2026 KPSS / AGS Tarih: Çağdaş Türk ve Dünya Tarihi – Küreselleşen Dünya (1990-2026) Ders Notları

1. KÜRESELLEŞME VE SOĞUK SAVAŞ’IN BİTİŞİ

• Küreselleşme: İletişim, internet ve teknolojik gelişmeler sayesinde halkların, toplumların ve devletlerin birbirine yakınlaşması, ortak paydalarda buluşması sürecidir.
• Dehşet Dengesinin Sona Ermesi: Doğu ve Batı blokları arasındaki soğuk savaş (dehşet dengesi), SSCB’nin dağılmasıyla sona ermiştir.
• SSCB’nin Dağılma Süreci: Dağılma, Baltık ülkeleri olan Letonya, Litvanya ve Estonya‘daki ayaklanmalarla başlamıştır.
  • Son devlet başkanı Mihail Gorbaçov, birliği bir arada tutabilmek için Glasnost (Demokratikleşme) ve Perestroyka (Ekonomik İyileşme) politikalarını ilan etmiş, “Egemen Devletler Birliği Antlaşması”nı öne sürmüştür. Ancak bu politikalar başarılı olamamıştır.
  • Ağustos Darbesi: KGB ajanları ve askerler Gorbaçov’u derdest ederek darbe yapmaya çalışmış, ancak tankların üzerine çıkarak halkın desteğini alan Boris Yeltsin darbeyi engellemiş ve yeni lider olmuştur.
• Stanislav Petrov Olayı: Soğuk savaşın sonlarında ABD’den Sovyetlere füze atıldığına dair bir sinyal (gökkuşağı kırılması kaynaklı hata) alan Rus subayı Stanislav Petrov, tuşa basmayarak olası bir III. Dünya Savaşı’nı engellemiş ve kendisine “Dünya Vatandaşı” unvanı verilmiştir.
• Şanghay İşbirliği Örgütü: Rusya, Çin, Kazakistan, Kırgızistan ve Tacikistan’dan oluşan Şanghay Beşlisi, Özbekistan‘ın da katılımıyla altılı bir ticari ve bölgesel işbirliği örgütüne dönüşmüştür.

2. BAĞIMSIZLIĞINA KAVUŞAN TÜRK CUMHURİYETLERİ 1991’de SSCB’nin dağılmasıyla kurulan tüm Türk Cumhuriyetlerini ilk tanıyan ülke Türkiye olmuştur.

• Azerbaycan: 1918’de kurulan ilk devletin önderi Mehmet Emin Resulzade‘dir. 1991’de SSCB’den ayrılma sürecinde “Halk Cephesi”ni Ebulfez Elçibey kurmuştur. Ülkenin ikinci cumhurbaşkanı Haydar Aliyev, Türkiye ile ilişkileri “Bir millet, iki devlet” sözüyle tanımlamıştır. Günümüzdeki devlet başkanı ise 2003’ten beri İlham Aliyev’dir.
• Kazakistan: Kurucu devlet başkanı Nursultan Nazarbayev‘dir. Kazakistan, Semey nükleer tesislerini kapatarak dünyada nükleer silah deposundan gönüllü olarak vazgeçen ilk ülkedir. Günümüz devlet başkanı Kasım Cömert Tokayev’dir.
• Kırgızistan: Kurucusu ve ilk devlet başkanı Askar Akayev‘dir. Başkenti Frunze’den Bişkek‘e değiştirilmiştir. 2005 yılında gerçekleşen Lale Devrimi ile Akayev iktidardan indirilmiştir. Ünlü yazar Cengiz Aytmatov Kırgız edebiyatının en önemli ismidir. Günümüz başkanı Sadır Caparov’dur.
• Özbekistan: Kurucu devlet başkanı İslam Kerimov‘dur. Günümüzdeki başkanı Şevket Mirziyoyev’dir.
• Türkmenistan: Kurucu devlet başkanı Saparmurat Niyazov (Türkmenbaşı)‘dır. Ülkede doğalgaz ve tuz ücretsiz sağlanmış, Türkmen dili resmi dil yapılmıştır. Günümüz başkanı Serdar Berdimuhammedov’dur.

Türk Dünyasını İlgilendiren Kurum ve Olaylar:

• Dağlık Karabağ (Yukarı Karabağ) Sorunu: Azerbaycan ile Ermenistan arasında yaşanmıştır. Ermenilerin sivil Azerbaycan Türklerini katlettiği büyük trajediye Hocalı Katliamı (613 şehit) denir. Bölge, 2020 yılında yapılan askeri operasyonla Ermenistan işgalinden kurtarılmıştır.
• Bağımsız Devletler Topluluğu (BDT): SSCB’nin dağılması sonrası kurulan ekonomik/bölgesel birliktir. Almatı Zirvesi ile kurulmuştur. Gürcistan, Rusya ile yaşadığı 2008 Güney Osetya Savaşı sonrası bu birlikten ayrılmıştır.
• TİKA (Türk İşbirliği ve Koordinasyon Ajansı): Türkçe konuşan ve komşu ülkelere ekonomik, teknik, sosyal, eğitim ve kültürel alanlarda yardım eden; Türk devletlerinin Batı’ya entegrasyonunu sağlayan kuruluştur. (Örneğin Orhun Abideleri’nin koruma altına alınıp müzeleştirilmesi TİKA projesidir).

3. AVRUPA’DA BÜTÜNLEŞME VE BÖLÜNMELER

• Almanya’nın Birleşmesi: On binlerce kişinin elçiliklere sığınması ve Berlin Duvarı‘nın yıkılmasıyla Doğu ve Batı Almanya birleşerek tek bir devlet olmuştur.
• Çekoslovakya’nın Dağılması: Çekoslovakya, 1993 yılında Kadife Devrim adı verilen kansız ve yumuşak bir süreçle Çek Cumhuriyeti (Çekya) ve Slovakya olarak ikiye ayrılmıştır.
• Yugoslavya’nın Dağılması ve Bosna Savaşı: 6 özerk cumhuriyetten oluşan Yugoslavya’da ordu yönetiminin Sırpların eline geçmesiyle dağılma başlamıştır. Birlikten ilk ayrılan ülke Slovenya olmuştur; ardından Hırvatistan ve Makedonya ayrılmıştır.
  • Sırbistan ve Karadağ birleşmiş; Bosna-Hersek’in bağımsızlığını ilan etmesi üzerine Sırplar ve Hırvatlar Bosnalı Müslümanlara saldırmıştır.
  • Srebrenitsa Katliamı: Sırp kasapları olarak bilinen Slobodan Miloseviç’in emri ve Ratko Mladiç’in uygulamasıyla, Birleşmiş Milletler korumasındaki bölgede 8.000’den fazla Boşnak katledilmiştir. Toplu mezarlar “Mavi Kelebekler”in takibiyle bulunabilmiştir.
  • Savaş, NATO’nun müdahalesi ve ardından imzalanan Dayton Barış Antlaşması ile sona ermiş; Bosna’nın bağımsızlığı kabul edilmiştir. Bosna’nın “Bilge Lideri” Aliya İzzetbegoviç‘tir. (Dikkat: Arnavutluk hiçbir zaman Yugoslavya’nın parçası olmamıştır; Enver Hoca önderliğinde ayrı bir devletti).
• Avrupa Birliği (AB) Süreci:
  • 1951’de Schuman Planı ile Avrupa Kömür ve Çelik Topluluğu (AKÇT) olarak kuruldu.
  • 1957 Roma Antlaşması ile Avrupa Ekonomik Topluluğu (AET) adını aldı.
  • 1965 Brüksel Antlaşması ile Avrupa Topluluğu (AT) kuruldu.
  • 1992 Maastricht Antlaşması ile günümüzdeki Avrupa Birliği (AB) adını almıştır. Amsterdam Antlaşması’yla parlamento hakları genişletilmiş, Lizbon Antlaşması ile temel anayasa onaylanmıştır.
  • Maastricht Kriterleri: AB’ye giriş için belirlenen ekonomik şartlardır (enflasyon oranları, gayrisafi milli hasıla, kamu borcu, bütçe açığı vb. rakamsal veriler barındırır).
  • Kopenhag Kriterleri: AB’ye giriş için belirlenen demokrasi, hukuk ve insan hakları şartlarıdır (işkencenin yasaklanması, çocuk/kadın/hayvan hakları, azınlık hakları ve işleyen piyasa ekonomisi tavsiyesi içerir).
• NATO’nun Genişlemesi: Makedonya, ismini Kuzey Makedonya olarak değiştirdikten sonra Yunanistan’ın vetosunu kaldırarak NATO’ya girmiştir. Benzer şekilde İsveç ve Finlandiya da Türkiye’nin terör iade anlaşmaları sonucu onay vermesiyle birliğe katılmıştır. Güney Kıbrıs Rum Yönetimi’nin girişi ise Türkiye tarafından veto edilmektedir.

4. TÜRKİYE’NİN DIŞ POLİTİKASI