleri Fransa’da kendilerine bağlı Vişi Hükümeti’ni kurmuşlardır.
• Kartal Hücumu: Almanların, ada devleti olan İngiltere’yi (Londra’yı) teslim almak için düzenledikleri büyük hava saldırısıdır. İngilizler, olumsuz hava şartlarını da kullanarak iyi bir savunma yapmış ve Alman hava kuvvetlerine ağır kayıplar verdirerek bu saldırıyı püskürtmüştür.
• Barbarossa Harekâtı (1941) ve Stalingrad Kuşatması: İngiltere’yi geçemeyen Hitler, saldırmazlık antlaşmasını bozarak Kafkaslar (Maykop petrolleri) üzerinden İran’a ulaşmak ve enerji kaynaklarını ele geçirmek amacıyla SSCB’ye saldırmıştır. Kırım’ı alarak hızla ilerleyen Alman orduları, sert kış koşulları ve Sovyet direnişi nedeniyle Stalingrad’da durdurulmuştur. Bu durum savaşın kaderini değiştiren en önemli kırılmalardan biri olmuştur.

B. Kuzey Afrika Cephesi

• İtalya, “Bizim Deniz” politikası gereği İngilizlerin elindeki Mısır’ı (Süveyş) ele geçirmek için Trablusgarp ve Habeşistan üzerinden harekete geçmiştir. Almanya’nın da desteğine rağmen savaşı İngiltere kazanmış ve Mihver devletler Afrika’dan püskürtülmüştür.

C. Uzak Doğu (Pasifik) Cephesi ve ABD’nin Savaşa Girmesi

• Pearl Harbor Baskını (7 Aralık 1941): Japon Amiral Yamamato komutasındaki Japon donanması, Pasifik’teki Amerikan üssü olan Honolulu adasındaki (Hawaii) Pearl Harbor limanına “Kamikaze” dalışlarıyla sürpriz bir saldırı düzenlemiştir.
• Uçaklarını önceden havalandıran ABD, uçak kaybı yaşamasa da donanması zarar görmüştür. Bu saldırı üzerine İnfirat (Monroe) politikasını terk eden ABD, resmen II. Dünya Savaşı’na girmiştir.
• Pasifik okyanusunda sadece ABD ve Japonya savaşmıştır. ABD; Midway, Mercan Denizi ve Leyte deniz savaşlarının üçünü de kazanarak Japonya’ya üstünlük kurmuştur.

4. ABD’NİN DİPLOMATİK HAMLELERİ VE DÜNYA SAVAŞI KONFERANSLARI

Savaş boyunca ABD, İngiltere ve SSCB liderleri savaşın gidişatını ve sonrasını planlamak için çeşitli konferanslarda bir araya gelmişlerdir.

• Ödünç Verme ve Kiralama Yasası: ABD’nin savaşa henüz girmeden müttefik devletlere silah, gıda vb. yardımlar satıp kiraladığı yasadır.
• Atlantik Bildirisi (14 Ağustos 1941): ABD (Roosevelt) ve İngiltere (Churchill) arasında savaşa girilmeden önce yayımlanmıştır. Wilson İlkeleri’ne benzer şekilde; savaştan sonra toprak kazanılmayacağı, ulusların kendi kaderini tayin edeceği (self-determinasyon), açık denizlerde ticaret serbestliği, topyekûn silahsızlanma, temel hammaddelerden eşit faydalanma, insanların korku ve açlıktan kurtarılması kararlaştırılmıştır.
  • Önemi: Birleşmiş Milletler’in (BM) kurulması fikri ilk kez bu bildiride ortaya çıkmıştır.
• Kazablanka Konferansı (Ocak 1943): ABD, SSCB ve İngiltere toplanmıştır. Savaşın uzamasına neden olan o kritik karar burada alınmıştır: “Mihver devletler (Almanya, İtalya, Japonya) kayıtsız şartsız teslim alınana kadar savaşa devam edilecektir.”.
• Quebec (Kebek) Konferansı (1944): Müttefiklerin kopuk hareket etmemesi için savaş planları yapılmış ve Alman işgali altındaki Fransa’yı kurtarmak için harekete geçilmesine karar verilmiştir.
  • Normandiya Çıkarması: Alınan karar doğrultusunda, Amerikalı Komutan David Eisenhower öncülüğünde müttefik birlikleri Fransa kıyılarına çıkarma yapmış ve Fransa kurtarılmıştır.
• Yalta Konferansı (Şubat 1945): Roosevelt (ABD), Churchill (İngiltere) ve Stalin (SSCB) katılmıştır. Alınan kararlar:
  1. Almanya’nın savaştan sonra 4 müttefik işgal bölgesine ayrılması.
  2. Polonya’da özgür seçimlerin yapılması ve savaş suçlularının yargılanması.
  3. Boğazlarda SSCB lehine bazı değişikliklerin yapılması.
  4. Birleşmiş Milletler’in (BM) kurulması kararı resmen alınmıştır. BM’ye kurucu üye olmak isteyen devletlerin, belirlenen tarihe kadar Almanya ve Japonya’ya resmen savaş ilan etmeleri şartı getirilmiştir (Türkiye de bu şarta uyarak savaş ilan etmiştir).
• San Francisco Konferansı (Nisan 1945): Birleşmiş Milletler (BM) resmi olarak kurulmuş ve Türkiye kurucu üyelerden biri olmuştur. Kurulan BM Güvenlik Konseyi’nde her türlü kararı “Veto” etme hakkına sahip 5 daimi üye (FIRÇA kodlamasıyla: Fransa, İngiltere, Rusya, Çin, ABD) belirlenmiştir.
• Potsdam Konferansı (Temmuz 1945): ABD, İngiltere ve SSCB liderlerinin savaş sonunda son kez bir araya geldikleri konferanstır.
  • Almanya ve Avusturya’nın 4 işgal bölgesine (ABD, İngiltere, Fransa, SSCB) ayrılmasına karar verilmiştir.
  • İtalya ile yapılacak barışa öncelik verilmesi ve halkına ağır zulüm edilmemesi kararlaştırılmıştır.
  • Nazi liderlerinin Uluslararası Savaş Suçları Mahkemesi’nde yargılanmasına karar verilmiştir.
  • Fransa’nın Alsas-Loren’i, Çekoslovakya’nın Südetler’i geri alması kabul edilmiştir.
  • Not: Bu konferansın ardından SSCB’nin Avrupa’dan (Almanya’dan) çekilmeyip komünizmi yayma kararlılığı nedeniyle ABD ile Rusya’nın arası açılmış ve Soğuk Savaş başlamıştır.

5. SAVAŞIN SONA ERMESİ VE AVRUPA’NIN BÖLÜNMESİ

• İtalya’nın Düşüşü: Müttefik ordularının ülkeye girmesi ve halkın savaştan bıkması üzerine İtalya saf dışı kalmış; Mussolini kendi halkı tarafından asılarak öldürülmüştür.
• Almanya’nın Düşüşü: Dört koldan (İngiliz, ABD, Fransız ve Rus orduları) Berlin’e girilmesi üzerine Adolf Hitler intihar etmiş ve Avrupa’daki savaş sona ermiştir.
  • Almanya’nın Bölünmesi: İşgal bölgelerinden diğer devletler çıkarken SSCB’nin çekilmemesi üzerine Almanya ikiye bölünmüştür: SSCB etkisindeki Doğu Almanya (Demokratik Almanya) ve Batı etkisindeki Batı Almanya (Federal Almanya). Bu geçişi engellemek için SSCB tarafından “Berlin Duvarı” örülmüştür (Bu duvar 1990’da yıkılmıştır).
• Japonya’nın Düşüşü ve Atom Bombası: Savaşta sadece Japonya kalmıştır. ABD, gücünü bildiği ve pasifikte denemesini yaptığı atom bombalarını önce Hiroşima’ya, ardından Nagasaki’ye atarak devasa bir insanlık suçu işlemiş (100 bini aşkın insan buharlaşarak ölmüştür) ve Japonya’yı teslim olmaya mecbur bırakmıştır.

6. II. DÜNYA SAVAŞI’NIN KÜRESEL SONUÇLARI

1. Dünya genelinde yaklaşık 60 milyon insan hayatını kaybetmiştir. En çok can kaybı yaşayan ülke (yaklaşık 22 milyon ölümle) SSCB’dir. Çin 13.5 milyon, Almanya ise 7 milyon kayıp vermiştir.
2. Mihver devletler (Almanya, İtalya, Japonya) toprakları işgal edilmiştir. Nazizm ve Faşizm gibi totaliter akımlar tasfiye edilmiştir.
3. SSCB ve ABD süper güçler haline gelmiş ve dünyayı iki kutba (Doğu ve Batı) ayıran Soğuk Savaş dönemi başlamıştır.
4. Bölünen Ülkeler: Almanya (Doğu-Batı), Kore (Kuzey-Güney) ve Vietnam (Kuzey-Güney) olarak ikiye ayrılmıştır.
5. Yeni Devletlerin Kurulması: Emperyalizme ve sömürgeciliğe karşı Kurtuluş savaşları başlamış; İsrail, Endonezya ve Hindistan ile Pakistan (İngiltere’den ayrılarak) bağımsız devletler olarak kurulmuştur.
6. Uluslararası Teşkilatlar: Dünya barışını korumak için (San Francisco’da) Birleşmiş Milletler; yıkılan şehirleri yeniden inşa etmek ve ekonomik sistem kurmak için ise “İkiz Kardeşler” (Bretton Woods) olarak bilinen IMF (Uluslararası Para Fonu) ve Dünya Bankası (Uluslararası İmar Bankası) kurulmuştur. (Not: BM fikrini dünya tarihinde ilk ortaya atan Türk-İslam filozofu Farabi’dir; BM kavramını modern anlamda ilk kullanan ise ABD Başkanı Roosevelt’tir).
7. Yargılamalar ve İnsan Hakları: Savaş suçu işleyen Naziler ve komutanlar Nürnberg Mahkemeleri’nde yargılanıp cezalandırılmıştır.
   • 9 Aralık 1948: Soykırım suçunun önlenmesine yönelik sözleşme kabul edilmiştir.
   • 10 Aralık 1948: İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi yayımlanmıştır. Roosevelt’in eşi Eleanor Roosevelt, bu beyannameyi “Tüm insanlığın Magna Carta’sı” olarak nitelendirmiştir.
8. Askeri ve Teknolojik Gelişmeler: Radarlar, güdümlü füzeler, cep denizaltıları, bombardıman uçakları ve atom bombası kullanılmıştır. Dünyanın ilk bilgisayarı olan (oda büyüklüğündeki) ENIAC, savaşın bitiminden kısa bir süre sonra (1947) icat edilmiştir.