2026 KPSS / AGS Tarih: İslamiyet Öncesi Türk Tarihi (II) Ders Notları

1. I. Göktürk Devleti (552 – 582) Tarihte “Türk” adıyla kurulan ilk Türk devletidir. “Kurt” anlamına gelen ve demircilikle uğraşan Aşina boyu tarafından kurulmuştur.

• Kuruluş Süreci: Aşina boyu başlangıçta Avarların egemenliğinde yaşamaktaydı. Avarlara karşı çıkan Töles isyanını (dağınık Türk boylarının isyanı) Aşina boyunun lideri Bumin Kağan bastırmıştır. Bu başarısından güç alan Bumin Kağan, Avar Hakanı’nın kızını eş olarak istemiştir. Avar Hakanı’nın “Siz bizim demirci kölelerimizsiniz” diyerek bu isteği reddetmesi ve aşağılaması üzerine Bumin Kağan isyan etmiş, başka bir devletten destek alarak Avarları mağlup etmiş ve Ötüken merkezli I. Göktürk Devleti’ni kurmuştur.
• İkili Teşkilat: Devleti kuran Bumin Kağan “İl Kağan” (devlet kuran) unvanını almış ve devletin Doğu kanadını yönetmiştir. Devlet yönetimini kolaylaştırmak için Batı kanadının sorumluluğuna ise “Yabgu” unvanıyla amcası/kardeşi İstemi Yabgu atanmıştır.
• Mukan Kağan Dönemi (En Parlak Dönem): Bumin Kağan’dan sonra başa geçen Mukan Kağan, devlete en parlak dönemini yaşatmış, sınırları Kore’den Karadeniz’e kadar genişleterek Orta Asya’da Türk siyasi birliğini (Mete Han’dan sonra) ikinci kez sağlamıştır. Orhun Abidelerinde Mukan Kağan’ın dört tarafa ordu gönderdiği, başlılara baş eğdirdiği, dizlilere diz çöktürdüğü ve “Demirkapı”ya dayandığı anlatılmaktadır.
• İstemi Yabgu ve İpek Yolu Mücadelesi: Batı kanadı sorumlusu İstemi Yabgu, İpek Yolu’nu kontrol eden Akhunlara (Eftalitler) son vermek için Sasanilerle ittifak yapmıştır. Daha sonra Sasanilerin güçlenmesi üzerine, bu kez Bizans (Doğu Roma) ile anlaşıp Sasanilere saldırmıştır.
• İlk Elçilik Faaliyetleri: Orta Asya’dan Bizans’a ilk elçilik heyeti Göktürkler tarafından gönderilmiştir (Bizans’a giden elçi: Maniech/Manyak, Bizans’tan gelen elçi: Zemerkos). İstemi Yabgu, Bizans elçisine “Atalarımızdan işittik ki, Roma elçileri bize geldiğinde bu, yeryüzünü fethedeceğimize delalet eder” diyerek Türk Cihan Hakimiyeti idealini vurgulamıştır.
• Yıkılış Süreci: Tapo Kağan’ın Budizm’i kabul etmesi, halkıyla arasının açılmasına ve iç karışıklıklara neden olmuştur. Ardından İstemi Yabgu’nun oğlu Tardu, Çin’in de kışkırtmasıyla Doğu’daki İşbara Kağan’ı tanımamış ve devlet 582 yılında Doğu ve Batı Göktürkler olmak üzere ikiye ayrılmıştır. İşbara Kağan, Çin baskısı karşısında siyasi olarak Çin’e bağlanmayı kabul etse de asimile olmamak adına; “Size bağlı kalacağım, haraç vereceğim, at hediye edeceğim fakat dilimizi değiştiremem, halkıma Çinli elbiseleri giydiremem, adet ve kanunlarınızı alamam, çünkü törelerimiz var…” diyerek milli benliği korumanın önemini vurgulamıştır. Zamanla hem Doğu hem de Batı Göktürkler Çin esaretine girmiştir.
• Göktürklerin Türk Tarihindeki Önemi: Türk adıyla kurulan ilk devlettir. Orhun alfabesini oluşturmuşlar, Türk siyasi birliğini ikinci kez sağlamışlar ve Batı Türkistan’ın Türkleşmesinde rol oynamışlardır.

2. 50 Yıllık Çin Esareti ve Kürşat Ayaklanması Göktürklerin yıkılmasının ardından başlayan 50 yıllık Çin esareti döneminde asimilasyona karşı ayaklanmalar yaşanmıştır.

• Kürşat Ayaklanması (639): Prens Çuluk’un oğlu Kürşat, 40 arkadaşıyla birlikte Çin hapishanelerindeki Türk beylerini kurtarmak için bir plan yapmıştır. Çin veliahtını sokakta esir alıp takas etmeyi planlamışlar, ancak o gece çıkan şiddetli fırtına ve nehir taşkını yüzünden plan değişmiş; doğrudan Çin sarayını basmışlardır. Çıkan çatışmada Kürşat ve adamları Çin ordusuyla vuruşarak hayatını kaybetmiştir. Başarısızlıkla sonuçlansa da Türk tarihindeki “İlk Milli İstiklal Ayaklanması” olarak tarihe geçmiş ve bağımsızlık ateşini yakmıştır.
• Kürşat’ın ardından Nişufu adlı bir komutan da isyan etmiş fakat o da başarısız olmuştur.

3. II. Göktürk (Kutluk) Devleti