2026 KPSS ve AGS Coğrafya Ders Notları: Türkiye’de Toprak Oluşumu ve Toprak Türleri

Toprakların oluşumu, özellikleri ve Türkiye üzerindeki dağılışı fiziki coğrafyanın temel konularından biridir. Ana kayanın parçalanarak toprak haline gelmesi iki temel çözülme yoluyla gerçekleşir:

1. Toprak Oluşumunda Çözülme Türleri

• Fiziksel (Mekanik) Çözülme: Suyun az, günlük sıcaklık farkının (gündüz aşırı sıcak, gece aşırı soğuk) fazla olduğu karasal iklim bölgelerinde kayaların ısınıp genleşmesi ve soğuyup büzülmesi sonucu ufalanmasıyla meydana gelir.
  • Fiziksel çözülme, Türkiye’de deniz etkisinden uzak iç kesimlerde (İç Anadolu, Güneydoğu Anadolu, Doğu Anadolu, Ergene) şiddetli olarak görülür.
  • Bu çözülme türü uzun yıllar aldığı için fiziksel çözülmenin görüldüğü yerlerde toprak kalınlığı genel olarak daha azdır. Dünyadaki en şiddetli örneği ise ince kumlar halindeki çöl topraklarıdır.
• Kimyasal Çözülme: Yağışın ve nemin (suyun) etkisiyle kayacın eriyerek toprak haline gelmesidir.
  • Türkiye’de yağışın fazla olduğu kıyı kesimlerde (Karadeniz, Ege ve Akdeniz) etkilidir.
  • Su, kayacı toprak haline çok daha hızlı getirdiği için kimyasal çözülmenin olduğu kıyılarda toprak kalınlığı daha fazladır.

---

2. Türkiye’de Görülen Toprak Çeşitleri

Türkiye’deki topraklar oluşumlarına ve bulundukları konuma göre Zonal (Yerli), İntrazonal ve Azonal (Taşınmış) olmak üzere üç ana gruba ayrılır.

A. Zonal (Yerli) Topraklar

Bulunduğu yerdeki ana kayanın fiziksel veya kimyasal yollarla çözülmesiyle oluşan, o bölgenin iklim ve bitki örtüsü özelliklerini doğrudan yansıtan topraklardır.

• Laterit / Lateritleşmiş Toprak: Gerçek laterit, dünyada bol yağış alan Ekvator’da görülür ve Türkiye’de yoktur. Ancak Ekvator iklimine benzer şekilde aşırı yağış alması nedeniyle Türkiye’de laterite benzeyen (lateritleşmiş) yıkanmış topraklar, en fazla yağış alan Doğu Karadeniz kıyılarında görülebilir.
• Podzol Toprak: Nemli ve soğuk bölge toprağıdır.
  • Doğu Karadeniz’in kuzeyinde yer alan Kafkas Dağları, Sibirya’dan gelen soğuk havanın kıyıya inmesini engellerken; Batı Karadeniz’in böyle bir engeli yoktur ve Balkanlar üzerinden gelen soğuk havayı doğrudan alır. Bu nedenle her iki bölüm de nemli olmasına rağmen Batı Karadeniz daha soğuktur.
  • Sonuç olarak Podzol toprakları doğrudan Batı Karadeniz’de aranmalıdır. Ancak Doğu Karadeniz’in kıyıya göre daha soğuk olan yüksek kesimlerinde de podzol örneklerine rastlanabilir.
• Terra Rosa (Kırmızı Toprak): Akdeniz ikliminin ve kızılçam ile maki bitki örtüsünün bir sonucudur. Karstik (kireçtaşı) arazinin de katkısıyla Ege ve Akdeniz bölgelerinde görülür. Rengi kırmızıdır.
• Çernezyum (Kara Toprak): Türkiye’nin mineral (humus) bakımından en zengin ve en verimli toprağıdır. Rengi karadır. Erzurum, Kars ve Ardahan platolarında, yükseklerde bulunan “Alpin çayırlarının” altında oluşur. Çok verimli olmasına rağmen bölgedeki düşük sıcaklık problemi (şiddetli kışlar) nedeniyle aktif tarım yapılamaz; daha çok tahıl yetiştirilir.
• Kahverengi Orman Toprağı: Kuzey Anadolu Dağları’nın denize (kuzeye) bakan yamaçlarında, Karadeniz ormanlarının altında görülür. Ormanlardaki bitki ve hayvan kalıntılarının toprağa karışması (organik madde zenginliği) toprağa kahverengi rengini verir. Aşırı yıkanma nedeniyle içindeki mineral ve kireç akıp gitmiş; bu nedenle tuz/kireç birikimi az, asit oranı ise aşırı yüksek bir toprak halini almıştır.
• Kestane ve Kahverengi Bozkır (Step) Toprağı: Karasal iklim bölgelerinde, bozkır (step) bitki örtüsü altında görülür. İç Anadolu, Ergene, Ege ve Akdeniz’in iç kesimleri, Doğu ve Güneydoğu Anadolu ile Kuzey Anadolu Dağları’nın içe (güneye) bakan yamaçlarında yaygındır. Karasal iklim en geniş alana yayıldığı için, Türkiye’de en geniş alanda bulunan toprak türüdür.
• Çöl Toprağı (Tundra ile Farkı): Kutuplarda görülen Tundra toprakları ile gerçek çöl toprakları Türkiye’de bulunmaz. Ancak Türkiye’de iç kesimlerdeki karasallık ve yağış azlığı nedeniyle çölleşme başlamıştır. Özellikle Konya-Karapınar hattında şiddetli fiziksel çözülmeye maruz kalmış, aşırı tuzlu, tarımsal verimi olmayan çöl toprağına benzeyen topraklara rastlanmaktadır.

B. İntrazonal Topraklar

Bitki örtüsü bakımından zayıf, eğimli yamaçlarda oluşan, kalınlığı fazla olmayan ve büyük ölçüde altındaki ana kayanın (taşın/mineralin) özelliğini yansıtan topraklardır.