2026 KPSS / AGS Tarih: Çağdaş Türk ve Dünya Tarihi - Soğuk Savaş Dönemi Ders Notları

1. SOĞUK SAVAŞ KAVRAMI VE DÜNYANIN İKİYE BÖLÜNMESİ

• Soğuk Savaş Nedir? II. Dünya Savaşı sonrasında İngiltere’nin dünya üzerindeki egemenliğini ABD’ye bırakmasıyla başlayan, ABD ve SSCB (Sovyetler Birliği) arasında doğrudan sıcak çatışmanın yaşanmadığı; bilim, teknoloji, uzay yarışı ve siyasi rekabetin hâkim olduğu döneme verilen isimdir.
• “Soğuk Savaş” terimini ilk kez kullanan kişi Bernard Baruch‘tur.
• Dönemin Sınırları: MEB müfredatında 1947-1961 arası Soğuk Savaş, 1961-1990 arası Yumuşama Dönemi olarak adlandırılsa da, aslında 1947’den 1990’da SSCB’nin dağılmasına kadar geçen tüm süre dünya literatüründe “Soğuk Savaş” olarak kabul edilir.
• Fiziki Bölünme: Dünyanın iki kutba ayrıldığının en somut (fiziki) göstergesi Berlin Duvarı‘nın inşasıdır.
• İkiye Bölünen Ülkeler: Almanya (Doğu-Batı), Kore (Kuzey-Güney) ve Vietnam (Kuzey-Güney) ikiye ayrılmıştır. (Kuzey ve Doğu kelimeleriyle başlayanlar SSCB destekli; Güney ve Batı kelimeleriyle başlayanlar ise ABD desteklidir).
• Truman Doktrini (1947): ABD Başkanı Harry Truman, ABD’nin 1823’ten beri uyguladığı yalnızlık politikasına (Monroe Doktrini) son verdiğini açıklamıştır. Radyo konuşmasıyla dünyada artık Doğucular ve Batıcılar olduğunu ilan etmiş ve II. Dünya Savaşı’ndan zarar gören (savaşa girsin ya da girmesin) Avrupa devletlerine ekonomik yardım yapacağını duyurmuştur.

2. SOĞUK SAVAŞ DÖNEMİNDEKİ BLOKLAŞMALAR VE KURUMLAR

Dünya, ABD önderliğinde Batı Bloku ve SSCB önderliğinde Doğu Bloku olarak ikiye ayrılmıştır. Ayrıca bu iki tarafa da dâhil olmayan “Bağlantısızlar” bloku ortaya çıkmıştır.

A. Batı Bloku (ABD Önderliğinde):

• Truman Doktrini (Siyasi/Ekonomik): Yukarıda da belirtildiği gibi, ABD’nin Avrupa’ya siyasi ve ekonomik yardım yapma kararıdır.
• Marshall Planı (Ekonomik): Truman’ın Dışişleri Bakanı George Marshall tarafından planlanan ve 16 Avrupa ülkesine (Türkiye dâhil) yapılan ekonomik yardım paketidir.
• NATO - Kuzey Atlantik Savunma Örgütü (Askeri): SSCB’nin Avrupa’ya saldırı ihtimaline karşı Batı Avrupa Birliği adıyla temelleri atılan, ardından 1949’da ABD’nin katılımıyla kurulan Batı’nın askeri savunma ittifakıdır.

B. Doğu Bloku (SSCB Önderliğinde - Demir Perde Ülkeleri):

• Demir Perde: Dış dünyaya kapalı, sadece SSCB uydusu olarak hareket eden komünist ülkelere Churchill tarafından verilen isimdir.
• Kominform (Siyasi): Dünyadaki tüm komünist ülkelerin (partilerin) bir araya geldiği siyasi teşkilattır.
• Molotof Planı (Ekonomik): Marshall planına karşı, SSCB Dışişleri Bakanı Molotof önderliğinde komünist ülkelere ekonomik yardım yapmak için oluşturulmuştur.
• Komekon (Ekonomik): Komünist ülkeler arasında ekonomik işbirliğini geliştirmek için kurulan dayanışma örgütüdür.
• Varşova Paktı (Askeri - 1955): Batı’nın NATO’suna karşılık olarak kurulan komünist askeri ittifaktır (Polonya’nın başkentinde kurulmuştur).

C. Bağlantısızlar (Tarafsızlar / 3. Dünya Ülkeleri):

• Ne Doğu’ya ne de Batı’ya yanaşmak istemeyen, genellikle yıllarca sömürge altında kalmış ve yeni bağımsız olmuş yoksul devletlerdir.
• Kurucu Ülkeleri: Mısır, Hindistan ve Yugoslavya önderliğinde kurulmuştur. (Not: Türkiye, başından itibaren Batı (ABD/NATO) blokunda yer aldığı için hiçbir zaman Bağlantısızlar hareketinin içinde bulunmamıştır).

3. DOĞU BLOKU İÇİNDEKİ KRİZLER VE İŞGALLER Komünist ülkelerde işçilere barınma vb. imkânlar sunulsa da, Batı ile kıyaslandığında ücretlerin (refahın) düşük olması sebebiyle Doğu’dan Batı’ya (Örneğin Doğu Almanya’dan Batı Almanya’ya) kaçışlar yaşanmıştır. Bunun yanı sıra SSCB ile uydu devletleri arasında krizler patlak vermiştir:

• Yugoslavya (Lider: Tito): ABD ile yaptığı ekonomik anlaşmalar nedeniyle SSCB ile arası açılmış ve Kominform’dan çıkarılan ilk ülke olmuştur.
• Macaristan: Ülkede komünist rejime karşı isyan çıkmış, İmre Nagy Başbakan yapılmıştır. Ancak isyan dinmeyince SSCB, tanklarla başkent Budapeşte’yi işgal etmiştir.
• Çekoslovakya: Alexander Dubçek, işçi haklarını iyileştirmek amacıyla “İnsancıl Komünizm” hareketini başlatmıştır. Bu esneklik üzerine SSCB, başkent Prag’ı işgal etmiştir.
• Çin Halk Cumhuriyeti: 1949’da Mao Zedong önderliğinde kurulmuştur. Daha sonra SSCB ile aralarında “Kim daha fazla komünist?” ekseninde ideolojik ayrılıklar yaşanmış, gerilen ilişkiler neticesinde Çin, ABD’ye yaklaşmıştır.
• Küba: Fidel Castro önderliğinde kurulan komünist bir ülkedir ancak SSCB’ye tam bağlı bir “uydu devlet” konumunda değildir.

4. AVRUPA’NIN BÜTÜNLEŞMESİ (AVRUPA BİRLİĞİ SÜRECİ)

• Avrupa Konseyi (1949): Savaş sonrası Avrupa’da sanat, spor, hukuk, insan hakları gibi kültürel/sosyal alanlarda işbirliği için kurulmuştur. Türkiye bu konseye üyedir. (Avrupa Birliği ile karıştırılmamalıdır).
• AKÇT - Avrupa Kömür ve Çelik Topluluğu (1951): Fransız Dışişleri Bakanı Robert Schuman‘ın, Fransa ile Almanya arasındaki sınır kömür yatakları (Alsas-Loren) çekişmesini bitirmek için ortaya attığı “Schuman Planı” ile kurulmuştur. Kurucu 6 ülke: Fransa, Federal Almanya (Batı), Belçika, Hollanda, Lüksemburg ve İtalya’dır. Bugünkü Avrupa Birliği’nin temelini oluşturan ilk yapıdır.
• AET - Avrupa Ekonomik Topluluğu (1957): Üye sayısının artmasıyla 1957 Roma Antlaşması ile AKÇT’nin ismi ve misyonu genişletilerek AET’ye dönüşmüştür. AET daha sonra AT (Avrupa Topluluğu) ve nihayetinde AB (Avrupa Birliği) adını almıştır. (Dikkat: Türkiye; AKÇT, AET, AT veya AB’ye üye değildir).

5. İSRAİL - FİLİSTİN MESELESİ VE ARAP-İSRAİL SAVAŞLARI Bu mesele tarihsel anlamda bir “Filistin sorunu” değil, “İsrail sorunu” olarak ele alınmalıdır.

• Temelleri: Sorun, 1917’de İngiliz Dışişleri Bakanının yayımladığı Balfour Deklarasyonu ile Yahudilerin Kudüs (Filistin) bölgesine göçüne izin verilmesiyle başlamıştır.
• BM Planları (1947): Bölge sorunu Birleşmiş Milletler’e taşınmış; çoğunluk planı (ayrı bir Arap devleti ve ayrı bir İsrail devleti kurulması) ile azınlık planı (Kudüs merkezli federal bir devlet) tartışılmış ancak ikisi de tam uygulanamamıştır. Filistinliler, bu parçalanma sürecine ve İsrail’in kuruluşuna “El Nakba” (Felaket Günü) adını vermişlerdir.
• İsrail’in Kuruluşu (1948): İsrail devleti resmen kurulmuştur.
  • İlk tanıyan devlet: ABD.
  • İlk tanıyan Arap ülkesi (yıllar sonra anlaşmayla): Mısır.
  • Toplumunun çoğunluğunu Müslümanların oluşturduğu ilk tanıyan ülke: Türkiye.
• 1948-1949 Arap-İsrail Savaşı: İsrail’in devleti kurulduğu gün, Arap devletleri (Mısır, Ürdün, Suriye, Lübnan, Irak) İsrail’e saldırmıştır. Savaşın tek sebebi İsrail devletinin kurulmasıdır. Savaştan İsrail galip çıkmış ve Filistinli mülteci sorunu başlamıştır.
• 1956 Mısır-İsrail Savaşı: Mısır Lideri Cemal Abdülnasır’ın (İngiliz/Fransız kontrolündeki) Süveyş Kanalı’nı millileştirdiğini (devletleştirdiğini) açıklaması üzerine çıkmıştır. İngiltere ve Fransa, İsrail’i kışkırtarak Mısır’a saldırtmış ve savaşı İsrail kazanmıştır. Bu savaşta SSCB, Mısır’ın yanında yer almıştır (Arap dünyasında Baas partisi -Arap Sosyalist Partisi- ideolojisi yayılmaya başlamıştır).
  • Eisenhower Doktrini (1957): SSCB’nin Araplara yaklaşması üzerine, ABD Başkanı Eisenhower bir doktrin yayımlayarak; Ortadoğu ülkelerinin SSCB etkisine girmesini engellemek için bölge ülkelerine ekonomik ve askeri yardım yapacağını duyurmuştur. (Türkiye, Lübnan, Irak, vb. devletler yararlanmıştır).
• 1967 Arap-İsrail Savaşı (Altı Gün Savaşları): Mısır, Suriye ve Ürdün’ün Filistin’e yardım etmesiyle çıkmıştır. Savaşı ezici bir şekilde kazanan İsrail topraklarını 4 katına çıkarmıştır: Suriye’den Golan Tepelerini, Mısır’dan Sina Yarımadasını, Filistin’den ise Doğu Kudüs ve Gazze’yi ele geçirmiştir. (Bugün İslam devletlerinin barış için sunduğu temel şart “67 Sınırlarına Geri Dönülmesi”dir).
  • El Fetih: Yaser Arafat önderliğinde kurulan direniş ve siyasi örgüttür. (Hamas ise daha sonra onun karşısına çıkarılacaktır).
• 1973 Yom Kippur Savaşı ve Petrol Krizi: Yahudilerin kutsal Yom Kippur (Ramazan) ayında Mısır ve Suriye’nin 1967’de kaybedilen toprakları geri almak için saldırmasıyla çıkmıştır. İsrail yine kazanmıştır.
  • Petrol Krizi (1973): Arap ülkeleri, İsrail’e yardım eden ABD ve Batı’yı cezalandırmak için petrol üretimini kısıp fiyatları iki katına çıkarmıştır. Ancak ABD, petrolü işleyip daha pahalıya satarak bu durumdan kurtulmuş; olan Türkiye gibi petrolü dışarıdan alan ülkelere olmuştur.
• Camp David Antlaşmaları (1978): ABD (Dışişleri Bakanı Henry Kissinger), sorunu çözmek için Mısır ve İsrail arasında yıllarca gidip gelerek Mekik Diplomasisi yürütmüştür. İlk aşamada 101. Kilometre Antlaşması yapılmış, ardından ABD Başkanı önderliğinde Mısır Lideri Enver Sedat ile İsrail Lideri Menachem Begin “Camp David” antlaşmasını imzalamıştır.
  • Sonuç: İsrail, Mısır’dan aldığı Sina Yarımadası’ndan çekilmiş, karşılığında Mısır, İsrail’i resmen tanıyan ilk Arap ülkesi olmuştur. (Bu durum sebebiyle Enver Sedat İslam dünyasında “davayı satan lider” olarak görülmüş ve suikastla öldürülmüştür).

6. KORE SAVAŞI (1950 - 1953) VE TÜRKİYE

• II. Dünya Savaşı sonrasında Kore, 38. Enlemden (paralel) ikiye ayrılmıştır. Kuzeyi SSCB, Güneyi ise ABD himayesine girmiştir.
• Kuzey Kore’nin Güney Kore’ye saldırması üzerine, ABD konuyu uluslararası platforma taşımış ve Birleşmiş Milletler (BM) çatısı altında bölgeye askeri bir güç gönderilmesine karar verilmiştir.
• Türkiye’nin Katılımı: Dönemin Cumhurbaşkanı Celal Bayar ve Başbakanı Adnan Menderes önderliğinde; Türkiye, Tuğgeneral Tahsin Yazıcı komutasında (Şimal/Kuzey Yıldızları adıyla) 4.500 (daha sonra 5.090) asker göndermiştir.
  • Türkiye’nin kendi sınırları dışına, Birleşmiş Milletler (BM) çatısı altında ilk asker gönderdiği ülke Kore’dir.
  • Savaş boyunca Türk askerleri 741 şehit, 2.147 gazi vermiştir (Kunuri Muharebelerinde ABD birliklerini pusudan kurtararak büyük destan yazmışlardır).
• Türkiye’nin Kore’ye Asker Gönderme Sebepleri:
  1. SSCB’nin Türkiye’ye yönelik tehditlerine (Boğazlar ve Doğu Anadolu’dan toprak talebi) karşı güvenlik sorununu çözmek.
  2. Çağın gerisinde kalan Türk ordusunu modernleştirmek.
  3. Batı ve ABD ile ilişkileri (savunma işbirliğini) güçlendirmek.
  4. Türkiye’nin NATO’ya giriş sürecini hızlandırmak.
• Sonuç: Kore Savaşı’nda gösterdiği askeri başarı üzerine Türkiye, 1952 yılında (Yunanistan ile birlikte) NATO’ya resmen kabul edilmiştir. NATO’ya girmemizle birlikte ülkemize (İncirlik, Çiğli, Diyarbakır Gölbaşı, Karamürsel, Malatya Kürecik radarı vb. noktalara) askeri üsler inşa edilmiş ve orduya yeni teçhizatlar sağlanmıştır.
  • Gladio Sorunu: NATO’nun kendi ideolojisine göre yetiştirdiği bazı askerlerin TSK içinde örgütlenmesi ilerleyen süreçte (darbeler vb.) Türkiye’nin iç siyasetinde sıkıntılara yol açmıştır.

7. ASYA VE AFRİKA’NIN BAĞIMSIZLIK MÜCADELELERİ

• SEATO (Güneydoğu Asya Antlaşma Teşkilatı): ABD’nin Güneydoğu Asya’yı SSCB ve Çin komünizminden korumak için İngiltere, Fransa, Filipinler, Tayland, Avustralya ve Yeni Zelanda ile kurduğu teşkilattır.
• ASEAN (Güneydoğu Asya Milletleri Birliği): Filipinler, Tayland, Malezya, Endonezya ve Singapur arasında kurulan bölgesel dayanışma teşkilatıdır.
• Hindistan ve Pakistan’ın Kuruluşu (1947): İngiliz sömürgesinden kurtulan bölgede iki devlet kurulmuştur.
  • Hindistan’ın Kurucusu: Tuz Yürüyüşü ile sivil itaatsizliği başlatan Mahatma Gandhi.
  • Pakistan’ın Kurucusu (Müslümanların lideri): Muhammed Ali Cinnah.
  • Keşmir Sorunu: Bağımsızlık sonrası, halkı Müslüman olan Keşmir bölgesinin yöneticisi (Mihrace) bölgeyi Hindistan’a bağlamak isteyince iki ülke arasında bugün bile devam eden Keşmir sorunu çıkmıştır. İlk savaş 1948’de yapılmış, 1966 Taşkent Deklarasyonu ile geçici bir ateşkes sağlanmıştır.
  • Ek Not: Pakistan’dan ayrılarak 1971’de kurulan Müslüman devletin adı Bangladeş‘tir.
• Güney Afrika Cumhuriyeti: Yıllarca süren ırkçı (“Apartheid”) politikalara karşı hayatını adayan “Özgürlük Savaşçısı” ve “Madiba” lakaplı Nelson Mandela, uzun hapis yıllarının ardından ülkenin ilk siyahi Cumhurbaşkanı (1994) olmuştur.
• Cezayir’in Bağımsızlık Mücadelesi:
  • Cezayir, 1830’da Fransa tarafından işgal edilmiştir (Osmanlı’nın Kuzey Afrika’da kaybettiği ilk toprak parçasıdır).
  • Cezayirliler, “Muhammed El Mukrani” ve sonrasında “Abdülhamit bin Badis” önderliğinde; “Dinimiz İslam, Dilimiz Arapça, Vatanımız Cezayir” parolasıyla ayaklanmıştır.
  • Fransa, bağımsızlık isteyen halka karşı 1945’te 40 bin kişiyi katlettiği Setif Katliamı’nı gerçekleştirmiştir.
  • Milli mücadelenin kadın kahramanı Cemile Buhayra idama mahkum edilmiş, ancak uluslararası baskılarla cezası affedilmiştir (Hayatı sinemaya konu olmuştur).
  • Nihayetinde Fransa, 1962’de imzalanan Evian Antlaşması ile Cezayir’in bağımsızlığını tanımak zorunda kalmıştır.